Кетеван Царица Кахетии (1560-1624): Грузинская королева, мученица за веру. Регент Кахетии, канонизирована Грузинской Православной Церковью. История и биография.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кахетия патшайымы (шамамен 1560 – 1624)
Queen of Kakheti (c.1560 1624)
Кетеван Шейіт (шамамен 1560 – 13 қыркүйек, 1624) – Шығыс Грузиядағы Кахетия патшалығының патшайымы. Ол 1605-1614 жылдары ұлы Теймураз I Кахетияның кәмілетке толмаған кезінде Кахетияның регенті болды. Христиан дінінен бас тартпағандықтан және Ислам дініне өтуден бас тартқандықтан, Кахетияның Сафавид үстемдігінде ұзақ азаптағаннан кейін Иранның Шираз қаласында қаза болды. Грузин православие шіркеуі оны қасиетті деп санады.
Ketevan the Martyr (c. 1560 – September 13, 1624) was a queen consort of Kakheti, a kingdom in eastern Georgia. She was regent of Kakheti during the minority of her son Teimuraz I of Kakheti from 1605 to 1614. She was killed at Shiraz, Iran, after prolonged tortures by the Safavid suzerains of Kakheti for refusing to give up the Christian faith and convert to Islam. She has been canonized as a saint by the Georgian Orthodox Church.
Өмір
Кетеван Мухрани (Багратиони) әулетінің ханзадасы Ашотанның қызы болып дүниеге келді және 1601-1602 жылдар аралығында Кахетия патшасы болған Кахетия ханзадасы Давид I-ге үйленді. Давид қайтыс болғаннан кейін, ол діни нысандар салумен және қайырымдылықпен айналысты. Бірақ, Давидтің інісі Константин I 1605 жылы биліктегі әкесі Александр II-ні өлтіріп, Сафави Иранының қолдауымен патшалық тақты басып алғанда, Кетеван кахетиялық ақсүйектерді әкесін өлтіруге қарсы біріктіріп, Константиннің адал әскерін жеңді. Ұрлықшы шайқаста қаза тапты. Сафави шенеунігі және тарихшысы Фазли Хузанидің айтуынша, Кетеван Константиннің аман қалған жақтастарына және оның Қызылбаш офицерлеріне ерекше мейірімділік көрсетті. Ол жараланған жау әскерлеріне тиісті көмек көрсетіліп, олар қаласа, қызметке алынуын бұйырды. Соғыста зардап шеккен мұсылман саудагерлеріне өтемақы төленіп, босатылды. Кетеван Константиннің денесін жерлеп, Ардебильге жіберді. Көтерілістен кейін ол Грузияның жоғары тұрған билеушісі Иран шаһы Аббас I-мен келіссөздер жүргізіп, өзінің кәмілетке толмаған ұлы Теймураз I-ді Кахетия патшасы ретінде бекітті, ал өзі регенттік қызметін атқарды. 1614 жылы Теймураз оны шаһ Аббасқа келіссөзші ретінде жіберген кезде, Кетеван Кахетияның ирандық әскерлердің шабуылына ұшырауына жол бермеу үшін өзін құрметті тұтқын ретінде тапсырды. Ол бірнеше жыл бойы Ширазда тұтқында болды, бірақ 1624 жылы Аббас I Теймураздың қарсылығына жаза ретінде патшайымнан христиан дінінен бас тартуды талап етті. Оның бас тартуынан кейін, оны қызыл ыстық қысқыштармен азаптап өлтірді. Оның қабірлерінің бір бөлігін оның шейіттігіне куә болған Санкт-Августин португалдық католик миссионерлері Грузияға жасырын түрде алып өтіп, Алаверди монастырына жерледі. Оның қалған сүйектері Үндістандағы Гоадағы Сент-Августин шіркеуіне жерленген деген аңыз бар. 21-ші ғасырда Гоаға жасалған бірнеше экспедициялардың нәтижесінде, олардың 2013 жылдың соңында табылғанына сенімділік танытылды.
