Кіріспе
Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасқан республикашылдықтың субидеологиясы – классикалық республикашылдық, сондай-ақ азаматтық республикашылдық немесе азаматтық гуманизм. Бұл республикашылдықтың түрі Қайта өрлеу дәуірінде классикалық антиканың, әсіресе Аристотель, Полибий және Цицерон сияқты классикалық авторлардың үкіметтік формалары мен еңбектерінен шабыттанды. Классикалық республикашылдық еркіндік, билікке бағынбау, өзін-өзі басқару, заң үстемдігі, меншікке негізделген жеке тұлға, жемқорлыққа қарсы күрес, монархияны жою, азаматтық білім, азаматтық қоғам, жалпыға ортақ игілік, азаматтық қасиеттер, халықтың егемендігі, патриотизм және аралас үкімет сияқты ұғымдарға негізделген.
Classical republicanism, also known as civic republicanism or civic humanism, is a form of republicanism developed in the Renaissance inspired by the governmental forms and writings of classical antiquity, especially such classical writers as Aristotle, Polybius, and Cicero. Classical republicanism is built around concepts such as liberty as non domination, self government, rule of law, property based personality, anti corruption, abolition of monarchy, civics, civil society, common good, civic virtue, popular sovereignty, patriotism and mixed government.
Шолу
Классикалық кезеңнің өзінде республикашылдық термині болмаған, бірақ латын тіліндегі res publica термині қолданыста болған, ол сөзбе-сөз "қоғамдық нәрсе" немесе "қоғамдық іс" деп аударылады. Бұл кезеңде Аристотель, Полибий және Цицерон сияқты саяси философия туралы жазған бірқатар теоретиктер болды, олардың идеялары классикалық республикашылдықтың негізгі өзегіне айналды. Республикашылдық идеологиясы Италияның қайта өрлеу дәуірінде, әсіресе Флоренцияда, көптеген авторлар классикалық кезеңге қарап, оның үлгілерін идеалдық басқару туралы идеяларды қалыптастыру үшін қолданған кезде гүлденді. XIII ғасырдың аяғында итальяндық доминикан Бартоломей Лукка, Томас Аквиннің "Мемлекет туралы" (De regno) шығармасын аяқтаған кезде, республикашылдықты монархияға және Тоскана коммуналарының автономиясына қарсы қорғады және Августинге қарсы патриотизм сияқты римдік республикашылдық құндылықтарын қайта растады. Классикалық республикашылдықты қайта енгізген алғашқылардың бірі - Николо Макиавелли (1469–1527) болды, оның кейінгі ойларында. Макиавелли классикалық республикашыл емес деп айтылған, өйткені ол негізінен ортағасырлық саяси қатынастарды сипаттаған. Шындығында, Макиавеллидің классикалық республикашылдықтың жаңашылдығы, қосылуы немесе түрленуі, ықтимал, бұрылыс нүктесі мен қазіргі республикашылдықтың таңғы сәтіне нұсқайды; Макиавеллидің республикашылдықтың ерекше түрі ғалымдардың жинағы "тонал республикашылдық" деп атады. Қалай болғанда да, классикалық республикашылдық шын мәнінде негізінен ерте заманауи кезеңде дамыған философияны білдіреді, бұл көптеген ғалымдар шатастыратын деп мойындайды; сондықтан, кейбіреулер қазір осы саяси ойдың осы саласын қамту үшін ерте заманауи республикашылдық терминін қолданады. Әрине, бұл тақырыпта әлі де пікір талас жүріп жатыр. Классикалық республикашылдықтың бір түрі "азаматтық гуманизм" деп аталады, бұл терминді алғаш рет орта ғасырдың аяғы мен жаңа заманғы Италия тарихының алғашқы ғалымы Ханс Барон қолданды. Кейбір жағдайларда және кейбір ғалымдарда екеуінің арасында нәзік айырмашылық болса да, олар барлық мақсаттар үшін бір-бірін алмастыра алады. Азаматтық гуманизм ауқымы жағынан сәл кеңірек және саяси бостандықтың классикалық римдік/флоренциялық идеалын сақтаудағы азаматтық ізгіліктің басты рөлін атап көрсетеді. Бұл қос тұжырымдаманың жетекші өкілдері - Ханна Арендт, Дж. Г. А. Покок, Квентин Скиннер және Филип Петтит. Томас Пангл (Лео Штраустың шәкірті) "азаматтық гуманистік" қайта құрудың қателігін сынға алды, оны бір жағынан классикалық республикашылдықтың, екінші жағынан Макиавеллидің саяси ғылымының бұрмалануы деп қарастырды. Пангл былай деп жазады: "Покок пен Арендт (соңғысы өзін-өзі көбірек сезінеді) империализмді, аяусыздықты, соғысушы иерархияны және Макиавеллиді сипаттаған мұздық рационализмді