Көне Месопотамия музыкасы: Тарих және мәдениет

Кіріспе

Музыка Месопотамия тарихы бойында кең таралған, діни және зайырлы контексттерде маңызды рөл атқарған. Месопотамия ғалымдар үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі аймақтағы археологиялық жәдірелер, көркем бейнелер және жазба деректер музыка тарихындағы ең ерте және жақсы құжатталған мәдениеттердің бірі ретінде танытады. Біздің заманымыздан бұрын 5 мыңжылдыққа жататын сүйектен жасалған үрмелі аспаптың табылуы Месопотамиядағы музыка мәдениетінің ең ерте куәлігін көрсетеді; музыка мен музыканттардың бейнелері біздің заманымыздан бұрын 4 мыңжылдықта пайда болады, ал кейінірек, Урук қаласында, арпа мен музыканттың пиктограммалары жазудың ең ерте мысалдарының арасында кездеседі. Музыка Месопотамия дінінде орталық рөл атқарды, кейбір аспаптардың өзі кіші құдайлар деп есептелді және Нинигизибара сияқты есімдер берілді. Оның зайырлы мақсаттағы қолданылуына фестивальдар, соғыстар және қорым тораптары кірді – барлық әлеуметтік топтар арасында. Месопотамиялықтар ән айтты және перкуссиялық, үрмелі және ішекті аспаптарда ойнады, оларды ойнау туралы нұсқаулар саз тақташаларда табылды. Сақталған жәдірелердің ішінде ең ерте белгілі ішекті аспаптар – Ур лиралары, соның ішінде Урдың бұқа басты лирасы бар. Жазба музыкасының бірнеше сақталған туындылары бар; Хури әндері, әсіресе «Никкальға гимн», ең ерте белгілі, толық нотацияланған музыканы білдіреді. Қазіргі ғалымдар осы туындылардың мелодиясын қайта құруға тырысты, бірақ музыканың қалай дыбыстағаны туралы бір пікірге келмейді. Месопотамиялықтарда музыкалық теорияның күрделі жүйесі және музыкалық білім берудің белгілі бір деңгейі болған. Месопотамиядағы музыка Египет, Шығыс және Батыс Африка және Жерорта теңізі жағалауындағы көршілес мәдениеттердің музыкасына әсер етті және олардан әсер алды. Зерттеушілердің Месопотамия музыкасы туралы білетінінің көп бөлігі саз тақташалардан алынған. Жазушылар қамыстан жасалған қылқаламды пайдаланып, ылғал саз балшыққа үшбұрышты іздер салды, содан кейін тақташаларды қуырып бекітетін. Осы клинопись қолжазу арқылы олар жанрлар мен әндердің атауларын, аспаптарда ойнау туралы нұсқауларды және музыкалық теорияны жазды. Мыңдаған сақталған тақташаларды біріктіріп, сондай-ақ сақталған өнер туындыларын және аспаптарды зерттеу арқылы зерттеушілер Месопотамия музыка мәдениеті туралы толыққанды сурет бере алды.

none

Music was ubiquitous throughout Mesopotamian history, playing important roles in both religious and secular contexts. Mesopotamia is of particular interest to scholars because evidence from the region—which includes artifacts, artistic depictions, and written records—places it among the earliest well documented cultures in the history of music. The discovery of a bone wind instrument dating to the 5th millennium BCE provides the earliest evidence of music culture in Mesopotamia; depictions of music and musicians appear in the 4th millennium BCE; and later, in the city of Uruk, the pictograms for ‘harp’ and ‘musician’ are present among the earliest known examples of writing. Music played a central role in Mesopotamian religion and some instruments themselves were regarded as minor deities and given proper names, such as Ninigizibara. Its use in secular occasions included festivals, warfare, and funerals—among all classes of society. Mesopotamians sang and played percussion, wind, and string instruments, and instructions for playing them have been discovered on clay tablets. Surviving artifacts include the oldest known string instruments, the Lyres of Ur, which includes the Bull Headed Lyre of Ur. There are several surviving works of written music; the Hurrian songs, particularly the "Hymn to Nikkal", represent the oldest known substantially complete notated music. Modern scholars have attempted to recreate the melodies from these works, although there is no consensus on exactly how the music would have sounded. The Mesopotamians had an elaborate system of music theory and some level of music education. Music in Mesopotamia influenced, and was influenced by, music in neighboring cultures of antiquity based in Egypt, East and West Africa, and the Mediterranean coast. Much of what researchers know about Mesopotamian music comes from clay tablets. Scribes would use a reed stylus to make wedge shaped impressions in wet clay, and the tablets would be baked. Using this cuneiform script, they recorded texts that listed genres and song titles, included instructions on how to play instruments, and articulated their music theory. By piecing together thousands of surviving tablets, as well as examining surviving artworks and instruments, researchers have been able to offer a detailed picture of Mesopotamian music culture.

Діни

Музыка ежелгі Месопотамия дінінде орталық рөл атқарды. Ежелгі Вавилон кезеңінде (б.з.д. 1894 ж. – б.з.д. 1595 ж.), музыка діни рәсімнің бөлігі ретінде орындалғанда, шумер тілінде гала діни қызметкерлері деп аталатын орындаушылар шумер тілінің Эмесал диалектісінде ән шырқады. Эмесал дұғаларының екі түрі болды: Балаг және Ершемма, олардың орындалуында қолданылған аспаптардың (тиісінше балаг және шем) аттарымен аталған. Діни мерекелердің кейбір бейнелеулерінде музыканттармен бірге бишілер, жонглерлер мен акробаттар да болды. Мари қаласынан алынған мәліметтер ғибадатхана ішінде музыканттардың орналасуын көрсетеді. Нинигизибара деп аталатын аспап сол қаланың құдайы Эштардың мүсініне қарсы қойылды. Әншілер аспаптың оң жағында, оркестр сол жағында, ал әйел музыканттар аспаптың артында тұрды. Осы әнмен орындалған зарлы дұғалардың мақсаты – жергілікті құдайды қаладан кетуге көндірмеу болды. Сонымен қатар, кейбір зарлы дұғаларда қала мен ғибадатхана қирағанда музыканың өзінің жоғалғанына байланысты қайғы-қасірет білдірілді. Мұндай шығармалардың бірінде «жоқтап жылайтын құдай» Нинисина өзінің Исин қаласының қирауына ағынан тоғып, тамақ, сусын және жақсылықтың жоғалғанына ғана емес, сонымен қатар лира, барабан, домбыра және қамыс сырнай сияқты әдемі дыбысты музыкалық аспаптардың болмауына, ғибадатхана әншілері мен діни қызметкерлерінің тыныштатқыш әндері мен жұбаныш сөздерінің жоқ болуына да көңіл бөлді.

Кейбір рәсімдер аспаптардың өзіне қатысты, олар құдайландырылып, құдайлар ретінде жануарлар құрбандығын қабылдауға қабілетті болды. Акад тіліндегі мәтінде сипатталған бір рәсімде, ғибадатханаға бұқа әкеліп, музыка және даналық құдайы Еаға құрбандық шалынды. Рәсім кезінде бұқаның әртүрлі бөліктері маштаппен өртеліп, он екі мата жерге төселді, әрқайсысының үстіне қоладан жасалған құдай мүсіні қойылды. Құрбандықтар шалынып, барабан орнатылды. Содан кейін қола мүсіндер барабанның ішіне салынып, бұқаның құлағына дұғалар айтылып, сырнаймен сүйемелденген гимн орындалды, содан кейін бұқа құрбандыққа шалынды.

