Кіріспе

Балтық теңізіндегі Дания аралы Альс (Als, Alsen) – Балтық теңізінде орналасқан Дания аралы.

География

Олс Ютланд түбегінің шығысында, Данияның Сондерборг қаласының қарсы жағында және Германияның Оңтүстік Шлезвиг жағалауының солтүстігінде орналасқан. Аумағы 321 км² (124 шаршы миль) құрайды, ал 2010 жылғы 1 қаңтарға қарай аралдың жалпы халқы 51 322 адамды құрады. 2007 жылғы 1 қаңтардан бастап ол Сондерборг муниципалитетінің құрамына кіреді. Аралдың солтүстігінде және шығысында Кіші белдеу сулары, оңтүстігінде Фленсборг фьорды, ал батысында Альс фьорды мен Альс боғазы (Альссунд) жатыр. Сондерборг қаласы – астана, бастапқыда толығымен аралда орналасқан, бірақ кейіннен материкке тарап, Альс боғазының суларымен бөлініп қалды: бұл боғаз аралды Ютландиядан, Дания материгінен және Альс фьордының бір бөлігінен ажыратады. Ол жақсы портқа және айтарлықтай саудаға ие. Қаланың екі жартысы фьорд арқылы екі көпірмен байланысқан: 1978 және 1981 жылдар аралығында салынған 682 метрлік Альс-Страйт көпірі (Альссундбро) автомобильдердің қозғалысын қамтамасыз етеді; ал 1925 және 1930 жылдар аралығында салынған 331 метрлік Король Кристиан X көпірі (Конг Кристиан Xs Bro) бастапқыда автомобиль және пойыз қозғалысын жүргізген, бірақ қазір тек автомобильдерге арналған. Аралдағы Хардешой қаласынан Ютландия материгіндегі Баллеброға, сондай-ақ Финсхав қаласынан Эрё аралындағы Сёбиге және Фунен аралындағы Бёйденге паромдық қатынастар жүзеге асырылады. Альс – шошқа шаруашылығы дамыған құнарлы арал. Бұрын арал жеміс бақтарымен әйгілі болған, олардың кейбіреулері әлі де жұмыс істеп тұр. Аралдың батыс жағалауында көптеген шығанақтар мен лагуналар бар: Штегсвиг, Сандвиг, Кетинг Нор, Лилль Хав, Аугстенборг фьорды, Кэр Виг, Хёруп Хав және Дивиг. Кіші белдеудің шығыс жағалауында 7 км² Солтүстік орман (Норресков) және Нордборг көлі (Нордборг Сё) орналасқан. Бұрынғы Нордборг муниципалитеті Данияның ең ірі өнеркәсіптік компаниясы – Danfoss және оның көптеген еншілес компанияларына отан.

Тарих

Көптеген археологиялық табылар аралдың тас дәуірінің соңынан мекенделгенін көрсетеді. Қола дәуірінен Хьортспринг қайығы жеткен. Орта ғасырларда арал бірнеше дворяндардың ықпалында болды, олардың әрқайсысы аралдың және оның азаматтарының бір бөлігін басқарды. Король Христиан III-нің ұлы, герцог Иоганн, аралды номиналды герцогтық ретінде иеленді және басқа дворяндарды сатып алды. Кейін арал бірнеше кіші герцогтықтарға бөлінді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Аугустенборг қаласы 1651 жылдан кейін герцог Эрнест Гюнтер құрған Аугустенборг сарайының маңында өсті, ол Шлезвиг-Гольштейн герцогтығының (Сённерборг тармағы) мүшесі, король Христиан III-нің шөбересі және Дания корольдік үйінің кіші ұлы болды. Сарай, және одан кейін қала, Шлезвиг-Гольштейн герцогтарының басқа тармағынан шыққан Эрнесттің әйелі Аугустаның құрметіне аталды. Сарай олардың әулетінің бас ортасы болды, ол өз тармағының атауы ретінде Аугустенборг атауын пайдаланды. Кейін Дания королі сол әулеттің басшысын Аугустенборг герцогы етіп тағайындады. Олар 18 ғасырдың соңында белгілі бір деңгейде танымал болды, ал Аугустенборг герцогы аралдағы ең ықпалды тұлғаға айналды. Герцогтық Дания тәжіне көшті, өйткені Аугустенборгтың соңғы герцогы Кристиан Август II Данияға қарсы Шлезвиг-Гольштейннің прогермандық ұлтшыл қозғалысына қосылды. Ол 18 наурыз күні 1848 жылы кетіп қалды. Сол жылы, Бірінші Шлезвиг соғысы (1848–1851) кезінде, даниялықтар негізгі шабуылдарын фельдмаршал Фридрих Граф фон Врангельдің австро-пруссиялық армиясына қарсы Алстың оңтүстік-батыс шетіндегі Кегнес түбегіндегі маяктан жасады. 1864 жылы осы жерде Альс шайқасы болды. Осы екі соғыстан кейін, аралды (және бүкіл Шлезвигті) қай ел басқаратыны туралы шешілді, арал халқының көп бөлігі даниялық болғанына қарамастан, арал пруссиялық және неміс билігінде болды. 1870 жылы Пруссия Алсты нығайтты. 1920 жылғы Шлезвиг референдумынан кейін, солтүстік дауыс беру аймағының бір бөлігі ретінде Альс Дания билігіне қайта оралды. 1920 жылдан бері Альс өнеркәсіптің өсуімен ерекшеленді, әсіресе 1945 жылдан кейін Danfoss халықаралық корпорацияға айналды. Аугустенборг әулеті 20 ғасырда жойылды.

Көрікті жерлер

Сондерборг қаласында Сондерборг қамалы (Сондерборг Slot) және Сандбьерг иелігі (Сандбьерг Gods) орналасқан. Сондерборг қамалы қаланың орталығында орналасқан және аймақтың тарихы мен мәдениетіне арналған мұражайды қамтиды. Мұражай жыл бойы ашық. Көп жылдар бойы Сондерборг герцогтарына, содан кейін Ревентлоу отбасына тиесілі болған Сандбьерг иелігі 1954 жылы Орхус университетіне сыйға тартылды. Аралдағы Аугустенборг сарайы ауруханаға айналдырылған. Ғимараттың кіреберісінде қамал, қала және оның герцогтік тарихы туралы көрме ұйымдастырылған. Қамал шіркеуі жаз айларында жұртшылыққа ашық, сондай-ақ экскурсиялар өткізіледі.

Әдебиетте

Жазушы Герман Банг 1857 жылы Ассербальде, Альс аралында дүниеге келді. Ол Екінші Шлезвиг соғысы кезінде бала болған, сол кезде арал пруссиялық (кейін неміс) үкімшілігіне қарады. Сол қасіретті соғыс Бангтың "Тине" (1889) романының тұсын құрайды, онда Альс аралындағы жас қыздың трагикалық махаббаты туралы айтылады. Роман түрлі тілдерге аударылып, басқа елдердің халқына Альс туралы мәлім етті.