Францияда қызыл түйін өсіруді дамытқан армян агрономы Жан Алтен
Jean Althen
Жан Альтен – ирандық армян агроном, Францияда мадық (madder) өсіруді дамытқан. Өсімдіктің өнеркәсіптік өндірісіне негіз салды, өмірі қиын жағдайлармен өтті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Армян агрономы және өсіруші Жан Батист Жоанн Альтен, көбінесе Жан Альтен (Ованес Алтхунян; 1709–1774) деп танылған, Францияда маддер өсіруді дамытқан Сафави Иранынан шыққан армян агрономы. Бұл өсімдік оның келгеніне дейін аймақта болғанымен, маддерді өсіруді дамытып, оны өнеркәсіпке айналдырған Жан Батист Альтен болды.
Armenian agronomist and cultivator
Jean Baptiste Joannis Althen, better simply known as Jean Althen (Hovhannès Althounian; 1709–1774), was an Armenian agronomist from Safavid Iran who developed the cultivation of madder in France. Although the plant had been present in the region before his arrival, it was Jean Baptiste Althen who developed its cultivation, turning it into an industry.
Өмірбаян
Жан Батист Сафави империясында "Альтен мен Екатерина Мадреша" деген адамдардың отбасында, ол "Чауш" деп атаған ауылда дүниеге келді. Жан Батист көптеген дау-дамай заманда өсті, себебі сол кезде патша (шах) Сұлтан Хусейн (1694–1722) билік еткен Сафави империясы күрт құлдырап бара жатқан еді. Ауған шапқыншылығы кезінде Жан Батисттің ата-анасы қаза тапты, ал ол құл болып, Осман империясының Кайсери қаласына әкелінді. Сибилла Шустер Уолсердің сөзіне сәйкес, ол Кайсериде "мақта өсіру мен бояуды үйренді". Шамамен 1736 жылы Жан Батист қашып, Францияға көшіп кетті. Францияда ол биліктегі король Людовик XV-тен (1715–1774) "мемлекеттік қолдаумен мақта егістіктерін ашуға" рұқсат алды. Мақта өсіруге жасаған тырабы бекер болғаны белгілі болған соң, Жан Батист 1754 жылы Авиньонда "Шығыс мадьерін" өсіре бастады, бұл оған үлкен табыс әкелді. Жергілікті жер иесі Клаузо Айнэмен бірлесіп, ол 1769 жылы 2500 кг (5500 фунт) өнім жинады. Сибилла Шустер Уолсердің айтуынша, "мадьер тез арада аймақтың басты өніміне айналды". Жан Батист 1774 жылы кедейлікте қайтыс болды. 1846 жылы, оның қайтысынан шамамен 70 жыл өткен соң, француздар оның есіміне Авиньонда ескерткіш орнатып, еңбегін құрметтеді. Франциядағы Алтен-де-Палуд коммунасы, сондай-ақ Францияның оңтүстігіндегі бірнеше қалалардағы мүсіндер мен көшелер оның құрметіне аталды. Алтеня туысы да оның есімімен аталады.
Jean Baptiste was born to a certain "Althen and Catherine Madrecha" in the Safavid Empire, in a village he called "Chaouch". Jean Baptiste grew up in a time of much turmoil, as the Safavid Empire, then ruled by King (Shah) Sultan Husayn (1694–1722), was in a state of heavy decline. During the Afghan invasion, Jean Baptiste's parents were killed while he was enslaved and brought to Kayseri in the Ottoman Empire. According to Sibylla Schuster Walser / Encyclopædia Iranica, in Kayseri, "he learned cotton cultivation and dyeing". In ca. 1736, Jean Baptiste managed to escape and moved to France. In France, he received authorization by incumbent King Louis XV (1715–1774) "to start state aided cotton fields". When it became apparent that his efforts to grow cotton had been in vain, Jean Baptiste started cultivating "Oriental madder" in Avignon in 1754, with great success. Associated with a local landlord, Clauseau Aïné, he produced a crop of 2500 kg (5500 lbs) in 1769. Sibylla Schuster Walser notes that madder "soon became a main crop of the region". Jean Baptiste died in poverty in 1774. In 1846, about 70 years after his death, Jean Baptiste was honored for his efforts as the French erected a statue of him in Avignon. A French commune, Althen des Paluds, is named after him, as well as statues and streets in several cities of the south of France. The plant genus Althenia is also named after him.