Дүниежүзілік

Акад тіліндегі «музыка» сөзі – нигуту, сонымен қатар «қуаныш» және «сауық» мағыналарын да білдіреді, бұл Лувр мұражайындағы бір морттың бейнесінде жақсы көрсетілген. Онда қойларына сыбызғы тартып ойнап тұрған бақташының бейбіт көрінісі бейнеленген. Музыка Месопотамиядағы әлеуметтік өмірдің қалыпты бөлігі болды және көптеген дүниелік жағдайларда қолданылды. Музыка қабірге қошу рәсімдерінде, патшалардың арасында маңызды рөл атқарды, сондай-ақ спорт пен жыныстық қатынасқа байланысты да суреттелген. Месопотамиялық махаббат әндері, музыканың жеке жанрын құраса да, діни музыкамен ортақ белгілері болды. Инанна мен Думузи жиі аза тұтуларда еске алынса, романтикалық әндерде де құдайлық ғашықтар ретінде жиі кездеседі, ал екі жанр да әйелдерге тән Емесал диалектін қолданды. Әйел әншілердің Емесал қолдануы той әндеріне де тарады, бірақ уақыт өте келе бұл әншілік рөлдерді, кем дегенде элиталар арасында, ер адамдар иеленді. Ерте Династия III кезеңінде музыка банкеттерде бейнеленген, бірақ оның мақсаты белгісіз. Мереке «Жаңа жыл тойы сияқты тұрақты күнтізбелік шара» болған болуы мүмкін, немесе бұл оқиғалар «ғибадатханалық тәжірибелердің кеңеюі» немесе «сәтті әскери науқандарды тойлау» болған жағдайлар да болуы мүмкін.

Қарасты көрші мәдениеттердегідей, Месопотамия музыкасы әскери істе маңызды рөл атқарды. Соғыста қолданылатын музыкалық аспаптар мәдениеттен мәдениетке өзгеше болғанымен, музыканың мақсаты бір болды – «жаудың жүрегіне үрей салу». Музыктанушы Мартенс былай деп жазады:

Музыктанушы Дж. Питер Беркхолдер дүниелік музыканың жанрларын атап көрсетті, олардың ішінде «еңбек әндері, балалар әндері, би музыкасы, таверна музыкасы, тойларда көңіл көтеру үшін музыка және аспаптық сүйемелдеумен орындалатын жырлар» бар. Көрнекті қабырға суреттері билеуді бейнелейді, ал қабырға рельефтерінде, цилиндрлік мөрлерде және боялған керамикалық бұйымдарда бидің бірнеше жанрын ажыратуға болады, оларға музыкалық аспаптардың бейнелері қоса сүйемелдейді. Дүниелік музыка Месопотамия халқына демеу болды: бір сиқырлы дұғада Елам Аншанда үйін сағынып, ауырып қалған хатшы туралы айтылады, ол жеті ішекті көлденең арфаның музыкасымен емделуді армандады.

Білім

Ежелгі Мысырдағыдай, Месопотамия мектептерінде де музыка оқытылды. Біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықта құрылған бұл мектептер – шумер тілінде «эдубба» деп аталатын – негізінен дін қызметкерлері мен жазушыларды даярлауға арналған. Қазірге дейін сақталған саз тақташаларда эдуббадағы оқушылардың іс-әрекеттері туралы ақпарат жазылған, сондай-ақ емтихандарда аспаптарды ажырату және анықтау, ән салу техникасы, шығармаларды талдау сияқты сұрақтар болғаны көрсетілген. Тағы басқа тақташаларда музыкалық аспаптарды ойнау туралы мәліметтер бар. Шумерлік мәтіндерде б.з.д. 3000 жылға дейін Лагаш қаласындағы Нигарсу ғибадатханасында хорлық білім берілгені айтылады. Хорлық орындаулар аспаптық қосымшалармен бірге күрделі жауап беруші әндерге айналды, бұл туралы музыка зерттеушісі Чарльз Пламмеридж «мұндай орындаулар үшін білікті оқытушы мен жетекшілік қажет болған» деп атап өткен. Б.з.д. 18 ғасырда Мариде жаңадан пайда болған музыка мектебі болды, онда жас музыканттарды қасақана соқыр ету мүмкіншілігі қарастырылған. Месопотамиялықтардың соқырлықты музыканттық шеберлікпен байланыстырғаны әдебиетте де көрінеді. Габбай былай деп жазады: «Сумерлік мифте «Энки мен Ниммада» Нимма құдайы әртүрлі адамдарды жаратады, ал олардың тағдырын Энки құдайы белгілейді. Нимма соқыр адамды жаратқанда, Энки оған «музыкант өнерін» сыйлайды». Мәтіндер Месопотамия музыканттарының көп бөлігінің соқыр болғанын көрсетеді. Сыныптан тыс музыканы жеке оқушылық жүйесі арқылы үйретушілік етілді. Музыкамен айналысқан ер және әйел адамдардың барлығы да оқытылды, олардың кейбіреулері ұстаздарымен бірге тұрды. Оқуға қатысты келісімдер патшалар арасындағыдай ресми түрде немесе екі отбасы арасындағы жеке келісім арқылы жасалды, сондай-ақ музыка отбасы ішінде де беріліп келді. Элиталық топқа жататын балалар оқу, жазу, дін, ғылым, құқық және медицина сияқты пәндерді жан-жақты оқыды, ал музыканың оқу бағдарламасына кіргені әлі де нақты белгісіз. Кейбір деректер Месопотамияда ойыншық аспаптар болғанын көрсетеді.

Қоғамдық рөлі

Шумер және аккад тілдеріндегі мәтіндер музыканттардың қоғамдағы рөлін түсінуге көмектеседі. Музыканттардың екі түрі белгілі: гала және нар. Екі музыкант класы да жоғары бағаланды, дін мен патшалықпен байланысты болды, бірақ олардың міндеттері әртүрлі болды. Гала (аккад тілінде kalû) музыканты ғибадатханадағы рәсімдермен тығыз байланысты болды; музыкатанушы Пьотр Михаловский олардың жұмысы "әдетте аз жарқын және, мүмкін, уақытша" болғанын айтады. Гала музыканттарына қатысты музыкалық аспаптарға кішкентай барабан (сумерлік: ub, аккад: appu), добыл (сумерлік: lilis) және цимбал немесе дірілдегіш (сумерлік: meze) жатады, бірақ осы аспаптар туралы көп мәлімет жоқ. Әкімшілік құжаттарда жүздеген музыканттардың есімдері сақталған, мысалы, гала музыканты Ур Уту. Кейбір археологиялық жағдайларда осы музыканттардың үйлері мен отбасылық тарихы анықталды, бұл олардың қоғамдағы жоғары мәртебесін көрсетеді. Гала музыканттары Энки құдайымен байланысты болған. Нар (аккад тілінде nāru) музыканты патшалықпен тығыз байланыста болды, музыкалық аспаптарда ойнап, тасымалдады және патшамен тығыз хабарластық жүргізді. Патша сарайының бас музыканты музыкалық қойылымдарды басқарды және шәкірт музыканттарға сабақ берді. Патшаның әйелдері, кәніздері, балалары мен қызметшілері бар патша сарайында жас шәкірт музыканттар да болды. Музыканттардың болуы мәртебеліліктің белгісі болды, музыканттар алыс қашықтықтарға саудаланып, дипломатиялық сыйлықтар ретінде немесе соғыста алмасылды. Ассирия әскері қаланы жаулап алғанда, музыканттарды өлтірмей, олжамен бірге Ниневияға жіберіп жіберетін. "Гилгамештің өлімі" атты дастан Гилгамештің әйелдері мен балалары үшін, сондай-ақ музыканттары үшін құдайларға сыйлықтар бергенін егжей-тегжейлі баяндайды. Кейде музыканттар патшазадаларды қабірге дейін сүйреп апарып, бірге жерленетін. Урдағы патша зиратында археолог Леонард Вулли патшайым Пуабидің қабірінен арфа ұстап жатқан әнші қыздың денесін тапты. Ежелгі Месопотамия музыканттарының жынысы туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір дереккөздер, мысалы, гала қасиетшілері гендерлік ағымдалылыққа ие болған немесе үшінші жыныс ретінде қарастырылған. Габбай былай жазады: "Гала/калу термині әйелдер мен еркектердің белгілерін бөлісетін, бірақ тәуелсіз гендерлік санаты болып табылатын үшінші жынысқа қатысты жалпы ұғым ретінде түсінілуі керек". Басқа дереккөздер олардың гомосексуалды немесе интерсексуалды болуы мүмкін екенін ұсынады. Дегенмен, басқа мәтіндер, соның ішінде музыкалық оқулықтар, шәкірт музыканттардың жынысын ажыратады. Галаның жынысына қатысты белгісіздіктерді әйелдердің жоқтау дұғаларымен байланысты жерлеу салтының тарихымен түсіндіруге болады. Галаның алғашқы қойылымы жерлеу рәсімінде болған, онда жоқтаушы әйелдер галамен бірге аза күйін білдірген. Бұл шығу тегі галамен және ғибадатханалық дұғалармен байланысты әйелдерге тән ерекшеліктерді және Эмесал диалектін түсіндіруге көмектеседі.