жасырады; олар осы элементтерге жұмсалған, теңгерімді, "азаматтық гуманизмнің" пардасын тастайды". Баронның айтуынша, көптеген жылдар бойы классикалық республикашылдықтың дамуы бойынша ең алдыңғы қатарлы сарапшы, идеология Флоренция мен Милан арасындағы ұзаққа созылған қақтығыстың нәтижесі болды. Флоренция коммерциялық элитаның басқаруымен, ал Милан жер иелері аристократиясының бақылауымен монархия болды. Флоренциялықтар өздерінің үкімет формасы гректер мен рим республикасына көбірек ұқсас болғандықтан, олардан жоғары екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Леонардо Бруни (1370–1444) Такиттің "Тарихтарына" кіріспеде айтқан сөздеріне сүйене отырып, республикалық үкімет адамдарды жақсырақ етіп жасады, ал монархия адамгершілік қасиеттеріне қарсы болды деп мәлімдеді (Такиттің зерттеулерін қараңыз). Флоренция идеалы Баронның айтуынша азаматтық гуманизм идеологиясына айналды. Томас Хоббстан бастап республикашылдықтың негізі әлеуметтік келісім-шарт болып табылады. Қазіргі республикашылдық монархияны (жекешелік немесе басқаша автократиялық) халық билігінің пайдасына қабылдамаса да, классикалық республикашылдық монархияны басқалар арасындағы үкімет формаларының бірі ретінде қарастырды. Классикалық республикашылдық монархиялық, аристократиялық немесе демократиялық (көпшіліктің тираниясы) тиранияның кез келген түріне қарсы бағытталған. Классикалық республикашылдардың идеалдық республиканы қандай деп санауы жеке көзқарастарына байланысты болды. Алайда, ең идеалдық республикада аралас үкімет формасы болды және ол өркениеттілікке ұмтылуға негізделді. Ең көп дау-дамай тудыратын нәрсе – классикалық республикашылдардың бостандыққа деген көзқарасы және бұл көзқарас кейінірек либерализммен қалай, немесе егер ерекшеленсе. Бұрын көптеген ғалымдар Исайя Берлиннің республикашылдық либерализмді сипаттайтын теріс бостандыққа қарағанда оң бостандыққа көбірек бейім екенін қабылдады. Соңғы жылдары бұл тезис күдік тудырды, Филип Петтит республикалық бостандық "үстемдіксіздікке" негізделгенін, ал либералдық бостандық "араласпауға" негізделгенін айтады. Тағы бір көзқарас либерализм бостандықты қоғамға дейінгі деп қарастырса, классикалық республикашылдар нағыз бостандықты қоғамның өнімі деп қарастырды. Бостандық республикалық ойдың маңызды бөлігі болғандықтан, көптеген республикалық ойшылдар классикалық либерализм теориясымен қабылданып алынды. Классикалық республикашылдық Классицизмде және Ағарту дәуірінде өте танымал болды, Хоббстан Джон Локк, Джамбаттиста Вико, Монтескье, Руссо, Кантқа дейінгі саяси философияда орталық рөл атқарды. Кейбір тарихшылар классикалық республикалық идеялардың ерте американдық саяси ойға әсер еткенін көрді.
Ежелгі Грекия
Ежелгі Грецияда бірнеше философтар мен тарихшылар қазір классикалық республикашылдық деп танылатын элементтерді талдап, сипаттады. Дәстүр бойынша грек тіліндегі "политея" ұғымы латын тілінде res publica деп аударылды. Осының салдарынан саяси теорияда салыстырмалы түрде соңғы кезге дейін "республика" термині "режим" деген жалпы мағынада қолданылды. Бұл дәуірде "республика" терминінің қазіргі түсінікпен толық сәйкес келетін жазбаша анықтамасы жоқ, бірақ қазіргі анықтаманың көптеген негізгі белгілері Платон, Аристотель және Полибий еңбектерінде кездеседі. Бұған аралас үкімет және азаматтық қасиеттер туралы теориялар жатады. Мысалы, "Республика" еңбегінде Платон идеалды билеушілердің жеке қасиеттерімен ("әділ адам") қатар азаматтық қасиеттердің (жақсылыққа ұмтылудың) маңыздылығына ерекше мән береді. Шындығында, V кітапта Платон билеушілер философтардың мінезіне ие болғанша (Сократ) немесе философтар билеушілерге айналғанша азаматтық бейбітшілік пен бақытқа жете алмайды деп мәлімдейді. Ежелгі Грецияның Афина және Спарта сияқты бірқатар қала-мемлекеттері "классикалық республикалар" деп жіктеледі, себебі оларда азаматтар заң шығару және саяси шешімдер қабылдауға кеңінен қатысты. Аристотель Карфагенді республика деп санады, өйткені оның саяси жүйесі кейбір грек қалаларына, әсіресе Спартаға ұқсас болды, бірақ оларға тән кейбір кемшіліктерден сақтануға мүмкіндік берді.
