Кіріспе

Балқанның роман тілдері. ancestor=Ескі латын. ancestor2=Вулгар латын. ancestor3=Proto Romance. ancestor4=Жалпы румын. iso3=ruo. glotto=istr1245. glottorefname=Истро румын. lingua=51 AAD a (түрлері: 51 AAD aa to ab). Истро-румын тілі – шығыс роман тілі. Ол Хорватиядағы Истрия түбегіндегі бірнеше ауыл мен шағын елді мекендерде, сондай-ақ осы халықтың диаспорасында қолданылады. Оны кейде IR деп қысқартады. Тілдес адамдар өздерін румери, румени деп атайды, бірақ оларды влахтар, румунски, Ćići және Ćiribiri деп те атайды. Соңғысы, этникалық хорваттар қолданатын, тілдің емес, оны қолданушылардың қорлау ниетімен берілген лақап аты. Тілдес адамдардың саны 500-ден аз деп есептелетіндіктен, ЮНЕСКО-ның әлемдегі қауіп төндіретін тілдер атласында "өте қауіпті" тілдердің қатарына енгізілген. Кейбір румын ғалымдары оны румын тілінің ерекше диалектісі деп санайды.

Жақында болған тарих

Истро-румындар өз тілін, мәдениетін және этникалық өзін-өзі анықтауын сақтауда көптеген маңызды қиындықтарға тап болды, соның ішінде коммунизмнен эмиграция және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жақын маңдағы қалалар мен поселкелерге көшіру, 1947 жылғы 10 ақпандағы бейбіт келісім бойынша Истрия Италиядан (ол оны Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері иеленген) Югославияға, қазіргі Хорватия мен Словенияның алдағы мемлекетіне берілді, олар Истрияны өздері арасында бөлісті, ал Италия Триестке жақын кішкентай бөлігін сақтап қалды. 20-ғасырдан бұрын Истро-румын тілінде Чичария тауларының (көне Монс Карусадиус) айналасындағы Солтүстік-Шығыс Истрияның айтарлықтай кең аумағында сөйленген. Истро-румындар қазір екі топтан тұрады: Жежане маңындағы Чичилер (Учка тауының солтүстік жағындағы халықты білдіреді) және Шюшневица маңындағы Влахилер (Учка тауының (Монте-Маджоре) оңтүстік жағындағы халықты білдіреді). Алайда, ауылдан ауылға өзгешеліктер көрсеткен басқа тілдерден алынған сөздерден басқа, олардың тілі лингвистикалық тұрғыдан бірдей. АҚШ-та бірнеше жүз ана тілінде сөйлейтін адамдар да бар – олар тек Нью-Йорктегі Куинс ауданында ғана емес, Нью-Йорк қаласының бес ауданында, сондай-ақ Нью-Йорк штатының солтүстігінде және көршілес Нью-Джерси мен Коннектикут штаттарында, сондай-ақ Калифорнияда да тұрады. Италия, Канада, Швеция және Австралияда да ана тілінде сөйлейтін топтар бар. Истро-румын тілінде сөйлейтіндердің саны Истрияның жаңа билеушілері енгізген немесе бұрыннан бар болған басқа тілдік топтарға ассимиляциялануы нәтижесінде азайды: 1921 жылғы итальяндық халық санауында аймақта 1644 истро-румын тілінде сөйлейтін адам тіркелген, ал 1926 жылы румын ғалымы Секстил Пушкариу олардың санын 3000-ға жуық деп бағалаған. 1998 жылы Истрияда хорват тілшісі Август Ковачец жүргізген зерттеулерде (күдік тудыратын жыл) бар болғаны 170 белсенді тіл сөйлеуші анықталды (бірақ есепке алынғандар, тілді белсенді түрде қолданатын ауылдарда тұратындар ғана, сондықтан Истрияның ірі қалаларына көшіп кеткендер есепке алынбады), олардың көпшілігі екі тілді (немесе үш тілді), 27 баладан басқа. Екінші жағынан, ірі солтүстік Жежане ауылы және Словения шекарасына жақын поселкелер итальяндық емес, славяндық ықпалға көбірек тап болған. Бұл аймақтағы көптеген ауылдардың атаулары румын тілінен шыққан, мысалы, Жеян, Бузет ("ерін"), Катун ("шағын ауыл"), Летай, Сукодру ("орман астында"), Костерсяну (румын аты). Бұл атаулардың кейбіреулері ресми (Хорватия оларды жалғыз атау ретінде мойындайды), ал қалғандарын тек истро-румындар қолданады (мысалы, Nova Vas/Носело).

Шығу тегі

Кейбір қарыз сөздер Истрияға келгенге дейін Истро-румындары бір кезде Дальмация жағалауында, Динара және Велебит тауларына жақын жерде тұрғанын көрсетеді. Август Ковачец (1998) Истро-румындары шамамен 600 жыл бұрын, қазіргі Румыния аумағынан, бубондық оба Истрияны халықтан айырғаннан кейін, қазіргі аймаққа көшіп келді деген гипотезаны ұсынады. Бұл гипотеза Франкопан князьдерінің жылнамаларына негізделген, онда 15 ғасырда олар жақын жерден және Крк (Веглия) аралының солтүстік бөлігінен келген влахтарды қабылдап, оларды Полжица және Дубашницадағы шалғай ауылдарға, Добринь мен Омишаль қалалары арасында, сондай-ақ Малинска портына қоныстандырғандығы айтылады. Дегенмен, "Влах" термині барлық шығыс роман тілдерінде сөйлейтін адамдарды білдіреді және оны тек Истро-румындарымен байланыстыруға болмайды. Шындығында, румын тілінде сөйлейтін адамдар Малинскада 19 ғасырдың ортасына дейін сақталған, біртіндеп ассимиляцияланып, соңғы сөйлеушісі Мате Байчич Гашпаровичпен бірге тілдері жоғалып кеткен. Бүгінде Малинскада роман тілдеріне тән топонимдердің саны азайып қалды.

Лексисі

Роман тілінің бірі болғанымен, истро-румын тіліне басқа тілдердің ықпалы зор болған. 2005 жылғы талдауға сәйкес, истро-румын тіліндегі сөздердің 50% серб-хорват тілінен, 16% серб-хорват немесе словен тілінен, 3% словен тілінен, 4,7% итальян/венеция тілінен, 3,5% көне шіркеу славян тілінен, ал тек 25% латын тілінен алынған. 2009 жылы жасалған тағы бір зерттеуде 647 сөз латын тілінен мұраға қалғаны анықталды (көптеген роман тілдеріндегі 2000-ға жуық сөзбен салыстырғанда), ал 25 сөз субстраттан шыққан, бұл Дако румын тіліндегі 89 сөзбен салыстырғанда әлдеқайда аз көрсеткіш. Мұндай жағдай оқшауланған тілдерге/диалекттерге тән, олардың сөйлейтін адамдарының саны аз. Соған қарамастан, истро-румын тілі латын тілінен шыққан, басқа шығыс роман тілдерінде кездеспейтін бірнеше сөзді сақтап қалған: gåbu "сары" (<galbus; румын тілінде galben), ånča "осында" (<hac‑ce), oča (<hac/hocce+a), iențå (<hic‑ce+a), iuva "қайда".