Sumerian and Akkadian language texts provide insight into the role of musicians in society. Two distinct types of musicians are known, the gala and the nar. Both classes of musicians were highly regarded, and associated with religion and royalty, but their roles differed. The gala (Akkadian: kalû) musician was closely associated with temple rituals; it has been suggested by the musicologist Piotr Michalowski that their job was "normally less glamorous and perhaps temporary". Musical instruments associated with the gala priests include a small drum (Sumerian: ub, Akkadian: appu), a timpani (Sumerian: lilis), and a sistrum or cymbals (Sumerian: meze), although not much is known about these instruments. There are hundreds of individual named musicians, such as the gala musician Ur Utu, who are known from administrative documents. In some cases, archaeological findings have identified the homes and family histories of these musicians, revealing their high status in society. Gala musicians were associated with the god Enki. The nar (Akkadian: nāru) musician, who had a close association with royalty, was known to play and transport musical instruments and to have a close correspondence with the king. The chief musician of the palace directed musical performances and also taught apprentice musicians. In the royal harem, which included the king's wives, concubines, children, and servants, the king also kept young apprentice musicians. The possession of musicians was a sign of status, and musicians were traded over long distances, including as diplomatic gifts and in war. When the Assyrian military conquered a city, they would spare the musicians and send them to Nineveh with the spoils. An epic tale called “The Death of Gilgamesh” details how Gilgamesh offered gifts to the gods on behalf of his wives and children, but also on behalf of his musicians. Musicians sometimes accompanied royalty to their graves. In the Royal Cemetery at Ur, archaeologist Leonard Woolley found a girl musician lying down, harp in hand, inside the tomb of Queen Puabi. The gender of ancient Mesopotamian musicians is debated. Some sources indicate that gala priests, for example, were either genderfluid or regarded as a third gender. Gabbay writes, "The term Gala/kalû should be understood as a general concept, relating to a third gender which shares features of both female and male, but which is an independent gender category." Other sources suggest they may have been homosexual or intersex. Still, other texts, including music instruction texts, differentiate between male and female apprentice musicians. Some of the ambiguity surrounding the gala's gender could be explained by the history of lamentation prayers, which may have originated with the funerary laments of women. The earliest documented gala performance was in the context of a funeral, with women lamenters accompanying the gala in the mourning. These origins may explain why female characteristics, and the dialect associated with women, Emesal, have long been associated with the gala and temple prayers.

Жеке тұлғалары

Үшінші Ур әулеті кезінде шамамен 2094 – 2046 жж. б.з.д. билік жүргізген Урдың Шулгиі өнердің, әсіресе музыканың жомарт демеушісі болды. Өзін жөнелткен жазбаларында ол өзін шебер музыкант ретінде көрсетті, оны оқыған ынтасы оны тым қиындыққа салмады деп мәлімдеді. Ол өзі меңгергенін айтқан көптеген аспаптарды тізбектеді: алгар, сабитум, миритум, урзабабит, хархар, «Ұлы арыстан», дім және магур; сондай-ақ, ол тиги және адаб сияқты жанрларды құрастыру шеберлігін меңгергенін айтты. Шулгиге қамыс сырнайдан басқа барлық аспаптарда ойнау ұнады, себебі ол музыка жанға қуаныш пен көңіл көтеру әкеледі деп сенді. Шулги Ур мен Ниппурдың екі ірі эдуббасын жомарттықпен қаржыландырды; оған жауап ретінде шумерлік ақындар оның құрметіне мадақтау гимндерін жазды. Үшінші Ур әулетінің ең танымал музыканты Дада – гала атағын иеленген бай адам болды. Оның мансабы Шулги билігінде басталды, ол патша сарайының немесе тіпті мемлекеттің галасы болған және басқа галаларға басшылық еткен ерекше гала болған сияқты. Дада музыкалық шараларды ұйымдастырып, аспаптар мен оларға байланысты ойын-сауықтарды, соның ішінде аюдың баласын күткен. Ол және оның отбасы Гирсу мен Урда тұрғын үйлерге ие болды, ал Даданың екі баласы, Хедут Амар Син және Шу Син мигир Эштар, патшаны өз музыкаларымен қуантты. Даданың басты көмекшісі, немесе, мүмкін, жұлдызды орындаушысы, Ур Нингбулага есімді нар музыканты болды. Даданың тарихы Месопотамия музыкантының өміріне бір көзқарас ұсынады, бірақ ол ерекше мысал болғандықтан, көптеген гала музыканттары қарапайым қызметтер атқарған болуы мүмкін. Музыка тарихындағы ең ерте белгілі композиторлардың бірі шамамен 2300 ж. б.з.д. белсенді болған Акад діни қызметкері Энхедуанна болды. Акад империясын құрған Саргонның қызы Энхедуанна бір уақытта ханшайым, діни қызметкер және ақын болды. Ол Шумер мен Акад ғибадатханаларына арналған гимндер циклын жазды, соның ішінде құдайлар Син мен Иннаннаға арналған құлшылық гимндері, олардың мәтіндері сақталған. Оның шығармалары көп және жақсы құжатталған; оның гимн шығармаларының елуге жуық данасы сақталған, бірақ оның музыкасының ешқайсысы жоқ. Ол «Nin me sar ra» атты қысқа (153 жолдық) өлеңнің авторы, онда ол шығарманың маңызды сәтінде өзінің ән жазуына сілтеме жасауы мүмкін. Ол «Инанна мен Эбих мифы» (in nin me huš a) атты гимннің авторы болуы мүмкін. Оның кейбір шығармалары әкесінің жетістіктерімен байланысты тақырыптарды қамтиды, ал басқалары автобиографиялық – ол кем дегенде бір рет бірінші тұлғада сөйлейді. Оның өлеңдері Вавилонда өте танымал болды және оның гимн құрастыруы көптеген композиторларға әсер еткен болуы мүмкін. Ол Думузиге арналған гимнде атымен аталады, бұл оның аймақтағы танымалдығын растайды.