Ежелгі Рим
Рим тарихшысы Ливий де, өзінің өмірбаяндары мен моральдық очерктерімен танымал Плутарх та Римнің қалай өз заңнамасын жасағанын, әсіресе гректердің үлгісіне еліктеп, патшалықтан республикаға көшуді сипаттады. Бұл оқиғалардан кейін 500 жылдан астам уақыт өткен соң жазылған, бірақ оған сүйенуге болатын жазба деректері аз болған кейбір тарихтар ойдан шығарылған реконструкция болуы мүмкін. Б.з.д. 2-ғасырдың ортасында жазған грек тарихшысы Полибий (6-кітапта) Рим Республикасының Жерорта теңізіне Рим гегемониясының күрт көтерілуінде институционалдық нысан ретінде атқарған рөлін атап көрсетті. Рим Республикасының конституциясына қатысты жазған еңбегінде Полибий бұл жүйені "қоспалы" үкімет түрі деп сипаттады. Полибий Рим жүйесін монархия, аристократия және демократияның араласқан түрі ретінде сипаттады. Рим республикасы әр жүйенің күшті жақтарын қолдана отырып, басқалардың әлсіздігін жояды. Оның пікірінше, Рим республикасының аралас жүйесі римдіктерге басқа үкімет түрінен гөрі ішкі тыныштықты әлдеқайда жоғары деңгейде қамтамасыз етті. Полибийдің айтуынша, римдіктердің үй ішіндегі тыныштық деңгейі оларға Жерорта теңізін жаулап алуға мүмкіндік берді. Полибий Ццироның б.з.б. 1-ғасырда саяси-философиялық еңбектерін жазған кезінде оған үлкен ықпал етті. Осы еңбектердің бірінде, De re publica, Цицерон римдік res publica түсінігін грек политеясымен байланыстырды. Қазіргі кездегі "республика" термині, оның шығу тегіне қарамастан, Римнің res publica деген сөзінің синонимі емес. Res publica терминінің бірнеше мағыналарының ішінде, ол көбінесе "республика" деп аударылады, онда латынша сөз Рим мемлекеті мен оның үкімет формасы, патшалар дәуірі мен императорлар дәуірі арасындағы кезеңді білдіреді. Бұл Рим республикасы, сөздің қазіргі түсінігі бойынша, тіпті толық сәйкес келмеген болса да, шынайы республика ретінде анықталады. Осылайша, ағартушылық философтар Рим Республикасын идеалдық жүйе ретінде қарастырды, өйткені ол билікті жүйелі түрде бөлу сияқты ерекшеліктерді қамтыды. Римдіктер өз мемлекетін ертедегі императорлар дәуірінде әлі де "Res Publica" деп атаған, өйткені сыртқы жағынан мемлекеттің ұйымдастырылуы алғашқы императорлар елеулі өзгеріссіз сақтаған. Республика дәуіріндегі бірнеше лауазымдар жеке тұлғалармен бірге бір адамның бақылауында болды. Бұл өзгерістер тұрақты болып, императорға біртіндеп егемендік берілді. Цицеронның "De re Publica" атты еңбегінде идеалдық мемлекет туралы жазған сипаттамасы қазіргі заманғы "республикаға" тең келмейді; ол көбірек ағартылған абсолютизмге ұқсас. Оның философиялық еңбектері Вольтер сияқты ағартушылық философтар өздерінің саяси тұжырымдамаларын дамытқан кезде ықпалды болды. Республиканың классикалық мағынасы - тұрақты, жақсы басқарылатын саяси қауымдастық. Платон да, Аристотель де үкіметтің үш түрін анықтады: демократия, аристократия және монархия. Алдымен Платон мен Аристотель, содан кейін Полибий мен Цицерон идеалдық республика осы үш үкімет түрінің қоспасы деп есептеді. Қайта өрлеу дәуірінің жазушылары осы ұғымды қабылдады. Цицерон республикалық үкімет формасына қатысты күмән білдірді. Теориялық еңбектерінде ол монархияны немесе кем дегенде аралас монархия / олигархияны қорғағанмен, өзінің саяси өмірінде ол жалпы алғанда осындай идеалды жүзеге асыруға тырысқан Юлий Цезарь, Марк Антоний және Октавиан сияқты адамдарға қарсы болды. Ақырында, бұл қарсылық оның өліміне әкелді және Цицеронды өзінің республикалық идеалдарының құрбаны ретінде қарастыруға болады. Плутархтың замандасы Тацит үкімет түрін "республика" немесе "монархия" деп талдауға қызығушылық танытпады. Ол ертедегі Юлий Клавдий әулетінің жинақтаған биліктерінің бәрі әлі де республика