Қуаси Виреду: Африка философиясын жаңартушы және деколонизациялаушысы

Кіріспе

Ганалық философ (1931–2022)

Кваси Виреду (3 қазан 1931 – 6 қаңтар 2022) – ганалық философ. Ол өз буынының ең көрнекті африкалық философы деп есептеледі, ал оның еңбектері африкалық ойлаудың тұжырымдық деколонизациясына үлкен үлес қосты.

Философиялық еңбектері

Wiredu африкалық философияны анықтағандағы бір мәселесі – колониялық Африка философиясын колониялық емес Африкадан бөлек санатқа жатқызу болды. Wiredu (1998) африкалық философтардың батыс философтарының көптеген қағидаларын африка тілдеріне негізделген зерттеу арқылы қайта қарауға бірегей мүмкіндігі бар екенін айтады. Мысалы, африкалық адам Қытайда туып өссе, оның ойлары мен философиясы тілдің мәдениетімен қалыптасады. Ол тек сол тілде ғана философиялық ойлар тудырмай, өмірін де сол тілге бейімдейді. Wiredu африкалық философияға қатысты «этнофилософиялық» және «философиялық бітімділік» тәсілдеріне қарсы болды, барлық мәдениеттердің өзгеше халықтық сенімдері мен дүниетанымы бар екенін, бірақ оларды философиялық іс-әрекеттен ажырату қажет екенін мәлімдеді. «Халық философиясы» шынайы философияда рөл атқара алмайды деген сөз емес, керісінше, ол өзінің (акан) мәдениетінің ой тарихына алғыс айтады. Оның пікірінше, шынайы философия мұндай ойларға сындық талдау мен нақты дәлелдерді қолдануды талап етеді. Wiredu-дың ең маңызды талқылауларының бірі – акандықтардың жеке тұлға тұжырымдамасы. Оның ойынша, бұл дәстүрлі құрылымда жеке тұлғаның екі аспектісі бар. Біріншісі, және батыс тұжырымдамалары үшін ең түсініктісі – онтологиялық өлшем, ол адамның биологиялық құрамымен байланысты. Сонымен қатар, Wiredu екінші өлшемді, жеке тұлғаның нормативтік ұғымын, адамның еркін қабілетіне негізделгенін айтады. Адамның еркін қабілеті оның этикалық көзқарастарына байланысты. Егер адам этикалық жауапкершілікке жоғары мән берсе, онда оның еркін қабілеті бар деп айтуға болады. Осылайша, адам жеке тұлғаға айналады. Адам жеке тұлға болып тумайды, ол этикалық мінез-құлыққа жетелейтін оқиғалар мен тәжірибелер арқылы қалыптасады. Бұл батыс тұжырымдамасынан өзгеше, дәстүрлі акандық ойлауда адамдар ерік-жігермен жаратылмайды. Wiredu сондай-ақ африкалық дәстүрдің «тек теориялық емес екеніне сенімді, себебі ол африкалық саяси ойдың кейбір аспектілерін Африканың ең маңызды мәселелерін шешуде қалай қолдануға болатынын көрсетеді». Оның ықпалына Оксфордтағы ұстаздарынан басқа, Дэвид Юм, Иммануил Кант, прагматик Джон Дьюи және акан мәдениетінің эпистемологиялық, метафизикалық және этикалық ресурстары жатады. Нәтижесінде, әмбебап маңызы бар, бірақ мәні жағынан африкалық философия пайда болды. Wiredu өз еңбектерінде көптеген адамдарға Африка философиясы мен діні туралы түсінік берді. Ол көптеген еңбектерінде олардың сенімдерін талқылап қана қоймай, сонымен қатар сырттан келгендердің африкалық сенімдерге деген көзқарастарын сынға түсті. Ол олардың сенім жүйелерін ашып көрсетуге және олардың шындық деп санайтынына түсінуге ұмтылды. Ол өз ойлары мен идеяларын «Африка діндері» тақырыбындағы «Философиялық дінге арналған Рутледж жолдасы» еңбегінде жариялады.

One of Wiredu's concerns when defining "African Philosophy" was keeping colonialised African philosophy in a separate category from precolonised Africa. Wiredu (1998) proposes that the African philosopher has a unique opportunity to re examine many of the assumptions of Western philosophers by subjecting them to an interrogation based on African languages. Let's say hypothetically an African was born and raised in China. Their thoughts and philosophy will be biased to the culture of the language. Not only will they naturally philosophise in that language, but also shape their life around that language. Wiredu opposed the "ethnophilosophical" and "philosophical sagacity" approaches to African philosophy, arguing that all cultures have their distinctive folk beliefs and world views, but that these must be distinguished from the practice of philosophising. It is not that "folk philosophy" cannot play a part in genuine philosophy; on the contrary, he has acknowledged his own debt to his own (Akan) culture's history of thought. Rather, he argues that genuine philosophy demands the application to such thought of critical analysis and rigorous argument. One of Wiredu's most prominent discussions revolves around the Akan concept of personhood. He believes this traditional framework hosts a two part conception of a person. First, and most intuitive to Western conceptions of persons, is the ontological dimension. This includes one's biological constitution. Further, Wiredu states that the second dimension, the normative conception of personhood, is based on one's ability to will freely. One's ability to will freely is dependent on one's ethical considerations. One can be said to have free will if one has a high regard to ethical responsibilities. This then designates a person to become a person. One is not born a person but becomes one through events and experiences that lead one to act ethically. This differs from the Western conception of personhood in that people, in traditional Akan thought, are not born as willed beings. Wiredu also is certain that African tradition is not "purely theoretical because he shows how certain aspects of African political thought may be applied to the practical resolution of some of Africa's most pressing problems." His influences include, apart from his tutors at Oxford, David Hume, Immanuel Kant, the pragmatist John Dewey, and the epistemological, metaphysical, and ethical resources of the Akan culture. The result is philosophy that is at once universally relevant and essentially African. Wiredu, in his work, enlightened many people on the philosophy and religion of Africa. Not only did he summarise and outline their beliefs in many of his works but he also challenged outsiders predispositions to African beliefs. He wished to shed light and understanding to their belief systems and what they believe to be true and physical. He expressed his thoughts and ideas in The Routledge Companion to Philosophy of Religion on African Religions.

Екіншілік әдебиет

Оладипо, О. Философия және африкалық тәжірибе: Кваси Виредудің үлесі. Ибадан: Үміт басылымы, 1996 жыл. Оша, С. Кваси Виреду және одан әрі: Африкада мәтін, жазу және ойлау. Дакар: Codesria, 2005 жыл. Hallen, B. Кваси Виреду және одан әрі: Африкада мәтін, жазу және ойлау. Африка зерттеулері шолуы, 49-том, 3-сан, 2006 жыл, 175–176 беттер. Молеф, М. Кваси Виредудің гуманизмі мен бейтараптығына сын. Acta Academica, 48-том, 1-сан, 2016 жыл, 91–110 беттер. Hallen, B. Виредуді оқу. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 2021 жыл.