Shulgi of Ur, who ruled c. 2094 – c. 2046 BCE during the Third Dynasty of Ur, was a generous patron of the arts, especially music. In self laudatory texts, he professed to be an expert musician, claiming that the zeal with which he studied it prevented it from being too difficult. He listed numerous instruments he claimed to have mastered: the algar, the sabîtum, the mirîtum, the urzababîtum, the harhar, the “Great Lion,” the dìm, and the magur; he also claimed to have mastered the art of composition of genres such as the tigi and the adab. Shulgi seemed to enjoy playing all instruments except the reed pipe, which he believed brought sadness to the spirit, whereas music should bring joy and cheer. Shulgi generously funded Sumer's two major edubbas, those of Ur and Nippur; in return, Sumerian poets composed hymns of glorification in his honor. The best known musician of the Third Dynasty of Ur period, Dada, was a wealthy individual who held the title of gala. His career began during the reign of Shulgi, and it seems that he was a special kind of gala who acted as the gala of the royal court or even of the state, and was in charge of other galas. Dada organized musical events, looking after both the instruments and related entertainment, including handling a bear cub. He and his family owned residences in both Girsu and Ur, and two of Dada's children, Hedut Amar Sin and Šu Sin migir Eštar, entertained the king with their own music. Dada's main assistant, or perhaps star performer, was a nar musician named Ur Ningublaga. While Dada's story offers a glimpse into the life of a Mesopotamian musician, it is likely that he was an exceptional example, and that most gala musicians would have held more mundane roles. Among the earliest known composers in the history of music was an Akkadian priestess, Enheduanna, active around 2300 BCE. The daughter of Sargon of Akkad, founder of the Akkadian Empire, Enheduanna was simultaneously a princess, priestess, and poetess who wrote a cycle of hymns to the temples of Sumer and Akkad, including devotional hymns for the gods Sin and Inanna, the texts for which survive. Her work was prolific and also well documented; as many as fifty copies of some of her hymnal works have survived, but none of her music. She authored nin me sar ra, a short (153 line) poem in which she may allude to her own songwriting at a critical moment in the work. She is the likely author of a hymn entitled the ‘Myth of Inanna and Ebih’ (in nin me huš a). Some of her works had themes related to her father's accomplishments, while others are autobiographical—she speaks in the first person at least once. Her poems were quite popular in Babylon and her hymnal organization likely influenced many generations of composers. She is referred to by name in a hymn to Dumuzi, attesting to her popularity in the region.

Құралдар

Ежелгі Месопотамия аспаптарына арфа, лира, лютня, қамыс сырнайлары және барабандар кіреді. Месопотамия аспаптары туралы көп мәлімет болғанымен, музыка зерттеушісі Карл Энгель атап көрсетеді, музыкалық аспаптардың негізгі бейнелері патшалық және діни шараларды көрсететін рельефтерден алынғандықтан, ғалымдарға белгісіз, тіпті халық арасында кең таралған көптеген аспаптар болуы мүмкін.

Құралдардың құдайлық сипаты

Музыкалық аспаптар Месопотамия дінімен тығыз байланысты болды, ал кейбіреулері кіші құдайлар ретінде қарастырылды: дін қызметкеріне үлкен құдаймен байланыс орнатуға көмектесетін делдалдар. Музыкалық аспаптардың құдайлығына нақты дәлел шумер тілінен табылды. Детерминативтер, яғни есімнің санатын көрсететін, жазылмаған логограммалар, оқырманға нысан ағаштан жасалған (giš), адам (lú) немесе ғимарат (é) екенін көрсетеді. Месопотамиялық музыкалық аспаптардың нақты аттары әрқашан құдайларды белгілеуге қолданылатын құдайлық белгісімен (dingir) бірге келеді. Сонымен қатар, осы аспаптардың аттары құдайлардың тізімдерінде кездеседі. Франклин: "Бұл құдайлардың белгілері емес, құдайландырылған культ объектілерінің бір түрі болды". Месопотамиялықтар осы аспаптарға мал жаққан, дәмді заттар мен әшекейлер сияқты түрлі сыйлықтар сыйлаған. Бұл әсіресе «балаг» деп аталатын аспапқа қатысты, оның қандай екені даулы, бірақ ол тартылатын аспап немесе барабан болуы мүмкін. Лагаш патшалығы кезінде (б.з.д. 2100 ж.) Гудеа «Елдің Ұлы Жыланы» (Ušumgal kalama) және «Жаспандай биік әйел» сияқты балагтарға тапсырыс берді, ал кейбір жылдар құдайландырылған және арналған балагтың атымен аталатын болды. Күн құдайы Утумен байланысты бірнеше балагтар кіші құдайлар екені белгілі, олар заңмен және әділдікпен байланысты, соның ішінде «Мен Оның сөзімен өмір сүрейін», «Әділ Төреші» және «Аспан мен Жердің шешімі». Басқа аталған аспап құдайларына Нин ан да гал ки және «Қызыл Көзді Ие» (Lugal igi ḫuš) жатады. Сонымен қатар, кейбір патшалар өз есімдерін аспаптың атына қосты; Ишби-Эрра, Исин әулеті кезінде «Ишби-Эрра Энлильге сеніп тапсырады» деп аталатын құдайландырылған балақтың құрметіне арнады, бұл аспаптың «жердегі патша мен оның құдайлық серігі арасындағы делдал» болғанын көрсетеді. Осы балагтармен байланысты рәсімдер кезінде дін қызметкері, музыкант, аспап, құдай және патша арасындағы шекаралар нашарлап, осы контексте месопотамиялықтар балагтың өзі ойнайды деп сенді. Франклин былай деп жазады:

Musical instruments were intimately associated with Mesopotamian religion, and some were regarded as minor gods: intermediaries that could help the priest communicate with a major god. Clear evidence for the divinity of musical instruments comes from the Sumerian language. Determinatives, or unvocalized logograms that show the category of a noun, inform the reader whether the object in question is, for example, made of wood (, giš), is a person (, lú), or is a building (, é). The proper names of certain Mesopotamian musical instruments are always accompanied by the divine determinative (, dingir) used for gods. Furthermore, these instruments’ names appear in written lists of gods. Franklin writes, "These were not symbols of the gods, but instantiations of some sort [ ] divinized cult objects were gods." The Mesopotamians made various offerings to these instruments, such as animal sacrifices, spices, and jewelry. This was especially true of an instrument known as a balag, whose identity is disputed but which may have been a string instrument or a drum. During his reign in Lagash (c. 2100 BCE), Gudea commissioned balags such as 'Great Dragon of the Land' (Ušumgal kalama) and 'Lady as Exalted as Heaven', and some calendar years were named for the balag that was deified and dedicated. Several balags are known to have been minor gods related to the sun god Utu, associated with law and justice, including ‘Let me live by His Word’, ‘Just Judge’, and ‘Decision of Sky and Earth’. Other named instrument gods include Nin an da gal ki and the ‘Red Eyed Lord’ (Lugal igi ḫuš). Furthermore, some kings inserted their names into the proper name of the instrument; Ishbi Erra, during the Isin dynasty, dedicated a deified balag named 'Ishbi Erra trusts in Enlil', suggesting that this instrument was “an intermediary between the earthly king and his divine counterpart.” During the rituals associated with these balags, the lines between priest, musician, instrument, god, and king were blurred, and within this context, the Mesopotamians believed the balag played itself. Franklin writes:

Дауыс

Ғибадатханаларда музыканттарды жұмысқа алу туралы шарттар сақталған, олар көптеген әншілердің діни рәсімдерде өнер көрсеткенін көрсетеді. Бұл өнердің нақты мәнері бізге толықтай белгілі болмаса да, музыкатанушы Питер ван дер Мерве олардың дауыс ырғағы тар құбырлы мұрапаттардың "нақтырақ мұрындық дыбысына" ұқсас болғанын болжайды. Ол ежелгі Месопотамия әншілігінде трилдер, морденттер, глиссандолар және мұрындық дыбысқа тән микротондар қолданылғанын айтады; сонымен қатар, Месопотамия әншілері монофонияны да пайдаланған. Тасқа қашалған бейнелерде әншілердің жоғары нотаға жету үшін көмекейлерін саусақтарымен қысып тұрғаны көрсетілген. Зерттеушілер хор әндерінің кейде бірыңғай, ал кейде көп дауысты болғанын біледі; Гештинана – бірыңғай ән айтудың қасиетті қорғаушысы.