болып саналатын мемлекетпен қалай берілгенін талдайды. Рим республикасы да бұл билікті беруге "мәжбүр болған" емес: ол мұны еркін және ақылға қонымды түрде жасады, әрине Август жағдайында, мемлекетке көптеген қызмет көрсеткені үшін, оны азаматтық соғыстар мен тәртіпсіздіктерден азат етті. Тацит біріншілердің бірі болып, азаматтар бергендіктен, немесе басқа себептермен (мысалы, біреудің құдайлық ата-бабасы болғандықтан) осындай билік мемлекет басшысына берілді ме деп сұраған. Соңғысы билікті теріс пайдалануды жеңілдетті. Тацит пікірінше, шынайы республикадан алыстап кету үрдісі тек Тиберий билікті орнатқан кезде ғана болды, 14 жылы Август қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай (көптеген тарихшылар Римде императорлық үкімет формасының басталуын одан ертерек санайды). Осы кезде, кейбір биліктерді "қол сұғылмауға" белгілейтін көптеген қағидалар енгізілді.
Қайта өрлеу дәуірінің республикашылдығы
Еуропада республикашылдық орта ғасырдың соңында, ортағасырлық коммуналардан пайда болған бірқатар мемлекеттер республикалық үкімет жүйесін қабылдағанда қайта жанданды. Бұл мемлекеттер көбінесе шағын, бірақ бай сауда мемлекеттері болды, онда саудагерлер класы ықпалды болды. Хаконсен Ренессансқа қарай Еуропаның екіге бөлінгенін атап өтті: жер иелері элитасы билікте болған мемлекеттер монархиялар, ал сауда элитасы билікте болған мемлекеттер республикалар болды. Соңғыларына Флоренция, Генуя және Венеция қала-мемлекеттері, сондай-ақ Ганза Лигасының мүшелері кірді. Бір ерекше жағдай – Дитмаршен, көбінесе дербес ауылдардың тобы, олар шаруалардың республикасында біріккен. Ортағасырлық феодализмнің идеяларын пайдалана отырып, Ренессанс ғалымдары ежелгі әлемнің идеяларын идеалды үкімет туралы көзқарастарын дамыту үшін қолданды. Сондықтан Ренессанс кезеңінде дамыған республикашылдық классикалық үлгілерге сүйенгендіктен «классикалық республикашылдық» деп аталады. Бұл терминді 1940 жылдары Зера Финк енгізген, бірақ кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы Брюггер, оның «классикалық республиканы» ежелгі әлемдегі үкімет жүйесімен шатастырады деп санайды. «Тұңғыш заманауи республикашылдық» термині ұсынылған. Оны кейде азаматтық гуманизм деп те атайды. Монархиядан бұрынғы ойшылдар идеалды республиканы, онда аралас үкімет маңызды рөл атқаратындығы және ізгілік пен жалпы игілік жақсы үкіметтің негізі болып табылатындығы туралы ұғымды қалыптастырды. Республикашылдық еркіндікке қатысты өзіндік көзқарасын да дамытты. Республикаларды жоғары бағалаған Ренессанс авторлары монархияны сирек сынады. Никколо Макиавеллидің «Ливий тарихы бойынша ойлар» еңбегі кезеңнің республикалар туралы маңызды жұмысы болғанымен, ол монархияны қалай басқаруға болатыны туралы «Билеуші» трактатын да жазды, ол жақсы есте сақталып, кеңінен оқылады. Тұңғыш заманауи жазушылар республикалық үлгінің барлық жағдайларда қолданыла бермейтінін түсінді; көпшілігі оның тек өте шағын және жоғары урбанизацияланған қала-мемлекеттерінде ғана сәтті бола алады деп ойлады. Жан Боден «Мемлекеттік құрылыс туралы алты кітапта» (1576) монархияны республикамен теңестірді. Тацит сияқты классикалық авторлар мен Макиавелли сияқты Ренессанс авторлары бір немесе екінші үкімет жүйесін ашық түрде жақтаудан аулақ болды. Ал Ағарту дәуірінің философтары нақты пікір білдірді. Ағарту дәуірінен бұрын жазған Томас Мор, өзінің саяси ұстанымдарын утопиялық аллегорияда жазса да, биліктегі корольдің ыңғайына келмейтіндей ашық болды. Англияда монархияға толығымен қарсы болмаған республикашылдықтың бір түрі қалыптасты: Томас Мор, Джон Фишер және сэр Томас Смит сияқты ойшылдар заңмен қатаң шектелген монархияны республикашылдықпен үйлесімді деп есептеді.
