Немец суретшісі Филипп Отто Рунге және романтизм дәуірі

Кіріспе

Неміс суретшісі (1777–1810)

Филипп Отто Рунге (1777–1810) – неміс суретшісі, график, кескінші және түс теориясының зерттеушісі. Рунге мен Каспар Давид Фридрих неміс романтизмі қозғалысының ең ірі суретшілері саналады. Оны өнер тарихшылары Вильям Блейкпен жиі салыстырады, алайда Рунгедің он жылдық мансабын Блейкпен салыстыру қиын. Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг, Хенрик Стеффенс және Людвиг Тик оның ісіне ықпал еткен тұлғалар. Оның суреттерінде символизм мен аллегория жиі кездеседі. Сегіз жыл бойы ол өзінің маңызды жобасы – «Күннің уақыттары» (Tageszeiten) атты төрт монументалды картинаны (әрқайсысы 50 шаршы метр) жоспарлап, жетілдірді. Бұл картиналар поэзия, музыка және сәулет өнерін біріктіретін үлкен «Gesamtkunstwerk» туындысының бір бөлігі болуы тиіс еді, бірақ суретшінің өлімінен кейін толыққанды жүзеге аспады. Ол еуропалық өнердегі христиан иконографиясынан бас тартып, пейзаждар арқылы рухани құндылықтарды жаңаша бейнелеуге ұмтылды. Рунге 1777 жылы Балтық теңізінің жағасындағы солтүстік-шығыс Германиядағы Вольгаст қаласында (сол кезде Швецияның Помераниясы) дүниеге келді. Ол ерте жасында туберкулезге шалдығып, өмірі бойы денсаулығына байланысты қиындықтарға тап болды. Жастық шағында Людвиг Готтард Козегартен басқарған мектепке қатысты. Әкесі сәтті саудагер және кеме иесі болғандықтан, Филипп пен оның ағасы Даниэль отбасылық бизнесті жалғастыруға дайындалды. Даниэль Гамбургке көшіп, отбасылық бизнестің филиалын басқарды, ал Филипп 1793–96 жылдары шәкірт болып жұмыс істеді. Ол Гамбургта Маттиас Клавдиус, Фридрих Готлиб Клопсток, Юстус Пертес және Йоханнес Майкл Спектер сияқты ақындармен, баспагерлермен және өнер коллекционерлерімен танысты, олар оны өнер, философия және интеллектуалдық ізденістерге ынталандырды. 1797 жылы Гамбургте Генрих Йоахим Гертерих пен Гердт Хардорфтан сурет салу сабақтарын алды. Рунге 1798–1801 жылдары Копенгаген академиясында (қазіргі Дания Корольдік көркемсурет академиясы) үш жыл бойы сурет өнерін оқыды. Одан бұрын осы академияны Каспар Давид Фридрих тәмамдаған еді. 1801–1804 жылдары Дрезден көркемсурет академиясында Антон Граффтан сабақ алып, өркендеп келе жатқан романтизм қозғалысының өкілдерімен байланыс жасады. Ақын және жазушы Людвиг Тиек Рунгеге жаңа әдебиет пен Якоб Бёме мен Новалистің мистикалық идеяларын таныстырды. 1801 жылы Дрезденде Паулин Бассенджбен танысты, олар 1804 жылдың 3 сәуірінде үйленді және Гамбургке оралды. Олардың төрт баласы болды, ең кішісі Рунге қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді. Рунге 1810 жылы 33 жасында туберкулезден қайтыс болды. Оның өмірінің барлық туындылары он жылдан аспады. Жесірі Паулин Рунге (Бассендж) 1872 жылы оның көптеген туындыларын Гамбургер суретханасына сыйға берді. 1808 жылы ол түстерді зерттеуді күшейтті, соның ішінде түстерді араластыру тәжірибелерін жасады. Ол сонымен қатар «Балықшы мен оның әйелі» және «Бадам ағашы» атты екі халық ертегісінің жазбаша нұсқаларын жариялады, олар кейінірек Гримм ағайындыларының ертегілеріне енгізілді. 1809 жылы Рунге «Түс шарлары» (Farben Kugel) атты қолжазбасын аяқтады, ол 1810 жылы Гамбургте жарияланды. Сол жылы туберкулезге шалдыққан Рунге тағы бір автопортрет, сондай-ақ отбасы мүшелері мен інісі Даниэльдің портреттерін салды. Рунге 1810 жылдың 2 желтоқсанында Гамбургте (Наполеон I-нің 1804–15 жылдары Бірінші француз империясына қосылған) қайтыс болды. Оның төрт баласының соңғысы Рунге қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді. Рунге мистикалық, терең христиандық көзқарастарына ие болды және өзінің көркем туындыларында түстер, формалар мен сандардың символикасы арқылы ғаламның үйлесімділігі туралы түсініктерді білдіруге тырысты. Ол көк, сары және қызыл түстерді христиандық үштік символы деп санады және көк түсті Құдай мен түнмен, қызыл түсті таңертең, кешпен және Исамен, ал сары түсті Киелі Рухпен теңестірді. Рунге, басқа романтик суретшілер сияқты, «Gesamtkunstwerk» немесе барлық өнер түрлерін біріктіруге тырысқан жалпы өнер туындысына қызығушылық танытты. Ол «Күннің уақыттары» атты төрт картина сериясы бойынша мұндай жұмысты жоспарлаған, олар арнайы ғимаратта көрсетілуі керек және музыка мен өзінің өлеңдерімен сүйемелденуі тиіс еді. 1803 жылы Рунге «Күннің уақыттары» сериясының суреттерінен үлкен форматты гравюралар жасады, олар коммерциялық сәттілікке жетті және олардың бір жинағын Гётеге сыйлады. Ол «Таң» картинасының екі нұсқасын салды, бірақ қалғандары тек суреттер деңгейінде қалды. «Таң» – дін мен сезімге толы жаңа пейзаж түрінің бастауы болды. Рунге оның заманының ең жақсы неміс портретшілерінің бірі болды, оның көптеген туындылары Гамбургте сақталған. Оның стилі қатаң, өткір және күшті болды, кейде тіпті қарапайымдыққа жақын еді.