Ketevan was born to Prince Ashotan of Mukhrani (Bagrationi) and married Prince David of Kakheti, the future David I, king of Kakheti from 1601 to 1602. After David's death, she engaged in religious building and charity. However, when David's brother Constantine I killed his reigning father, Alexander II, and usurped the crown with the Safavid Iranian support in 1605, Ketevan rallied the Kakhetian nobles against the patricide and routed Constantine's loyal force. The usurper died in battle. According to the Safavid official and chronicler, Fażli Ḵuzāni, Ketevan showed characteristic mercy to Constantine's surviving supporters and his Qizilbash officers. She ordered that the wounded enemy soldiers be treated accordingly and accepted in service if they desired. The Muslim merchants, who suffered in the war, were compensated and set free. Ketevan had Constantine's body laid in rest and sent to Ardebil. After the uprising she negotiated with Shah Abbas I of Iran who was the suzerain over Georgia, to confirm her underage son, Teimuraz I, as king of Kakheti, while she assumed the function of a regent. In 1614, sent by Teimuraz as a negotiator to Shah Abbas, Ketevan effectively surrendered herself as an honorary hostage in a failed attempt to prevent Kakheti from being attacked by the Iranian armies. She was held in Shiraz for several years until Abbas I, in an act of revenge for the recalcitrance of Teimuraz, ordered the queen to renounce Christianity, and upon her refusal, had her tortured to death with red hot pincers in 1624. Portions of her relics were clandestinely taken by the St. Augustine Portuguese Catholic missioners, eyewitnesses of her martyrdom, to Georgia, where they were interred at the Alaverdi Monastery. The rest of her remains were said to have been buried at the Church of St. Augustine in Goa, India. After several expeditions to Goa in the 21st century to search for the remains, they were believed to be found in late 2013.
Қасиеттілік
Кетеван патшаны Грузия патриархы Захарий (1613-1630) қасиетті деп жариялады, ал 13 қыркүйек (қазіргі Григориан күнтізбесінде 26 қыркүйекке сәйкес келеді) Грузин православие шіркеуі оны еске алу күні ретінде белгіледі. Кетеванның шейіттік қасіреті туралы августин миссионерлері баялаған оқиғаны оның ұлы Теймураз "Кетеван патшайымның кітабы мен азабы" (წიგნი და წამება ქეთევან დედოფლისა, ts'igni da ts'ameba ketevan dedoplisa; 1625) поэмасында, сондай-ақ неміс авторы Андреас Гриффиус өзінің "Катарина фон Георгиен" (1657) классикалық трагедиясында пайдаланған. Дәуіт Гәрәя монастырының грузин монахы Григол Додоркели Вахваххишвили де сол дәуірдегі жазушылардың бірі болатын, оның еңбектері – агиографиялық шығармалар мен бірнеше гимндер Кетеванның өмірі мен шейіттік қасіретіне арналған. Шотланд ақыны Уильям Форсайт Жан Шардиннің Кетеванның өлімі туралы баяндауы негізінде "Келаванның шейіттік қасіреті" (1861) поэмасын жазды.
Queen Ketevan was canonized by Patriarch Zachary of Georgia (1613–1630), and September 13 (corresponding to September 26 in the modern Gregorian calendar) was instituted by the Georgian Orthodox Church as the day of her commemoration. The account of Ketevan's martyrdom related by the Augustinians missioners was exploited by her son, Teimuraz, in his poem The Book and Passion of Queen Ketevan (წიგნი და წამება ქეთევან დედოფლისა, ts'igni da ts'ameba ketevan dedoplisa; 1625) as well as by the German author Andreas Gryphius in his classical tragedy Catharina von Georgien (1657). The Georgian monk Grigol Dodorkeli Vakhvakhishvili of the David Gareja Monastery was another near contemporaneous author whose writings, a hagiographic work as well as several hymns, focus on Ketevan's life and martyrdom. The Scottish poet William Forsyth composed the poem The Martyrdom of Kelavane (1861), based on Jean Chardin's account of Ketevan's death.