Нидерланд Республикасы
1568 жылы басталған Сегіз жылдық соғыс кезінде және одан кейін Голландия Республикасында монархияға қарсылық күшейді. Бұл монархияға қарсылық саяси философия емес, көбінесе үгіт-насихат сипатында болды; монархияға қарсы көптеген жазбалар кеңінен таралған памфлеттер түрінде жарық көрді. Бұл Жохан мен Питер де ла Корт ағайындылары сияқты жазушылардың монархияны жүйелі түрде сынауға ұласқан тұжырымдамасына айналды. Олар барлық монархияларды заңсыз, бұрыс билікке ұмтылған және іштен сырған құрылымдар деп есептеді. Бұл авторларды бұрынғы билеушілерді сынаудан гөрі, Стадхолдер лауазымының монархияға айналуына жол бермеу мақсаты көбірек мазалады. Голландия республикашылдығы дін соғыстары кезінде француз гугеноттарына да ықпал етті. Ерте заманғы Еуропаның басқа мемлекеттерінде республикашылдық көбінесе шамалы радикалды болды.
Польша-Литва одақтастығы
Польша-Литва одақтастығында республикашылдық басты идеология болды. Екі ұлт мемлекеті құрылғаннан кейін республикашылар өте әлсіз монархты сақтап, күшті монархияны жақтағандарға қарсы тұрды. Лукаш Горницкий, Анджей Волан және Станислав Конарски сияқты, көбінесе поляк республикашылары классикалық және Ренессанс кезеңінің мәтіндерін жақсы білді және мемлекеттерінің римдік үлгідегі республика екеніне берік сенді, мемлекеттерін Rzeczpospolita деп атауды бастады. Ерекшелігі, Польша-Литва республикашылдығы саудагерлердің емес, монархия күшейсе билігін жоғалтатын жер иелері дворяндығының идеологиясы болды. Бұл ірі жер иелерінің олигархиясына алып келді.
Кариб теңізі
Виктор Хью, Жан Батист Раймонд де Лакросс және Николас Ксавье де Рикард Кариб теңізіндегі түрлі аралдарда республикалық идеяларды қолдаған белгілі тұлғалар болды. Эдвин Сэндис, Уильям Сейл және Джордж Такер аралдардың, әсіресе Бермуданың республика болуын жақтады. Жюльен Федон және Жоахим Филипп 1795 жылдың 2 наурызынан 1796 жылдың 19 маусымына дейін Гренадада британдық үкіметке қарсы бас көтерген республикалық Федон көтерілісіне жетекшілік етті.