Philipp Otto Runge (; 1777–1810) was a German artist, draftsman, painter, and color theorist. Runge and Caspar David Friedrich are often regarded as the leading painters of the German Romantic movement. He is frequently compared with William Blake by art historians, although Runge's short ten year career is not easy to equate to Blake's career. Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Henrik Steffens, and Ludwig Tieck. His paintings are often laden symbolism and allegories. For eight years he planned and refined his seminal project, Tageszeiten (Times of Day), four monumental paintings 50 square meters each, which in turn were only part of a larger collaborative Gesamtkunstwerk that was to include poetry, music, and architecture, but remained unrealized at the time of his death. With it he aspired to abandon the traditional iconography of Christianity in European art and find a new expression for spiritual values through symbolism in landscapes. Runge was born in 1777 in Wolgast, a town in northeast Germany on the Baltic Sea (Swedish Pomerania at that time). He contracted pulmonary tuberculosis at an early age and was in frail health throughout his life. As a youth he attended a school headed by Ludwig Gotthard Kosegarten. His father was a successful merchant and ship owner and Philipp and his older brother Daniel were groomed to follow him in his business. Daniel moved to Hamburg to manage a branch of the family business and Philipp soon followed to serve as an apprentice (ca. 1793 – 96). There he began making contact with poets, publishers, and art collectors such as Matthias Claudius, Friedrich Gottlieb Klopstock, Justus Perthes, and Johannes Michael Speckter who encouraged Runge in the arts, philosophy, and intellectual interests. He started taking drawing lessons in Hamburg in 1797 with Heinrich Joachim Herterich and Gerdt Hardorff the Elder and it was only after a several years in Hamburg, in his early twenties, that Runge decided on a career as an artist. Runge studied painting for three years at the Copenhagen Academy (now the Royal Danish Academy of Fine Arts), from 1798 to1801 with Jens Juel and Nicolai Abildgaard, where Caspar David Friedrich, three years his senior, had recently preceded him. Runge then attended the Dresden Academy of Fine Arts from 1801 to 1804 studying with Anton Graff and making contact with a broader circle of figures in the burgeoning Romantic movement. The poet and writer Ludwig Tieck was particularly influential in introducing Runge to new literature and the mystical ideas of Jakob Böhme and Novalis. Runge met Pauline Bassenge in Dresden in 1801 when she was 16 years old. They were married in Dresden on April 3, 1804, and soon moved back to Hamburg. They had four children, the youngest born after Runge's death. Runge died of consumption (tuberculosis) in 1810, at the age 33, his life's work spanning little more than ten years. Much of his surviving work was donated to the Hamburger Kunsthalle by his widow Pauline Runge née Bassenge in 1872. In 1808 he intensified his work on color, including making disk color mixture experiments. He also published written versions of two local folk fairy tales The fisherman and his wife and The almond tree, later included among the tales of the brothers Grimm. In 1809 Runge completed his work on the manuscript of Farben Kugel (Color sphere), published in 1810 in Hamburg. In the same year, ill with tuberculosis, Runge painted another self portrait as well as portraits of his family and brother Daniel. Runge died in Hamburg (annexed by Napoleon I to the First French Empire 1804–15), December 2, 1810. The last of his four children was born on the day after Runge's death. Runge was of a mystical, deeply Christian turn of mind, and in his artistic work he tried to express notions of the harmony of the universe through symbolism of colour, form, and numbers. He considered blue, yellow, and red to be symbolic of the Christian trinity and equated blue with God and the night, red with morning, evening, and Jesus, and yellow with the Holy Spirit (Runge 1841, I, p. 17). As with some other romantic artists, Runge was interested in Gesamtkunstwerk, or total art work, which was an attempt to fuse all forms of art. He planned such a work surrounding a series of four paintings called The Times of the Day, designed to be seen in a special building, and viewed to the accompaniment of music and his own poetry. In 1803 Runge had large format engravings made of the drawings of the Times of the Day series that became commercially successful and a set of which he presented to Goethe. He painted two versions of Morning (Kunsthalle, Hamburg), but the others did not advance beyond drawings. "Morning" was the start of a new type of landscape, one of religion and emotion. Runge was also one of the best German portraitists of his period; several examples are in Hamburg. His style was rigid, sharp, and intense, at times almost naïve.

