Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
850–1050 ж.т. Кимек конфедерациясының түркі тілдес тайпасы
850–1050 AD Turkic speaking tribe of the Kimek confederation
Емек немесе Кимек тайпасы – Кимек-қыпшақ конфедерациясын құрайтын түркі тайпасы. Әбу Саид Гардизидің (1061 ж. қайтыс болған) мәліметінше, оның құрамында тағы алты тайпа болған: Имур (немесе Ими), татарлар, баяндурлар, қыпшақтар, ланиказдар және аждалдар.
The Yemek or Kimek were a Turkic tribe constituting the Kimek Kipchak confederation, whose other six constituent tribes, according to Abu Said Gardizi (d. 1061), were the Imur (or Imi), Tatars, Bayandur, Kipchaks, Lanikaz, and Ajlad.
Этноним
Менорский, Маркуарт, Бартольд, Семенов және басқа да дереккөздерге сілтеме жасап, Кимак (Kimäk деп айтылады) атауының «екі Имак» – Ики Имактан шыққандығын ұсынады, бұл федерацияның алғашқы екі руына (Ими және Имак) қатысты болуы мүмкін. Ал Прицак Кимектерді Кумо Си конфедерациясының протомонгол тіліндегі Кумомен (庫莫奚; Орта қытай: kʰuoH mɑk̚ ɦei; *qu(o)mâġ ġay, *quo "сары" және *mAk есімдік жұрнағы) байланыстыруға тырысты; Голден Прицактың реконструкциясын «өте күмәнді» деп бағалады, себебі Прицак Куомагтан Кимек қалай пайда болғанын түсіндірмеді. Дегенмен, Голден протомонгол әлемімен байланысты мүмкіндікті қабылдады. Махмуд әл-Кашғари Кимектерді есімдерімен атамайды, бірақ Ямакты атайды; Кашғари сондай-ақ Қараханидтер сияқты, Йемектерді «қыпшақтардың бір руы» деп санағанын, ал замандас қыпшақтар өздерін бөлек топ деп есептегенін айтады. Йемек этнонимі 7 ғасырдың ортасында қытай авторларында 鹽莫 Yánmò < Орта қытай *jiäm mâk түрінде кездесуі мүмкін, бұл бастапқыда Солтүстік-Батыс Моңғолияда қоныстанған, кейін Алтай тауларының және Иртыш аймағының солтүстігіне көшіп келген Тиеле тайпаларын көрсетеді. Бастапқыда Голден (1992:202, 227, 263) Кимектерді Имек/Йимек/Йемектермен теңестірді, себебі /k/ > ∅ дыбыстық өзгерісі, нәтижесінде Кимек > Имек, бірнеше ортағасырлық қыпшақ диалектілерінде кездеседі; Голден Йемектердің қытай дереккөздерінде 鹽莫 *jiäm mâk > Yánmò болып жазылуы да мүмкін емес деп ойлады. Алайда, Голден кейіннен пікірін өзгертті, себебі ортағасырлық қыпшақ диалектілеріндегі /k/ > ∅ дыбыстық өзгерісі 7 ғасырдың ортасындағы Ежелгі түрік тілінде болған жоқ, сондықтан Йемектерді Кимектермен теңестіру даулы. Нәтижесінде, Голден (2002:660-665) Кимек > Йемек теңестіруінен бас тартып, Хэмбис, Зуев және Кумеков сияқты ғалымдардың 鹽莫 Yánmò-ны Йемектермен байланыстыруына көбірек бейімделді. Тишиннің (2018) мәліметінше, Йемектер Иртыш өзені аймағында кездесетін жеті құраушы тайпаның ең ірісі болды, осы кезде әртүрлі Кимек тайпалық одағы құрылды, бұл туралы Гардизи айтқан.
Minorsky, citing Marquart, Barthold, Semenov and other sources, proposes that the name Kīmāk (pronounced Kimäk) is derived from Iki Imäk, "the two Imäk", probably referring to the first two clans (Īmī and Īmāk) of the federation. On the other hand, Pritsak attempted to connect the Kimek with the Proto Mongolic Kumo of the Kumo Xi confederation (庫莫奚; Middle Chinese: kʰuoH mɑk̚ ɦei; *qu(o)mâġ ġay, from *quo "yellowish" plus denominal suffix * mAk); Golden judges Pritsak's reconstruction "highly problematic", as Pritsak did not explain how Quomâġ might have produced Kimek; still, Golden considers the connection with the Proto Mongolic world seriously. Mahmud al Kashgari does not mention any Kimek, but Yamāk; Kashgari further remarked that Kara Khanids like him considered Yemeks to be "a tribe of the Kipchaks", though contemporary Kipchaks considered themselves a different party. The ethnonym Yemäk might have been transcribed in the mid 7th century by Chinese authors as 鹽莫 Yánmò < Middle Chinese *jiäm mâk, referring a Tiele group who initially inhabited northwestern Mongolia before migrating to north of Altay Mountains and Irtysh zone. Initially, Golden (1992:202, 227, 263) accepted the identification of Kimeks with Imeks/Yimeks/Yemeks, because the /k/ > ∅, resulting in Kimek > İmek, was indeed attested in several Medieval Kipchak dialects; Golden also thought Yemeks unlikely to be 鹽莫 *jiäm mâk > Yánmò in Chinese source. However, Golden later changed his mind, reasoning that, as the Medieval Kipchak dialectal sound change /k/ > ∅ had not yet happened in the mid 7th century Old Turkic, the identification of Yemeks with Kimeks is disputed. As a result, Golden (2002:660 665) later abandons the Kimeks > Yemeks identification and becomes more amenable to the identification of 鹽莫 Yánmò with Yemeks, by scholars such as Hambis, Zuev, and Kumekov, cited in Golden (1992:202). According to Tishin (2018), Yemeks were simply the most important of the seven constituent tribes whose representatives met at the Irtysh valley, where the diverse Kimek tribal union emerged, as related by Gardizi.