Корсика
XVIII ғасырда Еуропада құрылған алғашқы ағартушылық республикасы Жерорта теңізіндегі шағын Корсика аралында пайда болды. Мұндай саяси тәжірибелер үшін зертхана ретінде қызмет етуі күмәнді болғанымен, Корсика оны ерекше ететін бірқатар факторларды біріктірді: ауылдық демократия дәстүрі; Италия қала-мемлекеттерінің, Испания империясының және Франция Корольдігінің әртүрлі мәдени ықпалдары, оны итальяндық Ренессансы, испандық гуманизм және француз ағартушылығы идеяларына ашық қалдырды; сондай-ақ, осы үш бәсекелес күш арасындағы геосаяси жағдай, нәтижесінде жаңа режимдер құрылатын жиі қуат вакуумдары пайда болды, сол заманның жаңа идеяларын сынап көрді. 1720 жылдардан бастап аралда қазіргі үкіметіне, яғни итальяндық Генуя қала-мемлекетіне қарсы қысқа мерзімді, бірақ үздіксіз көтерілістер болып өтті. Бастапқы кезеңде (1729–36) олар тек Испания империясының билігін қайта орнатуға тырысты; бұл мүмкін болмағандықтан, 1736–40 жылдары тәуелсіз Корсика Корольдігі жарияланды, бұл жазбадағы конституциялық монархияның ағартушылық идеалына сәйкес келді. Бірақ монархия басқыншы билікпен келісімге келді деген пікір қалыптасты, соның салдарынан Паскуале Паоли бастаған радикалды реформаторлар саяси өзгерістерді, ағартушылықтың танымал идеяларымен шабыттанған конституциялық және парламенттік республика нысанында талап етті. Оның басқару философиясы сол кездегі көрнекті ойшылдардан, әсіресе француз философтары Монтескье мен Вольтерден, сондай-ақ швейцариялық теоретик Жан-Жак Руссодан шабыт алды. Ол тұрақты ұлттық парламентті, белгілі мерзімге сайланатын заң шығарушы органдарды және үнемі сайлауларды ғана емес, сонымен қатар сол кездегі үшін революциялық болып саналатын жалпы ерлерге сайлау құқығын да қамтыды. Бұл әйелдерге дауыс беру құқығын берген әлемдегі алғашқы конституция деп есептеледі, әйелдерге сайлау құқығы берілген болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол ағартушылық принциптерін басқа да салаларға, соның ішінде әкімшілік реформаға, Кортеде ұлттық университеттің құрылуына және халықтық тұрақты армияны құруға дейін кеңейтті. Корсика Республикасы он бес жылға созылды, 1755 жылдан 1769 жылға дейін, ақырында Генуя және француз күштерінің бірігуінен құлады және Франция Корольдігінің провинциясы ретінде қосылды. Бірақ бұл оқиға бүкіл Еуропаға ағартушылық конституциялық республикашылдықтың ерте мысалы ретінде тарады, сол кездегі көптеген танымал саяси комментаторлар оны жаңа типтегі халықтық және демократиялық үкіметтегі тәжірибе деп мойындады. Оның ықпалы француз ағартушыларының философтары арасында ерекше болды: Руссоның "Әлеуметтік келісім шарты туралы" (1762 ж., II кітап, 10-тарау) еңбегінде халықтық егемендіктің жұмыс істеуіне қажетті шарттарды талқылағанда, "Өз заңдарын қабылдауға қабілетті бір еуропалық ел бар: Корсика аралы. Осы батыр халықтың бостандығын қайтару және қорғау үшін көрсеткен ерлігі мен табандылығы оны қалай сақтауға болатынын білуге лайық дана адамды табуға лайық. Менің ойымша, бір күні осы кішкентай арал Еуропаны таң қалдырады" деді. Шындығында, Руссо Паолиге конституция жобасын ұсынды. Сол сияқты, Вольтер өзінің "Луи XV ғасырының шолуы" (1769 ж., LX тарау) еңбегінде "Батырлықты көп жерде табуға болады, бірақ мұндай батырлықты тек еркін халықтарда ғана кездестіруге болады" деп мәлімдеді. Бірақ Корсика Республикасының тәуелсіз халық ретінде азаттық үшін күресуі және оны конституциялық түрде бекітуі, ағартушылық республикасының мысалы ретінде Ұлыбритания мен Солтүстік Американың радикалдары арасында одан да зор ықпалға ие болды, онда ол шотланд эссешісі Джеймс Босвеллдің "Корсика туралы есептемесі" арқылы танымал болды. Корсика Республикасы он жылдан кейін американдық революционерлерге ықпал етті: Америка революциясының бастамашылары, Бостандық ұлдары Паскаль Паолиді британдықтарға қарсы күресінің тікелей шабыткөзі деп жариялады; Эбенезер Макинтоштің ұлы оның құрметіне Паскаль Паоли Макинтош деп аталды, ал кемінде бес американдық округке Паоли деген ат берілді.