Түсі мен түсі

Рунджтің түстерге деген қызығушылығы оның суретші ретіндегі жұмысының және зейінді ойлау қабілетінің табиғи нәтижесі болды. Оның қабылдаған қағидаларының бірі – «белгілі болғандай, тек үш түс бар: сары, қызыл және көк» (Гётеге 3 шілдеде 1806 жылы жазылған хат). Оның мақсаты үш түстің, ақ және қарамен бірге және өзара қосылғанда, түстердің толық әлемін құру еді. Сол ұзын хатында Рундж түстердің реті туралы өз пікірін егжей-тегжейлі талқылап, аралас шеңбердің суретін қосты, онда үш бастапқы түс теңқабырлы үшбұрыш түзеді, ал олардың жұптық қоспаларымен бірге алтыбұрыш құрайды. Ол 1807 жылдың қарашасының 21-де Гётеге жазған хатында көрсеткендей, түстер шеңберін шарға кеңейтіп, түс сферасы тұжырымына 1807 жылға қарай келді, онда ақ және қара екі қарама-қарсы полюсті құрайды. Түстердің араласуының қос үшбұрышты пирамидасы түріндегі қатты дене 1758 жылы Тобиас Майермен ұсынылған, және бұл факт Рунджқа белгілі болған. Оның осы қатты денені шарға кеңейтуі логикалық қажеттіліктен гөрі идеалистік негізде болған сияқты. 1807 жылғы дискілерді араластыру тәжірибелері арқылы ол шар пішініне ғылыми негіз беруді үміттенеді. Гёте мен басқа достарының ынталандыруымен ол 1808 жылы түс сферасын сипаттайтын қолжазба жазды, ол 1810 жылдың басында Гамбургте жарияланды. Бұл кітапта түс сферасының сипаттамасынан басқа, түс үйлесімділігінің қағидалары туралы суреттелген эссе және Рунджтің досы Хенрик Стеффенс жазған табиғаттағы түстер туралы эссе бар. Қосымшада қолмен боялған бет, шардың бетінің екі түрлі көрінісін, сондай-ақ оның ішкі құрылымын көрсететін көлденең және тік қималарын көрсетеді (сол жақтағы суретті қараңыз). Рунджтің ерте қайтыс болуы осы еңбектің әсерін шектеді. Ол қолжазбаны жариялаудан бұрын оқыған Гёте оны 1810 жылғы «Фарбенлехре» еңбегінде «осы сияқты күш-жігерді сәтті аяқтады» деп атады. Бірақ көп ұзамай оны Мишель Эжен Шеврольдің 1839 жылғы жарты шар жүйесі басып озды. Сфералық түс реті жүйесі 1900 жылы Альберт Генри Манселлмен патенттелді, бірақ көп ұзамай оның орнына қатты дененің иррегулярлық пішіні келді.