Перкуссиялық аспаптар

Ежелгі Месопотамияда соққылы аспаптарға шырқақтар, қырғыштар, погремушкалар, систрлер, сымбалдастар, қоңыраулар және барабандар кіретін. Қырғыш – таяқ пен ойықтары бар заттан тұратын, ал погремушкалар лақ немесе басқа материалдардан жасалып, ішінде шағын тастар немесе саз заттар болған, олар сілкігенде дыбыс шығарған. Месопотамиялық систр тұтқадан, жақтаудан және сыңғырлаған көлденең таяқшалардан құралған. Сымбалдастар кішкентай, бірақ ауыр болған, кейбіреулері табақтай, ал кейбіреулері тостағантай пішінделген, ал кейбіреулері қоладан жасалған. Месопотамия өнерінде кем дегенде төрт түрлі барабан бейнеленген: б.з.б. 2100 жылға жататын шумерлік бейнесінде екі адаммен ойналатын, диаметрі шамамен ... болатын тегіш барабан; көлденең ұсталатын кішкентай цилиндрлі барабан; үлкен аяқталған барабан; және тік көтеріліп жүретін бір қабықшалы кішкентай барабан. Шумер барабандары ағаштан емес, металдан жасалған және таяқтармен емес, қолмен ойнатылған. Бабыл барабанының қабықшасы бұқа терісінен жасалған, ал қасиетті аспапқа қабықшаны орнату рәсімі Еа храмында өткізілген.

Жел

Жел аспаптарының көбі сақталмаған, бірақ олардың көркем бейнелерде және әдебиетте қолданылғанына көптеген дәлелдер бар. Бұл аспаптар ағаштан, жануар мүйізінен, сүйектен, металдан және қамыстан жасалған флейталар, гобойлар, мүйіздер және паналық сыбызғыларды қамтыды. Хетттер қолданған қысқа мүйіз аспабы яһудилердің шофарының алдағысы болды. Қамыстан жасалған сыбызғы қайғылы жағдайларда, мысалы, жерлеу рәсімдерінде ойнатылған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2800 жылға жататын екі күміс түтікше Ур қаласынан табылды. Екі түтікшенің ұзындығы бірдей. Біреуінде төрт саусақ тесігі, ал екіншісінде үш тесік бар; екеуі де жанына қойылғанда, әр түтікшенің үш саусақ тесігі бір қатарға түседі. Ғалымдар бұл аспаптың қамыстан жасалғанына келіседі, бірақ ол бір немесе екі қамыстан жасалғаны әлі анық емес. Кейбір ғалымдар ежелгі Месопотамияда кларнет сияқты бір қамыстан жасалған аспап болмағанын айтады. Бұл күміс түтікшелер – ең көне белгілі жел аспаптары, олар Мысырдың қамыстан жасалған түтікшелерінен бес жүз жыл бұрын жасалған. Сол қаладағы мәтіндерде алтын, күміс және қоладан жасалған ұқсас түтікшелер туралы да айтылған. "Флейта" сөзі (аккад тілінде: embūbu) Месопотамияның ең көне сақталған әдеби ескерімі – Гилгамеш дастанында кездеседі. Мәтінде "карнеолдан жасалған флейта" деп сипатталған. Месопотамия тарихындағы бейнелеу өнерінде флейталардың көптеген бейнелері сақталған, соның ішінде б.з.д. 2600–2500 жылдарға жататын Ниппурден табылған шумерлік қабықшалық әшекейде флейта ойнаған әйел, б.з.д. 2400–2200 жылдарға жататын Акад цилиндрлік мөрінде флейташы, б.з.д. 900–700 жылдарға жататын Нимрудтан табылған піл сүйегінен жасалған қорап және б.з.д. 645 жылға жататын Ниневиядан алынған бас рельефі.

Таспа

Ішеклі аспаптарға арфа, лира, лютня және псалтерия кірді. Месопотамия арфасы, болжам бойынша, соғысшының садағынан пайда болған, мүмкін, резонатор ретінде қабақ қосылып, лира мен басқа да ішеклі аспаптардың атасы болған. Ішектері мысырлықтардың ішіндегідей, жануардың ішегінен немесе жібектен жасалған болуы мүмкін. Тартылатын аспаптар көптеген түрлерімен ерекшеленді, олардың ұсталу әдісіне қарай. Псалтерияның ішектері дыбыс жәшігіне параллель және оның бүкіл ұзындығы бойынша созылған, алғаш рет б.з.д. 8 ғасырда Финикияның азуында (Британ мұражайы) пайда болды. Бұл аспапты соққанда кейде «дульцимер», ал тартылғанда «псалтерия» деп атайды. Патшалар немесе діни рәсімдерде қолданылғанда, ішеклі аспаптар алтын, күміс, лазурит және перде сияқты қымбат металдар мен тастармен әшекейленген. Лираның корпусы (сумерлік: зами, вавилондық: самму, хеттік: зинар) сиыр, бұқа, бұзау, есек немесе бұлан сияқты жануардың денесін бейнелеген. Археолог Леонард Вулли лираның алдыңғы жағында бейнеленген жануардың басы аспаптың регистрін көрсетуі мүмкін деп болжайды. Мысалы, бұқа басты лира – бас регистрінде, сиыр басты лира – тенор, ал бұзау басты лира – альт болады. Аспаптың аяқтары жануар аяқтарын бейнелеуге арналған, ал артқы тірегі – құйрық ретінде. Аспапты аяқтары жерде тұрған күйде немесе процессияның бөлігі ретінде, иыққа таңғышпен ілініп алып жүруге болады. Лютня ойнаудың ең көне бейнеленген суреті Урук кезеңіне (Британ мұражайы) жататын 3100 ж.б.з. цилиндрлік мөрде бейнеленген, онда әйел тұлға музыкант позында қайықтың артында ұзын мойынды аспапты ойнап отыр. Британ мұражайындағы Ағаде кезеңінен (б.з.д. 2340 – б.з.д. 2198 ж.) екі мөрде Еаның қатысуымен лютнистер аспаптарын ойнап жатыр. Үшінші Ур әулетінен кейін пайда болған кейінгі бейнелердің арасында Ларсадан (Лувр) екі қатысушы, лютня және кішкентай барабан қатысатын жыныстық көріністі көрсететін рельеф; Мариден (Ирак мұражайы) маймылдар бақылап тұрғанда үш ішекті лютня ойнаған қисық аяқты тұлғаларды бейнелейтін рельеф; Ниппурдан (Филадельфия мұражайы) лютня ойнаған шопанды бейнелейтін рельеф; Ниппурдан (Ирак мұражайы) оң қолында лютня ұстаған және сол қолында медиатор ұстаған тұлғаны бейнелейтін рельеф; Уруктан (Вордеразиатский мұражайы) лютняның лирамен бірге ойналғанын көрсететін рельеф; және Кассит мөрі (Лувр) дәл соны көрсетеді. Бұл бейнелерді салыстырғанда, әртүрлі кезеңдерде лютнялар әртүрлі позда ұсталғаны, бұл аспаптың диапазонына әсер еткен болуы мүмкін.