Англия
Оливер Кромвель Англия Комонвелтін (1649–1660) деп аталатын христиан республикасын құрды және король Чарльз I-ді құлатудан кейін оны басқарды. Джеймс Харрингтон сол кезде республикашылдықтың жетекші философы болды. Джон Милтон да осы кезеңдегі маңызды республикашыл ойшыл болды, ол өз пікірлерін саяси трактаттарда, сондай-ақ поэзия мен проза арқылы жеткізді. Мысалы, "Жоғалған жұмақ" атты эпикалық поэмасында Милтон Шайтанның құлауын пайдаланып, лайықсыз монархтар әділетке тартылуы керек екенін, ал мұндай мәселелер бір ұлттың шектеулерінен асып түседі дегенді көрсетеді. Кристофер Н. Уорреннің сөзіне сәйкес, Милтон «империализмді сынауға, диктаторлардың заңдылығына күдік тудыруға, еркін халықаралық пікір алмасуды қорғауға, әділетсіз мүліктік қатынастарға қарсы күресуге және ұлттық шекаралардан асып, жаңа саяси байланыстар құруға мүмкіндік беретін тіл ұсынады». Уоррен мен басқа да тарихшылардың айтуынша, осы халықаралық Милтондық республикашылдық кейінгі ойшылдарға, соның ішінде 19 ғасырдағы радикалдар Карл Маркс пен Фридрих Энгельске де ықпал етті. 1660 жылы Англия Комонвелтінің құлауы және Карл II басқаратын монархияның қайта орнатылуы Англияның билеуші топтары арасында республикашылдықтың беделін түсірді. Дегенмен, олар Джон Локктың либерализмін және құқықтарға жасаған баса назарын құптады, бұл 1688 жылғы Даңқты революцияда маңызды рөл атқарды. Соған қарамастан, республикашылдық 18 ғасырдың басындағы «ел» партиясында (қоғамдық ойшылдар) гүлденді, ол «сарқырама» партиясының жемқорлығын айыптап, американдық отаршылдарға үлкен әсер еткен саяси теорияны жасады. Жалпы, 18 ғасырғы Англияның билеуші топтары республикашылдыққа, әсіресе Джон Уилкске, сондай-ақ Америка революциясына және Француз революциясына қарсы күресті.
Француз және швейцариялық ой
Француз және швейцариялық ағартушылық ойшылдар, мысалы Вольтер, Барон Шарль де Монтескье және кейін Жан Жак Руссо, идеалды республиканың қандай болуы керек деген идеяларды кеңейтіп, өзгертті: олардың кейбір жаңа идеяларының көне дүниеге немесе Ренессанс ойшылдарына қатысы шамалы болды. Олар әлеуметтік келісімшарт, оң құқық және аралас үкімет тұжырымдамаларын ұсынды немесе тереңінен зерттеді. Сонымен қатар, олар либерализм идеяларынан республикашылдықты ажыратып, оларды сол кездегі дамып келе жатқан либерализмнен ерекшеледі. Либерализм мен республикашылдық осы кезеңде жиі шатастырылды, себебі екеуі де абсолюттік монархияға қарсы болды. Қазіргі заманғы ғалымдар оларды қазіргі әлемнің демократиялық идеалдарына үлес қосқан екі бөлек бағыт ретінде қарастырады. Маңызды айырмашылық – республикашылдық азаматтық парыз бен жалпы мүддеге баса назар бөлгенімен, либерализм экономика мен жеке тұлғаға негізделген. Бұл жеке меншік мәселесінде ең анық көрінеді, кейбір пікірлерге сәйкес, оны тек орнатылған оң құқықпен қорғау арқылы сақтауға болады. 1880-1885 жылдар аралығында Франция премьер-министрі болған Жюль Ферри осы екі мектептің де қағидаларын ұстанды. Ол ақырында Фэрри заңдарын қабылдады, ол философтардың дінге қарсы көзқарасын қабылдап, Фаллу заңдарын күштен шығаруды мақсат етті. Бұл заңдар католик шіркеуінің 19 ғасырдың соңында Францияда көптеген мемлекеттік институттарға, соның ішінде мектептерге қатысуын тоқтатты.