Runge's interest in color was the natural result of his work as a painter and of having an enquiring mind. Among his accepted tenets was that "as is known, there are only three colors, yellow, red, and blue" (letter to Goethe of July 3, 1806). His goal was to establish the complete world of colors resulting from mixture of the three, among themselves and together with white and black. In the same lengthy letter, Runge discussed in some detail his views on color order and included a sketch of a mixture circle, with the three primary colors forming an equilateral triangle and, together with their pair wise mixtures, a hexagon. He arrived at the concept of the color sphere sometime in 1807, as indicated in his letter to Goethe of November 21 of that year, by expanding the hue circle into a sphere, with white and black forming the two opposing poles. A color mixture solid of a double triangular pyramid had been proposed by Tobias Mayer in 1758, a fact known to Runge. His expansion of that solid into a sphere appears to have had an idealistic basis rather than one of logical necessity. With his disk color mixture experiments of 1807, he hoped to provide scientific support for the sphere form. Encouraged by Goethe and other friends, he wrote in 1808 a manuscript describing the color sphere, published in Hamburg early in 1810. In addition to a description of the color sphere, it contains an illustrated essay on rules of color harmony and one on color in nature written by Runge's friend Henrik Steffens. An included hand colored plate shows two different views of the surface of the sphere as well as horizontal and vertical slices showing the organization of its interior (see figure on left). Runge's premature death limited the impact of this work. Goethe, who had read the manuscript before publication, mentioned it in his Farbenlehre of 1810 as "successfully concluding this kind of effort." It was soon overshadowed by Michel Eugène Chevreul's hemispherical system of 1839. A spherical color order system was patented in 1900 by Albert Henry Munsell, soon replaced with an irregular form of the solid.

Мұра

Рунге көптеген ірі ретроспективті көрмелерге қатысқан, оның ішінде Метрополитен өнер мұражайының «XIX ғасырдың неміс шеберлері» және Гамбург Күнстхаллесінің «Рунге Космосы» көрмелері бар. Өнер сыншысы Роберт Хьюз Рунгеді «Германия тудырған Уильям Блейкке ең жақын нұсқа» деп сипаттады. Рунгенің 1808 жылғы «Таң» картинасы оның ең бағалы туындысы саналады. «Таң» картинасы «Күннің уақыты» атты діни қабырғалық суреттер сериясының бір бөлігі ретінде орнатылуы жоспарланған; төрт картина музыка мен поэзиямен бірге готикалық шіркеуде орнатылып, Рунге жаңа діннің ядросы болады деп үміттенген. «Күннің уақыты» сериясындағы Рунгенің амариллистер мен лилияларды қолдануы мен бұрауы, шамамен 100 жыл өткен соң Арт-нуво қозғалысы кезінде жасалған ұқсас туындылардың алға басушысы ретінде танылды.