Португалия
2008 жылы Португалияның Лиссабон қаласындағы Граса монастырында Персиядағы Кетван патшайымның шейіт болуын бейнелейтін бұрын белгісіз, үлкен панорамалық азулехо табылған. Сценалар оның өлімін өз көздерімен көрген португалдық августиндік миссионерлердің баяндамаларына негізделген. Панорамалық плиткалар жарамсыз күйде болды және Грузия оларды жөндеуге мыңдаған евро ұсынды. 2017 жылы Грузияда Кетванның шейіт болуын бейнелейтін португалдық бейнелеудің толық көшірмесі ашылып, Шато Мухраниде қойылды. 2017 жылдың қазан айында Грузия президенті Георгий Маргвелашвили Португалияға жасаған ресми сапары барысында Граса монастырындағы Кетван патшайымының суретін көрді. Қайта жаңарту жұмыстары жалғасты және монастырь мен Грузия Мәдениет министрлігінің Мәдени мұраны сақтау жөніндегі ұлттық агенттігі арасында келісімге қол қойылды.
In 2008, it was discovered that Graça Convent in Lisbon, Portugal contained a previously unknown, large panoramic azulejo depicting Queen Ketavan's martyrdom in Persia. The scenes were based on accounts of her martyrdom by Portuguese Augustinian missionaries who witnessed her death. Panoramic tilework was in a state of disrepair and Georgia offered thousands of euros for repairs. In 2017, a full replica of the Portuguese depiction of Ketevan's martyrdom was unveiled in Georgia and displayed at Château Mukhrani. In October 2017, President of Georgia Giorgi Margvelashvili visited Queen Ketevan's mural at the Graça Convent during his official trip to Portugal. Restoration works continued and an agreement was signed between the convent and the National Agency of Cultural Heritage Preservation of the Ministry of Culture of Georgia.
Үндістан (Гоа)
Грузия халқы үшін Кетеван патшайымның маңызы соңғы онжылдықтарда, әсіресе Гоада, қасиетті реликвияларды іздеуге алып келді. 1989 жылдан бері Грузиядан келген түрлі делегациялар Үндістанның Археологиялық зерттеу қызметімен бірлесіп, Гоадағы Ескі Гоадағы Августин монастырының қираған жерлерінде Кетеванның қабірін табуға тырысты. Бұл күш-жігерлер сәтсіз аяқталды, себебі командалар Кетеванның жерленген жеріне қатысты ақпарат беретін португалдық құжаттарды дұрыс түсіндіре алмады. Бұл тарихи дереккөздерде Кетеванның алақаны мен қол сүйегінің сынықтары тастан жасалған құмырада, Августин монастырының Капитулярлық шіркеуінің белгілі бір терезесінің астында сақталғаны айтылған. 2004 жылдың мамыр айында португалдық және теңдес Үндістан азаматы, сәулетші Сидх Лоса Мендиратта мен Үндістанның Археологиялық зерттеу қызметінің (сол кезде Низәммудин Тахер археолог-суперинтендант болған) бірлескен жұмысында аталған шіркеу мен терезе табылды. Құмыраның өзі жоғалған болса да, оның негізгі тасы мен бірнеше сүйек сынықтары португалдық дереккөздерде көрсетілген терезеге жақын жерден табылған. Үндістанның Хайдарабад қаласындағы CSIR-дің Ұяшылық және молекулалық биология орталығы мен Эстонияның Биоорталығы Санкт-Августин монастырында қазба жұмыстары кезінде табылған адам сүйектерінің ДНК-сын зерттеу үшін митохондриялық ДНК-ның тізбектелуін және генотипін анықтады. Зерттеулер нәтижесінде Үндістанда кездеспейтін, бірақ Грузияда және оған жақын аймақтарда таралған ерекше U1b мТДНА гаплогруппасы анықталды. Генетикалық талдау археологиялық және әдеби мәліметтерді растағандықтан, қазбадан табылған сүйек Грузияның Кетеван патшайымына тиесілі болуы мүмкін. Дегенмен, Кетеванның алақаны мен қол сүйегінің сынықтары еуропалық миссионерлердің – иероним да Круз және Гильерме де Санто Агостиньоның толық сүйектерімен бірге сақталғанын естен шығармау керек. Сондықтан, нақты нәтиже алу үшін сынаған фрагменттердің жынысын және сүйек түрін анықтау маңызды. "Mint on Sunday" газетінде жарияланған мәліметтерге сәйкес, "қосымша зерттеулер U1b сүйегінің әйелге тиесілі екенін растады. 