Кіріспе

Джордж Элиоттың 1859 жылғы романы «Адам Беде» кітабы – ағылшын жазушысы Джордж Элиоттың 1859 жылы алғаш рет жарық көрген тұңғыш романы. Эванс өзінің замандасы болған белгілі және өте құрметті ғалым болғанымен, роман псевдониммен жарияланды. Роман содан бері басылып келеді және университеттерде 19 ғасыр ағылшын әдебиетін зерттеуде үнемі қолданылады. Жазушы осы романды «сиырдың демі мен шөптің хош иісімен толы ауылдық оқиға» деп сипаттаған.

Басқа шығармаларға сілтеме жасау

Уильям Вордсворттың «Лирикалық балладаларының» Адам Беде романының жазылуына қаншалықты әсер еткені жиі айтылады. Вордсворттың өлеңдері сияқты, Адам Беде романында сауатсыз «қара халық» туралы мұқият байқаулар мен психологиялық зерделеулер бар. Олар мәдениетке қарағанда табиғатқа жақын болғандықтан, адам табиғатының таза нысанының символы ретінде қарастырылады. Адам Беде романында Элиот Вордсворттың эстетикалық философиясының осы принципін романдық формада бейнелеуге тырысты. Жанрлық сурет және роман орта тап өнер түрлері ретінде бірге пайда болды және 19 ғасырдың соңына дейін тығыз байланыста болды. Ричард Стэнгтің сөзіне сүйенсек, 1846 жылғы голланд және фламанд суреті туралы француздық трактат алғаш рет реализм терминін көркем әдебиетке қолдануды кеңінен танымал етті. Стэнг, «Англиядағы роман теориясы», 149-бетте Арсен Хаусаяның «Фламанд және голланд суретінің тарихы» (1846; 2-басылым, Париж: Жюль Гетцель, 1866) еңбегіне сілтеме жасайды. Хаусае Терборхтың «gout tout hollandais, empreint de poesie realiste» екенін айтады және «Жерар де Тербургтің туындысы Голландияның жақын романы, Герар Доудың туындысы сияқты, отбасылық роман» дейді. Әрине, Джордж Элиоттың реализмі ең көп голланд, фламанд және ағылшын жанрлық суреттерімен салыстырылады. Элиот өзі Адам Беде романының 17-тарауында осы салыстыруға шақырады, ал Марио Праз Виктория дәуіріндегі көркем әдебиеттегі «Көшкен батыр» атты зерттемесінде оның барлық туындыларына қолданады.

Әдеби мәні және сын

Бірден маңызды әдеби шығарма ретінде танылған «Адам Бед» романы жарық көргеннен бері сыншылар тарапынан көбінесе оң бағаланып келеді. 1859 жылы «Афинеум» журналында жарияланған анонимді рецензия оны «жоғары санаттағы роман» деп атады, ал «Таймс» газеті «бірінші таптағы роман» деп сипаттады. Энн Мозлидің анонимді рецензиясы романды әйел жазған болуы мүмкін деген тұжырымды алғашқы болып айтты. Заманауи сыншылар, көбінесе «Бед» романында бейнеленген ерте дәуірге деген ностальгияға ықпал еткен, Элиоттың кейіпкерлерді сомдауын және ауылдық өмірді шынайы бейнелеуін құлшыныспен мақтады. Чарльз Диккенс былай деп жазды: «Романда суреттелген ауылдық өмір соншалықты шынайы, әзілді және табиғи, сонымен қатар өнер арқылы мұқият таңдалған және тегістелген, оны жеткілікті мақтау мүмкін емес». (Хантер, 122)

Шындығында, алғашқы сын кезінде нәресте өлтіру трагедиясы көбінесе Элиоттың бейбіт, идиллиялық әлемін және таныс кейіпкерлерін қайта жаңғыртуына қарағанда көңілсіз қалды. Басқа сыншылар бұған осылай кеңпейілділік танытпады. Генри Джеймс, сондай-ақ басқалар да, баяндаушының араласуына наразылық білдірді. Әсіресе, 15-тарау автордың/баяндаушының моральдық үгіттеуіне және оқырмандардың Хетти мен Дина туралы пікірін өзгертуге тырысуына байланысты ғалымдар арасында жағымсыз бағаланды. Басқа сыншылар оқиғаның аяқталуын сынға алды. Соңғы сәттерде нәресте өлтіргені үшін жазалануға дайын тұрған Хеттиді оның азғырушысы Артур Донниторн құтқарады. Сыншылар бұл «deus ex machina» аяқталуы басты кейіпкерлердің алған моральдық сабақтарын жоққа шығарады деп мәлімдеді. Соңғы сәттегі кешірім болмаса, Адам, Артур және Хеттидің азаптары одан да шынайы аяқталар еді. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар Адамның Динамен үйленуі автордың/баяндаушының кіршікпен араласуының тағы бір мысалы деп санайды. Бұл оқиғалар романның әдеттегі шынайы суреттері мен оқиғаларымен тікелей қайшы келеді деп табылған.

Бейімделулер

1885 жылдың қыркүйегінде Адам Бед романының театрлық қойылымы Эдинбургтағы Корольдік театрда көрсетілді. 1918 жылы Морис Элви режиссерлік еткен, Брансби Уильямс пен Айви Клоуз басты рөлдерде ойнаған «Адам Бед» атты үнсіз фильм түсірілді. 1991 жылы BBC «Адам Бед» романының телеверсиясын жасады, онда Иэн Глен, Пэтси Кенсит, Сусанна Харкер, Джеймс Уилби және Джулия Маккензи ойнады. Бұл телеверсия 1992 жылы «Masterpiece Theatre» антологиясының бөлігі ретінде көрсетілді. 2001 жылы BBC Radio 4 Кэтрин Игоені Хетти, Вики Лидделлді Дина, ал Томас Арнольд пен Кроуфорд Логанды мистер Ирвин рөлінде сомдаған романның радиоқоюын эфирге шығарды. Бұл радиоқою кейіннен BBC Radio 7 және BBC Radio 4 Extra арналарында 15 минуттық эпизодтардан тұратын он бес бөлімдік нұсқада қайта көрсетілді.