String instruments included harps, lyres, lutes, and psalteries. The Mesopotamian harp originated from the warrior's bow, perhaps by the addition of a gourd as a resonator, and became the ancestor to the lyre and other stringed instruments. Strings may have been made with catgut, as was done by the Egyptians, or with silk. Plucked instruments came in many varieties, differing in the manner in which they were intended to be held. The psaltery, whose strings are parallel to the soundbox and stretched across its full length, first appears in the 8th century BCE on a Phoenecian ivory piece (British Museum). This instrument is sometimes called the ‘dulcimer’ when struck or the ‘psaltery’ when plucked. When used by royalty or as part of a religious ceremony, string instruments were adorned with precious metals and stones, such as gold, silver, lapis lazuli, and mother of pearl. The body of the lyre (Sumerian: zami, Babylonian: sammu, Hittite: zinar) was a representation of an animal's body, such as a cow, bull, calf, donkey, or stag. Archaeologist Leonard Woolley suggested that the animal head depicted on the front of the lyre indicated the instrument's register. For example, a bull headed lyre would be in the bass register, a cow headed lyre would be a tenor, and a calf headed lyre would be an alto. The legs of the instrument were meant to represent animal legs, with the rear post as the tail. The instrument was played either in place with its legs on the ground, or as part of a procession, carried over the shoulder with a strap. The oldest pictorial record of lute playing is on an Uruk period cylinder seal (British Museum) dating to 3100 BCE that depicts a female figure with a long necked instrument sitting at the back of a boat in a musician's posture. Two seals in the British Museum from the Agade period (c. 2340 BCE – c. 2198 BCE) depict lutenists playing their instruments in the presence of Ea. Later representations appear after the Third Dynasty of Ur, including a relief from Larsa (Louvre) showing a sexual scene involving two participants, a lute, and a small drum; a relief from Mari (Iraq Museum) depicting bow legged figures playing three stringed lutes while apes watch; a relief from Nippur (Philadelphia Museum) showing a shepherd playing a lute; a relief from Nippur (Iraq Museum) showing a figure holding a lute in the right hand and a plectrum in the left; a relief from Uruk (Vorderasiatisches Museum) showing a lute being played alongside a lyre; and a Kassite seal (Louvre) showing the same. A comparison of these depictions reveals that lutes were held in different postures during different time periods, possibly affecting the range of the instrument.

Құрамында қалған аспаптар

Месопотамия өнерінде музыканттар мен музыка аспаптары 3000 жыл бойы әртүрлі бейнеленгенімен, аспаптардың өте аз бөлігі сақталған. Барлығы Урдың патша зиратынан тоғыз лира және екі арфа – тек 11 аспап табылды. Олардың арасында "Алтын лира" (Ирак мұражайы) және "Бұқа бас лирасы" (Пенн мұражайы) бар. Қазір Ирак мұражайында сақталатын Урдың алтын лирасы жартылай қалпына келтірілген; түпнұсқасы екінші Ирак соғысы кезінде АҚШ Бағдадты басып алғаннан кейін болған қарақшылықта жойылды. Музыкатанушы Сэмюэл Дорф оқиғаны былай сипаттайды:

Соғыс кезінде осы ескерткіштердің жойылғаны халықаралық деңгейде кеңінен айыптауға себеп болды. 2016 жылы Лондонның Трафальгар алаңында ИХЖҚ-ны және қарақшылықты айыптау мақсатында өткен шарада әнші-композитор Стеф Коннер және арфашы Марк Хамер, арфашы Энди Лоуингс жасаған лираның көшірмесімен өнер көрсетті. Лира нағыз ағаштан жасалған, лазурит, басқа да құнды тастармен және 13 000 долларлық 24 каратты алтынмен әшекейленген. Олар 2014 жылғы "The Flood" альбомынан "Гилгамеш жырлары" музыкалық интерпретациясын орындады. Ур қаласында патшайым Пуабидің қабірінен ерекше әсем арфа табылды. Ең үлкен лираның дыбық диапазоны қазіргі бас-виолаға, ал кішкентай күміс лираның дыбық диапазоны виолончельге ұқсас болса, Пуабидің арфасы кішкентай гитараның дыбық диапазонына жатады. Беркли университетінің профессоры Роберт Р. Браун Пуабидің арфасының үш ойнауға болатын көшірмесін жасады, олардың бірі Британ мұражайында сақталады. Музыка зерттеушісі Клэр Полин осы бай әшекейленген аспапты былай сипаттайды:

Зираттан табылған басқа аспаптардың ішінде күміс сыбызғылар, сондай-ақ барабан, систра және қоңыраулар бар. Бұрынғы қазбалардың нәтижесінде, б.з.д. 5 мыңжылдыққа жататын екі сүйектен жасалған желді аспап табылды, біреуі толық, екіншісі фрагменттер күйінде. Сондай-ақ, б.з.д. 3200 жылға жуық Уруктан саз сыбызғының фрагменті табылды. Киштен алынған екі қола сырғанақ Шығыс институтында, ал Тегеран археологиялық мұражайында б.з.д. 1500 жылға жататын екі сырғанақ сақталады. Берлин мұражайында үлкен, күрделі өрнектелген Ассирия қоңырауы бар. Бір кезде Нимрудтан үш әртүрлі дыбыс шығаратын сүйектен жасалған сыбызғы табылды, бірақ ол кейін жоғалып кетті.

Музыкалық шығармалар

Музыканың ең танымал сақталған туындылары – Хурит гимндері, бұл шамамен 1400 ж.б.д. Сириядағы ежелгі Угарит қаласынан қазба жұмыстары кезінде табылған, клинописьпен жазылған балшық тақташалардың музыкалық жинағы. Хурит гимні №6, «Никкалға гимн» әлемдегі ең көне, толық сақталған жазба музыка болып саналады. Бұл тақташаны музыканы қайта құру үшін кем дегенде бес рет интерпретациялаған, олардың ішінде Энн Драфкорн Кильмер, Марсель Дюшен-Гийлемен, Рауль Виталь және басқалар бар. Сала мамандары кейбір мәселелерде келіседі, мысалы, аспаптың әрбір ішегінің атауы, интервалдары және құбылысы. Дегенмен, әр интерпретация әртүрлі музыканы тудырады. 2009 жылы сириялық композитор Малек Жандали «Угариттен эхо» альбомын шығарды, онда Хурит гимні №6 фортепианода, толық оркестрдің сүйемелдеуімен орындалған. Хурит гимндерін Угариттен шыққан төрт композитор жазған: Тапшихуни, Пухия(на), Урхия және Аммия, ал оларды екі жазушы – Аммураби және Ипшали жазбаға түсірген. Музыканы жазу үшін жазушылар клинописьті пайдаланған, онда сөздер де, сандар да болған. Тақташалар қос көлденең сызықпен бөлінген; әннің сөздері сызықтардың үстінде, ал музыкалық белгілер – астында жазылған. Музыкалық белгілер музыкалық термин мен одан кейін келетін саннан тұрады. Музыкалық терминдер, соның ішінде хуриттік сөздер «sa» («ішек»), «ašhu» («жоғарғы») және «turi» («төменгі») жақсы түсінілсе де, сандар құпия болып қалады. Сан нотаның дыбысын, қайталау санын немесе басқа да бір нәрсені білдіре ме, әлі анық емес. Көптеген гимндердің музыкасы жоғалғанмен, сақталған мәтіндер олардың қалай құрастырылғанын түсінуге көмектеседі. Ассириолог Сэмюэл Ноа Крамердің сөзіне сүйенсек, бұл туындылар «мазмұны мен құрылымы жағынан бай әртүрлілікке» ие және екі топқа бөлінеді: патшаға арналған гимндер және құдайларға арналған гимндер. Крамер гимн құрылымының кейбір элементтерін егжей-тегжейлі сипаттайды:

