Кіріспе

Ислам ойлауында қасиеттілік дәрежесі – суфи мистикасы дәстүріндегі 356 қасиеттінің иерархиясы. Абдал (أبدال) – сөзбе-сөзбен "орнына қойғыштар", бірақ сонымен қатар "жомарт" [karīm] және "асыл" [sharīf] мағыналарын да білдіреді – бұл термин ислам метафизикасы мен ислам мистикасында, әсіресе сүнни және шиит бағыттарында, Құдайдың ерекше қасиеттілерінің маңызды тобын атау үшін қолданылады. Уақыт өте келе бұл термин әртүрлі дәрежедегі және беделді қасиеттілердің кең иерархиясын қамтиды.

Этимология

"Абдал" – "Бадал" немесе "Бадиел" сөзінің көпше түрі және "орнына басқа біреу келетін адамдар", "пайғамбарлардың қызметін толыққанды емес, ішінара атқаратын адамдар" немесе "Құдайдың дос-жарандары" деген мағынаны білдіреді. Абдалдар – Құдайға адал, таза ниетті сенушілердің тобы. Олар өмір бойы Құдайға құлшылық етеді, ал дүниеден өткен соң, Құдайдың таңдауымен 500 "ахяр", яғни "игілердің" үлкен тобынан басқа біреумен ауыстырылады.

Көшбасшылық

Абдалдар Бағдадта тұратын "Әл Гаут (Шейх Абдул Қадыр Джилани)" ("Көмекші") деген басшыларымен басқарылады. Бұл басшыны көбінесе араб тілінде "Полюс" дегенді білдіретін Кутб деп атайды. Бұл басшы көпшілікке белгілі болмаса да, абдалдардың төменгі дәрежедегі мүшелері оны іздеп келеді. Тарихта шейхтердің Құтб екенін жариялаған жағдайлар болған, бірақ дәстүр бойынша олар жұрттан жасырынып жүреді.

Функция

Абдалдардың міндеті – олар қай жерде болса да Алланың мейірімді құлдары болу және Алланың барлық жаратылыстарына көмекші, нығметті қол көрсету. Әр құрлықта бір абдал бар делінеді. Олардың көпшілігі "әл-Шамда (Сирияда)" өмір сүрсе де, кейбіреулері Иракта, кейбіреулері Ливанда, кейбіреулері Мысырда, Антиохияда, кейбіреулері әл-Массисада, Оңтүстік Африкада және басқалары әлемнің қалған бөлігінде тұрады. Олардың құдайдан берілген күштері мен табиғаттан тыс қабілеттері бар. Адам өзінің абдал екенін кенеттен аян арқылы білмейінше сезбейді. Абдалдың үздіксіз ізгі амалдары мен кешірімді мінезімен танылуға болады. Ол бай не кедей, үйленген не жеке, бала не ересек болуы мүмкін. Мұндай түсініктер исламның сүнни тармағында, әсіресе оның бастапқы суфилік мектептерінде қалыптасқан. Абдалдар әлемдегі тепе-теңдікті сақтаушылар болып табылады және пайғамбарлар кезінде оны қорғайды. Классификациясы мен атауы әртүрлі болған абдалдардың кім екені жұртшылыққа, тіпті өздеріне де белгісіз. Нығмет тарату (барака) және кереметтер жасау (карамат) қабілеттерімен абдалдар пайғамбардың рөлін толыққанды орындай алады. Сондай-ақ, қиямет күні келгенде, олар Алла мен адамзат арасында шаفاعәтшілер болып әрекет етеді деп сеніледі.

Саны

Ал, әбдалдардың санына келсек, Алланың жаратылысында Адам атаның жүрегі сияқты жүрекке ие 300 құлы бар. Олардың жүректері Мұса пайғамбардың жүрегіне ұқсас қырық, ал Ыбырайым пайғамбардың жүрегіне ұқсас жеті. Жәбірейілдің жүрегі сияқты жүрекке ие бес адам, Микаилдің жүрегі сияқты жүрекке ие үш адам және Исрафилдің жүрегі сияқты жүрекке ие бір адам бар. Ол (Исрафилдің жүрегі сияқты болған адам) дүниеден өткенде, Микаилдің жүрегі сияқты жүрекке ие үш адамның біреуі оның орнын басады, ал Жәбірейілдің жүрегі сияқты жүрекке ие бес адамның біреуі оны ауыстырады. Жетіден бірі бестен бірін, қырықтан бірі жетіден бірін, үш жүзден бірі қырықтан бірін, ал қарапайым мұсылман үш жүзден бірін алмастырады. Осы 356 аулияның арқасында жаратылысқа өмір беріліп, өлімге ұшыратылады, олардың шарапатымен жаңбыр жауады, өсімдіктер өседі және қиындықтар сейіледі. Сондай-ақ, абдалдардың саны ай күнтізбесіндегі күндер санына өте жақын болғандықтан, олардың ғаламның ретіндегі орны дәлелденеді деп саналады.

Иерархиялық жүйе

Суфизмде Абдалдар қасиетті адамдардың басқа да топтарымен бірге ғаламдық иерархияда орналасады. Иерархияның екі сипаттамасы белгілі суфилерден келген. Бірі – 12-ғасырлық парсы ғалымы Әли Худжвириге тиесілі. Оның рухани сарайында үш жүз ахиар ("тамашалар"), қырық абдал ("орнына қойғыштар"), жеті абрар ("тақуалар"), төрт аутад ("тіректер"), үш нукаба ("басшылар") және бір кутб бар. Екінші нұсқа – мавр Испаниясында өмір сүрген Ибн Арабиге тән. Ол құрылымы жағынан ерекшеленеді. Онда сегіз нұжаба ("зумраттар"), он екі нукаба, жеті абдал, төрт аутад, екі аимма ("нұсқаушылар") және бір кутб бар.