2013 жылы 2005 жылы табылған екі сүйек Грузия әйеліне тиесілі екені анықталды". 2017 жылы Үндістан мен Грузия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың 25 жылдығын тойлауға орай, қасиетті реликвиялар Грузияға алты айға жіберілді, осы кезеңде діни және ғылыми шаралар ұйымдастырылды. Үндістан үкіметі Гоаның қасиетті реликвияларының бір бөлігін Грузияға сыйға берді. 2021 жылдың 9 шілдесінде Үндістанның Сыртқы істер министрі С. Джайшанкар Грузия үкіметіне және Грузияның Католикос-Патриархы Илия II-ге реликвияларды тапсырды.
The importance of Queen Ketevan for the Georgian people has led to a relic "hunt" during the last decades, notably in Goa. Since 1989, various delegations coming from Georgia have worked together with the Archaeological Survey of India to try to locate Ketevan's grave within the ruins of the Augustinian convent of Our Lady of Grace, at Old Goa, Goa. These efforts were thwarted because the teams were unable to correctly interpret the Portuguese documents that provided clues as to Ketevan's burial place. These historical sources stated that Ketevan's palm and arm bone fragments were kept inside a stone urn beneath a specific window within the Chapter Chapel of the Augustinian convent. In May 2004, the Chapter Chapel and window mentioned in the sources were found during a collaboration work between Portuguese and Overseas Citizen of India architect Sidh Losa Mendiratta and the Archaeological Survey of India, Goa circle (at the time when Nizammudin Taher was superintendent archaeologist). Although the stone urn itself was missing, its coping stone and a number of bone fragments were found close to the window mentioned in the Portuguese sources. The CSIR Centre for Cellular and Molecular Biology, Hyderabad, India and Estonian Biocentre Estonia carried out ancient DNA analysis on these human bone remains excavated from the St. Augustine convent by sequencing and genotyping of the mitochondrial DNA. The investigations of the remains revealed an unusual mtDNA haplogroup U1b, which is absent in India, but present in Georgia and surrounding regions. Since the genetic analysis corroborates archaeological and literary evidence, it is likely that the excavated bone belongs to Queen Ketevan of Georgia. However, it is important to keep in mind that Ketevan's palm and arm bone fragments were kept in the same urn as the complete remains of two European missionaries, friar Jerónimo da Cruz and friar Guilherme de Santo Agostinho. Therefore, it would be crucial to determine the sex and the kind of bone of the fragments tested in order to have conclusive results. According to a story in India's Mint on Sunday newspaper, "additional tests confirmed that the U1b bone came from a woman. So, in 2013, it was established that the bone found in two pieces in 2005 was consistent with being from a Georgian woman". In 2017, celebrating twenty five years of diplomatic relations between India and Georgia, the relics were sent to Georgia for a period of six months during which both religious and scientific events were staged. The Indian government has offered some parts of the holy relics of Goa to Georgia. On July 9, 2021, the relics were handed over to the Georgian government and to Catholicos Patriarch Ilia II of Georgia by Indian Foreign Minister S. Jaishankar.