The most famous surviving works of music are the Hurrian Hymns, a collection of music inscribed in cuneiform on clay tablets excavated from the ancient city of Ugarit, modern day Syria, dating to approximately 1400 BCE. Hurrian Hymn No. 6, the "Hymn to Nikkal", is considered to be the oldest surviving substantially complete written music in the world. At least five interpretations of this tablet have been made in an attempt to reconstruct the music, notably by Anne Draffkorn Kilmer, Marcelle Duchesne Guillemin, Raoul Vitale, and others. Experts agree on some points, for example, the name of each string of the instrument, its intervals, and its tuning. Nevertheless, each interpretation yields different music. In 2009 Syrian composer Malek Jandali released an album, Echoes from Ugarit, which contains an interpretation of Hurrian Hymn No. 6 on piano accompanied by a full orchestra. The Hurrian hymns were authored by four composers from Ugarit: Tapšihuni, Puhiya(na), Urhiya, and Ammiya, and were recorded by two scribes, Ammurabi and Ipšali. To notate the music, the scribes used cuneiform, including both words and numerals from the script. The tablets were divided by a double horizontal line; the song’s words were written above the lines and the musical notation was written below. The music notation consists of a musical term followed by a numeral. While the musical terms are better understood, including the Hurrian words sa ('string'), ašhu ('upper'), and turi ('lower'), the numerals are more mysterious. It is unclear whether the numeral is meant to represent a tone in the scale, the number of times to repeat a note, or something else. Although the music for most hymns is lost, their surviving texts provide insight as to how the compositions were organized. These compositions, according to Assyriologist Samuel Noah Kramer, show "a rich variety in both content and structure", and fall into two groups, hymns for the king, and hymns for gods. Kramer details some elements of hymnal organization:

Сонымен қатар, Ассурдан табылған аккад тіліндегі тақташада жанрлар бойынша жіктелген ән атауларының каталогы бар, олардың ішінде жұмысшылар әндері, шопандар әндері, махаббат әндері және жастар әндері бар, бірақ әуендері жоғалған. Дегенмен, кейбір махаббат әндерінен Месопотамиялықтардың махаббатқа, сексуалдық қатынасқа және некеге қатысты көзқарастарын білуге болады. Екі сақталған мысалда, дін қызметкері мен патшаның арасындағы үйлену тойына арналған махаббат әндері «күшті махаббат пен сексуалдық қуатпен» дыбысталады. Крамер сақталған сөздерден кейбір некелердің себебі практикалық емес, сексуалдық тартым мен махаббат болғанын болжайды және бұл фактіні шумерлік мақалмен байланыстырады: «Өз таңдауың бойынша әйелге үйлен!»

Ықпал

Месопотамия музыкасының музыка тарихына ұзақ және кең таралған әсері болды. Сауда жолдары музыка аспаптарының еркін қозғалысын қамтамасыз етті, ал классикалық білім Месопотамия музыкалық теориясы мен түсініктерін таратуға көмектесті. Б.з.д. 1300 жылдан бастап, музыкант-жұбылар гильдиялар құрып, ғибадатхана колледжінде орналасты, бұл аймақтың зиялы қауымының назарын аударды. Бахрейн, өзінің ерекше мәдениетімен, оңтүстік-шығыстағы Инд өркениетімен және солтүстіктегі Месопотамиямен байланысқа түсті. Көне тарихтың көп бөлігінде Мысыр, Израиль, Финикия, Сирия, Вавилон, Кіші Азия, Италия және Грекия музыка зерттеушісі Клэр Полиннің айтуынша, "музыкалық алмасуда түсіністік тудырған еркін қарым-қатынас орнаған музыкалық аймақ" құрады. Музыка зерттеушісі Питер ван дер Мерве былай деп жазады:

Люта немесе синниту Месопотамияда пайда болған болуы мүмкін, немесе оны хеттер, хуриттер, касситтер сияқты көршілес аймақтардан, немесе Сирияның шөлейт далаларының көшпелі халықтарынан әкелген болуы мүмкін. Бұл аспап Месопотамияда Мысырдағы нефер сияқты бір уақытта пайда болды. Бұл аспап Таяу Шығыста Танбур деп белгілі болды және шумерлік пантур, грек пандурасы, орыс балалайкасы, грузин тар (тартылатын аспап) және араб аудымен салыстырылады. Еврей флейтасы (халил) аккадтың халлату сөзінен шыққан. Қазіргі Шығыс Африка лиралары мен Батыс Африка люталары Месопотамия аспаптарының көптеген ерекшеліктерін сақтайды. Месопотамия арфалары Жерорта теңізіне дейін батысқа және Азияға дейін шығысқа тарады. Сирия мәдениетіндегі ежелгі Месопотамияның ықпалын аббуа, тала, п(ə)лагга, карна және земмора аспаптарында көруге болады. Дулцимер бүкіл әлемге тарады, оның түрлері мен туындылары Парсыда сантур деп, Ислам әсері бар жерлерде (Мысыр, Грузия, Грекия, Үндістан және Словения) сентерия деп, Қытай мен Үндістанда ян чин, Моңғолияда ючин, Кореяда янгум, Таиландта ким, Шығыс Еуропада ким балон, Батыс Еуропада тимпанон, ал Ұлыбританияда, Солтүстік Америкада және Жаңа Зеландияда ‘дулцимер’ (соққанда) немесе ‘псалтери’ (тартылғанда) деп аталады. Дулцимер отбасына жататын аспап әдетте дыбыс тесіктері бар қораптан тұрады, ал туындыларында корпус мөлшері, ішек ұзындығы және ішек кернеуі сияқты ерекшеліктер болады. Дулцимердің түрлері парсы классикалық музыкасында кеңінен қолданылады. Классикалық білім музыкалық идеяларды таратуға да көмектесті. Месопотамия музыкалық жүйесі жазушылардың, дін қызметкерлерінің және басқа білімді мамандардың оқыған классикалық білім беру бағдарламасының бір бөлігі болды, ал Вавилон, Сиппар, Ниппур және Эрех ғибадатханалары Месопотамия музыкасының маңызды орталықтары болды. Бұл музыкалық орталықтар батыс әлемінде танымал болды және гректердің, оның ішінде пифагорейшілердің назарын аударды, олар математика мен астрономиядан басқа музыкалық жетістіктеріне де қызығушылық танытты. Бұл классикалық білім б.з.д. екінші мыңжылдықта шетелге тарады, ал бұл музыкалық жүйелер шетелдегі қалалардың жергілікті жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік беретін ортақ тіл ретінде танылды. Мысалы, Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстағы керамикада лира, қос сырнай және соққы аспаптарынан тұратын, бүкіл аймақта кездесетін жалпы, стереотиптік мотив бейнеленген. Бұл мотивтің вариациялары жергілікті бейімделуді көрсетеді, мысалы, ежелгі Грецияда асимметриялық Батыс Семит лиралары эллиндік аспаптарға ауыстырылды. Музыкалық терминдер діни амалдармен байланысты да қолданылды. Сумер логограммасы ‘гала’ (аккад тілінде калу) Хаттиде де пайда болды, онда бұл сөз музыкант-дін қызметкерін, яғни барабаншыны білдірді және хеттік тілінде шахтарили деп айтылды. Гала мен шахтарили екеуі де музыканттар және дін қызметкерлері болғанымен, олар толықтай бірдей емес еді. Шумерлік гала дін қызметкерлері көбінесе үшінші жыныстық санатына жатқызылса, шахтарили әдетте ер адамдар болды; сонымен қатар, Иштарға табынумен байланысты Хаттидегі аналог болған жоқ. Екі түрлі дін қызметкері екі түрлі пантеонға табынуға қатысты.

