Кіріспе

Кішкентай ұқыпсыздық немесе сақтықсыздық

Ірі ұқыпсыздық – бұл "кішкентай ұқыпсыздық немесе сақтықсыздық" немесе "заңдық міндетті және басқа тарапқа келтіретін салдарларды ескермей, саналы түрде, ерікті түрде жасалған әрекет немесе әрекетсіздік" болып табылады. Кейбір юрисдикцияларда, ірі ұқыпсыздық салдарынан зардап шеккен адам, зиян келтірген немесе шығын тудырған адамнан залап ақысын өндіре алуы мүмкін. Ұқыпсыздық – бұл ұқыптылықтың немесе сақтықтың қарама-қарсысы. Қарапайым ұқыпсыздықтың стандарты – бұл "ақылды адам" мінез-құлқынан қаншалықты ауытқу. Осыған сәйкес, егер біреу ірі ұқыпсыздыққа ұшыраса, онда ол күтілетін қарапайым күтім деңгейінен осылай төмен түскендіктен, "ірі" деген белгіге лайық деп есептеледі. Сондықтан, ірі ұқыпсыздық – бұл "ешқандай ұқып немесе аз ғана ұқыптың болмауы" деп сипатталады, тіпті абайсыз адамнан да күтілетін күтім деңгейінен төмен түседі. Кейбір юрисдикциялар ірі ұқыпсыздықты ойсыздықпен теңеседі, бірақ көпшілігі оны қарапайым ұқыпсыздықтан дәрежесімен ажыратады. Ортақ құқық бойынша, қылмыстық ұқыпсыздық – бұл күтімнің орынды стандартынан айтарлықтай ауытқу. Бұл – делдалдық құқықтағы қарапайым ұқыпсыздықтан жоғары стандарт. Ұлыбританияда, ірі ұқыпсыздықтан адам өлтіру қылмысы үшін айыптауды дәлелдеу үшін прокурор күтім міндетінің болуын, айыпталушының осы міндетті бұзуынан өлімнің орын алуын және айыпталушының жағдайындағы ақылды және сақты адамға айқын болатын өлім қаупін дәлелдеуі керек.

Англия құқығы

Ауыр немқұрайлылық тұжырымы ағылшын құқығында кеңінен күмәндалады. Уилсон v Бретт ісінде Барон Рольф (кейін Лорд Кранворт) былай деді:

Бұл көзқарас сенімгерлік міндеттерге қатысты ағылшын құқығында тұрақты түрде бекітілді, себебі соттар кінәлі немқұрайлылықтың жалғыз стандарты бар екенін қайта растады: қарапайым немқұрайлылық. Басым көзқарас соттанушы бұл шешімді қарастырғанда сенімгердің, компания директорының немесе басқа да сенімгердің қаулысының жағдайын ескеруі керек деген пікірді ұстанады. Хоугланд v RR Low (Luxury Coaches) Ltd ісінде Ормерод судьясы былай деді:

Басты сот ісі – Армитаж v Нурс, онда Милетт судьясы мүлікті алушыларға мүлікті беру кезінде немқұрайлылық айыбынан сенімгерді босату үшін қолданылатын шарттың күшіне қатысты шешім қабылдауды сұрады. Көрсетілгендей, мүлікті алып тастау туралы шарттар әлі де күшінде (бірақ басқа да шаралар болуы мүмкін, мысалы, UCTA 1977 шарттық құқық бойынша), бірақ қағида бойынша, барлық сенімгерлер қарапайым немқұрайлылық үшін жауапты. Милетт судьясы былай деді:

Америка Құрама Штаттары

АҚШ заңына сәйкес, өрескел абайсыздыққа қатысты дәлелдер беру үшін, қарапайым абайсыздыққа байланысты шараның барлық элементтерін дәлелдеу қажет, сонымен қатар, жауапкердің басқалардың құқықтарына қатысты ойсыздықпен немесе елеусіздікпен әрекет еткенін көрсету керек. Кейбір талаптар, мысалы, мемлекеттік иммунитет сияқты қорғаныстарды тудыруы мүмкін жағдайларда, осы қорғанысты жеңу үшін өрескел абайсыздық дәлелденуі қажет болуы мүмкін.

Рим құқығы

Римдік заңгерлерде өте ауыр немқұрайлылық қасақана жасалған әрекетке тең деген қағида болған, яғни "culpa lata dolo aequiparatur".