Республикашылдық
Республикашылдық, әсіресе Руссоның идеялары, Француз төңкерісінде орталық рөл атқарды және қазіргі республикашылдықтың алға басушысы болды. Революционерлер 1790 жылдары француз монархиясын құлатып, республика құруға кірісті; бірақ Наполеон оны жаңа аристократиясы бар Империяға айналдырды. 1830 жылдары Бельгия Ағарту дәуірінің прогрессивті саяси философтарының кейбір жаңалықтарын қабылдады. Républicanisme – қазіргі заманғы республикашылдықтың француздық түрі. Ол Жан-Жак Руссоның «жалпы ерік» идеясынан туындаған әлеуметтік келісімшарттың бір нысаны. Әрбір азамат мемлекетпен тікелей байланыста болады, бұл жергілікті, діни немесе нәсілдік идентификацияға негізделген жеке саясаттың қажеттілігін жояды. Теория бойынша, Républicanisme кемсітуге қарсы заңдарды қажетсіз етеді, алайда кейбір сыншылар республикаларда да «түссіз» заңдар кемсітуді күшейтуге мүмкіндік береді деп санайды.
Ирландия
Америка және француз революцияларының ықпалымен 1791 жылы Белфаст пен Дублинде Біріккен ирландтар қоғамы құрылды. Біріккен ирландтардың 1791 жылғы 18 қазанда Белфастта өткен құрылтай жиналысында қоғамның мақсаттарын баяндайтын декларация бекітілді. Онда Ирландияның ұлттық үкіметінің болмауы – ең негізгі мәселе ретінде көрсетілді: «Бізді ағылшындар және ағылшындардың қызметшілері басқарады, олардың мақсаты – басқа елдің мүддесі, құралы – жемқорлық, ал күші – Ирландияның әлсіздігі». Олар үш маңызды қағиданы қабылдады: (i) Ирландия халқының барлығы арасында шынайы бірлікке қол жеткізу, еркіндікті сақтау және сауданы дамыту үшін қажетті тепе-толықтықты ұстау; (ii) ағылшын ықпалына қарсы тұрудың жалғыз конституциялық жолы – Парламенттегі халық өкілдігінің толық және түбегейлі реформасы; (iii) діни нанымына қарамастан, барлық ирландтарды қамтымайтын ешқандай реформа тиімді және әділ бола алмайды. Декларацияда конституциялық реформа, ирланд халқының бірлігі және діни дискриминацияның жойылуы туралы талаптар қойылды. Бұл қозғалысқа, кем дегенде, француз революциясының әсері болды. 1790 жылы Эдмунд Берктің «Франция революциясы туралы ойлар» және Томас Пэйннің 1791 жылғы ақпанда жариялаған «Адам құқықтары» атты жауабы халықтың қызығушылығын одан әрі қоздырды. Кейін Теобальд Вулф Тоун: «Бұл дау және оны тудырған оқиға Ирландия саясатын бірден өзгертіп жіберді» деп жазды. Пэйн өзі де бұл туралы білген, 1791 жылғы қарашада «Адам құқықтарының» I бөлімінің сатылымы туралы мәлімдеме жасады. Алғашқы басылымы жарық көргеннен кейін сегіз ай өткен соң ол досына Англияда «шамамен он алты мың дана сатылды, ал Ирландияда – қырық мыңнан астам» деді. Пэйн өзінің еңбектерінің сатылымын асыра көрсетуге бейім болғанмен, бұл контексте ең қызықтысы – Пэйннің II бөлім жарыққа шыққанға дейін ирландтық сатудың ағылшын сатуынан әлдеқайда жоғары болды деп сенгені. 1792 жылғы 5 маусымда «Адам құқықтарының» авторы Томас Пэйн Дублин Біріккен ирландтар қоғамының құрметті мүшелігіне ұсынылды. Бастилияның құлауы Белфастта 14 шілде 1791 жылы еріктілер жиналысында тойланды. Томас Расселлдің өтініші бойынша Тоун осы оқиғаға арналған резолюцияларды, оның ішінде кез келген реформаға католиктерді қосуды қолдайтын резолюцияларды дайындады. Расселлге жазған хатында Тоун: «Мен сіз бен сіздің достарыңызға осындай оқиға олардың елін жаңартуға мүмкіндік береді деп сенемін, бірақ мен сізден бөлінуді қаламаймын» деп жазды. Нәтижесінде 1798 жылдың мамыр және қыркүйек айларында Ирландияда ағылшын үкіметіне қарсы көтеріліс болды – 1798 жылғы Ирландия көтерілісі. Көтеріліс 1798 жылдың тамызында және қазанында революциялық Франциядан әскери көмек алды. 1798 жылғы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, Америка Құрама Штаттарына эмиграциялаған Джон Дейли Бёрк 1799 жылы жазылған «Ирландиядағы соңғы соғыстың тарихы» атты еңбегінде ирланд, француз және американдық себептердің өзара байланысын айқын көрсетті.