The lute, or sinnitu, may have originated in Mesopotamia, or it may have been introduced from surrounding regions, such as by the Hittites, Hurrians or Kassites, or from the west by nomadic people of the semidesert plains of Syria. It appeared in Mesopotamia about the same time as a similar instrument in Egypt, the nefer. This instrument became well known throughout the Near East as the [[Tanbur, and is comparable to the Sumerian pan tur, the Greek pandoura, the Russian balalaika, the Georgian [[Tar (string instrument), and the Arabian oud. The Hebrew flute (halil) is derived from the Akkadian hal hallatu. Contemporary East African lyres and West African lutes preserve many features of Mesopotamian instruments. Mesopotamian harps diffused as far west as the Mediterranean and as far east as Asia. Ancient Mesopotamian influence in Syriac culture can be seen in the abbūḇā , ṭaḇlā , p(ə)laggā , qarnā , and zemmōrā instruments. The dulcimer spread throughout the world, its variants and derivatives known in Persia as the santur; in places of Islamic influence (e. g., Egypt, Georgia, Greece, India, and Slovenia) as the senterija; in China and India as yang ch’in; in Mongolia as youchin; in Korea as yanggûm; in Thailand as kim; in eastern Europe as kim balon; in western Europe as tympanon; in Britain, North America, and New Zealand as the ‘dulcimer’ (when struck) or the ‘psaltery’ (when plucked). While an instrument in the dulcimer family usually consists of a box body with sound holes, derivatives include variations in body size, string length, and string tension, among other characteristics. Variants of the dulcimer are prominent in Persian classical music. Classical education also helped disseminate musical ideas. The Mesopotamian musical system made up part of the classical education curriculum that scribes, priests and other educated professionals went through, and there were major Mesopotamian music centers at the temples of Babylon, Sippar, Nippur, and Erech. These musical centers became famous in the western world and attracted the attention of the Greeks, including the Pythagoreans, for their musical achievements in addition to those in mathematics and astronomy. This classical education spread abroad during the second millennium BCE, and these musical systems came to represent a common language from which cities abroad could adapt to their local circumstances in syncretism. For example, pottery in the Mediterranean and Near East showed a common, stereotyped motif — a typical musical ensemble that could be found throughout the region, consisting of lyres, double pipes, and percussion. Variations in this motif show local adaption, for example in ancient Greece the asymmetrical West Semitic lyres are replaced with Hellenistic instruments. Musical terms also appear in connection with religious practices. The Sumerian logogram for ‘gala’ (kalû in Akkadian) appeared in Hatti, where the word also designated a musician priest—a type of drummer—and was pronounced as in Hittite as šahtarili. While the gala and šahtarili were both musicians and priests, they were not identical. The Sumerian gala priests were often associated with a third gender category, whereas the šahtarili were typically men; furthermore, there was no Hatti counterpart to Ištar — the two types of priests were involved in the worship of two distinct pantheons.

Мысыр

Біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықта музыка мен музыканттар көптеген египеттік мәтіндерде бейнеленген. Жаңа Мемлекеттен бастап, Египетке вавилондықтар мен хетттердің әсер еткенін көрсететін дәлелдер бар. Б.з.д. XV ғасырдан бастап Египет вавилондық тік бұрышты арфаны қабылдады. Сумерлік лирасын көшпелі сириялықтар Египетке әкелді, ал египеттіктер оның дизайнын жетілдірді. Б.з.д. 2800 жылға дейінгі Ур қаласынан табылған мөрде кішкентай жануардың екі қоянды соғып ойнағаны бейнеленген; осыған ұқсас қояндылар ғасырлар өткен соң ежелгі Египетте де кездеседі. Люта, арфа және лира Египеттен бұрын Таяу Шығыста маңызды дәрежеде ертерек пайда болғандықтан, оларды алғашқылар египеттіктерге таныстырған деген болжам бар, бірақ тікелей дәлелдер жетіспейді. Екінші жағынан, систрум Египетте Месопотамияға дейін немесе осымен бірге пайда болған. Вавилондық люта Азия арқылы Египетке әкелінді, және египеттіктердің жеті үндіден тұратын жүйесі де осы Азиядан келген болуы мүмкін. Біздің заманымыздың бірінші ғасырларында, белгілі бір түрдегі қоянды бір мезгілде Египетте ғана емес, Хама мен Карфагендегі мозаикаларда, рим саркофагтарында, Сасани күміс бұйымдарында және Византия қолжазбаларында да бейнеленген.

Персия

Месопотамиялықтар сияқты парсылықтар да музыканы аспанмен байланыстырған. Бо Лавергрен ертедегі ирандық мөрді сипаттап, құдайдың басына көтерілген арфаны бейнелейді және «арфа мен рәсім тығыз байланысты болғандықтан, оны ойнаушыны көрсетудің қажеті болмаған» деген қорытындыға келеді. Дегенмен, олар толықтай бірдей емес – көрсетілген арфалар Месопотамиядағы арфаларға ұқсас болғанымен, олар көбінесе әдеттік және күрделі ортада қолданылған. Бұқа басты лиралар да мұрагерлікпен байланысты; олар алғаш Месопотамияда дамыды, бірақ Сузаға таралып, жануарлармен байланысын сақтап қалды. Алғашқы лютня Месопотамияда б.з.д. 2300 жылы пайда болды; 1000 жыл өткен соң лютня Персияда ең танымал аспапқа айналды. Парфян әндері бүгінгі күнге дейін Иранда орындалып келеді. Персия өз кезегінде гректерге, арабтарға және үндістерге әсер етті.

Грекия

Месопотамия музыкасы ежелгі Грекияға зор әсер еткен. Сылбырлы аспаптарды қастерлеу дәстүрі кейде Классикалық Грецияда да көрініс берді, бірақ мифология өзгертіліп, Орфей, Амфион, Кадм және Линус сияқты грек "лира шешендері" пайда болды. Месопотамиялықтар сияқты, гректер де музыканы планеталармен байланыстырды. Пифагордың "Сфералардың үйлесімділігі" доктринасында лираның аспабы "жалпыға ортақ үйлесімділіктің кішігірім көрінісі" ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, гректер месопотамиялықтардың жеті ішекті лирасына, жеті дыбыстық қатарға және орталық ішекке баса назар аударатын композицияларға, мысалы, хуриттік әндерге ден қойды. Сумерліктердің лираларын жануарлармен безендеуі Грецияда қабылданды, бұл китара аспабында көрінеді. Грек музыкасы, өз кезегінде, рим музыкасына күшті әсер етті, әсіресе 168 ж.б.д. грек құрлығын римдіктер басып алғаннан кейін; римдіктерге мирас қалған музыкалық теория Грегориан әнінің сегіз негізгі режиміне әкелді. Қазіргі батыс жеті ноталық қатары месопотамиялықтар мен гректер қолданған қатарға ұқсас.

Қазіргі Ирак

Қазіргі Иракта Месопотамияның музыка мәдениетін сақтауға күш-жігер жұмсалды. 1970 жылдары Бағдат партиясының араб емес мәдени мұраны сақтауға қарай идеологиялық өзгерісі кезінде, Ирактың киім дизайнерлері мен музыканттары "Сумер, Аккад, Вавилон, Ассирия, Басра, Куфа, Бағдад, Самарра және Мосул өркениеттерінен шабыттанған тарихи көрсетілімді" ұсынды, ол өткен мыңжылдықтардан бүгінгі күнге дейін созылады. Заманауи домбыраның орындалуы ирактық телеарналарында жиі көрсетіледі. Оуд та әлі күнге дейін таралған. Бағдадтағы оуд сарапаны және оқытушысы Басам Салим бұл аспапқа жаңа қызығушылық пайда болғанын атап өтеді. Ол оудтың "өмірдегі әрбір ерекше сәт – қасірет, қайғы, қуаныш және барлық эмоциялардың қосындысын бейнелейтінін" айтады. "Бұл ұлы аспап арқылы Ирактың мәдени тарихын ұсынып тұрғанымды сезінуде ұлттық мақтаныш сезіміне толымын."