Тарих
Батыс Түрік қағанатында екі Чуй тайпасы – Чумукун мен Чубан, конфедерацияның Онок элитасының дауыс беру құқығына ие мүшелері болу артықшылығына қол жеткізді, ал Чуйе мен Чуми тайпалары мұндай құқықтан мүшке болды. Чуюе тайпасының бір бөлігі Гөктүріктердің қалдықтарымен қосылып, Шатюо тайпасын құрды, ол Оңтүстік Жунгарияда, Баркөл көлінің батысында мекен етті. Шатуо 7 ғасырдың ортасында Чуюеден бөлініп шықты. (Чуюе тайпасының тағы бір бөлігі – Чигиль, Ресей империясы мен Кеңес Одағының алғашқы онжылдықтарындағы халық санақтарында тіркелген болатын.) 743 жылы Батыс Түрік қағанатының ыдырауынан кейін, Чуй тайпаларының бір бөлігі оның мұрагері – Ұйғыр қағанатында (740-840) қалды, ал екінші бөлігі тәуелсіздігін сақтап қалды. Ұйғыр кезеңінде Чуй тайпалары араб және парсы деректерінде Кимак тайпаларының ядросын құрады. Лев Гумилев Чумукун тайпасын (Чумукун, "суға батып, шұғына кеткен") Дуолу Чуй тайпасының бірі ретінде кимектермен байланыстырды, себебі екеуі де бірдей аймақты, атап айтқанда, Семиречьені мекендеді, сонымен қатар Чумукун туралы тек қытай деректерінде, ал Кимек туралы тек парсы және араб деректерінде мәліметтер кездеседі. Кимек конфедерациясының басшысы Шад Тутук, "Принц-губернатор" (тутук сөзі ортаңғы қытай тілінен келген tuo tuok 都督 "әскери губернатор" деген мағынаны білдіреді); ал Гардизи айтуынша, Йиналь Ябғу да болған. VIII ғасырдың ортасына қарай кимектер Урал және Ембі өзендері арасындағы, Арал теңізі мен Каспий далаларынан Жетісу аймағына дейінгі аумақты мекендеді.
In the Western Turkic Khaganate two Chuy tribes, Chumukun and Chuban, occupied a privileged position of being voting members of the confederation's Onoq elite, while the Chuyue and Chumi tribes did not. A part of the Chuyue tribe intermixed with the Göktürks' remnants and formed a tribe called Shatuo, which lived in southern Dzungaria, to the west of Lake Barkol. The Shatuo separated from the Chuyue in the middle of the 7th century. (Another component of the Chuyue, the Chigil, were still listed in censuses taken in Tsarist Russia and the early decades of the Soviet Union.) After the disintegration in 743 AD of the Western Turkic Kaganate, a part of the Chuy tribes remained in its successor, the Uyghur Kaganate (740 840), and another part retained their independence. During the Uyghur period, the Chuy tribes consolidated into the nucleus of the tribes known as Kimaks in the Arab and Persian sources. Lev Gumilyov associated one Duolu Chuy tribe, Chumukun 處木昆 (< *čomuqun "immersed in water, drowned") with the Kimeks as both coincidentally occupied the same territory, i. e. Semirechye, and that Chumukun were known only to Chinese and Kimek only to Persians and Arabs. The head of the Kimek confederation was titled Shad Tutuq, "Prince Governor" (tutuk being from Middle Chinese tuo tuok 都督 "military governor"); as well as Yinal Yabghu, according to Gardizi. By the middle of the eighth century, the Kimeks occupied territory between the Ural River and Emba River, and from the Aral sea and Caspian steppes, to the Zhetysu area.
Кимек хандығы
840 жылы ұйғыр қағандығының ыдырауынан кейін йемектер жаңа саяси тайпалық одақты басқарып, жаңа Кимек мемлекетін құрды. Әбу Саид Гардизи (1061 ж. қайтыс болған) Кимак федерациясы жеті тайпадан тұратынын жазды: Йемектер (әр. Ямак < мтүрк *Yemǟk немесе *(Y)imēk), Емүр, татарлар, баяндурлар, қыпшақтар, ланиказ және аждаһа. Кейіннен Кимек қағанаты Оғыз, Қаңлы және Бажянақ тайпаларының аумақтарын ішінара бақылап, батысында Хазар және Болгар жерлерімен шектесті. Кимектер жартылай отырықшы өмір салған, өйткені Худуд *Йимакия (> Ямаккия > қолжазбада Намакия) деп аталатын қаладан мәлімдеген; ал қыпшақтар, кейбір салт-дәстүрлерімен, замандас оғыздарға ұқсас болған, олар көшпелі мал өсірушілер еді. XI ғасырдың басында қыпшақ хандығы батысқа жылжып, бұрын оғыздарға тиесілі болған жерлерді басып алды. Оғыз жерлерін басып алғаннан кейін қыпшақтар күшті күшейіп, кимектер қыпшақтарға тәуелді болды. 11-ғасырдың ортасында Кимек қағанатының құлауына 916 жылы Солтүстік Қытайда құрылған Ляо хитан мемлекетінің ығыстыруымен Орталық Азияның моңғол тілді көшпелілерінің қоныс аударуы себеп болды. Хитан көшпелілері Иртыштан батысқа қарай Кимек және Қыпшақ жерлерін басып алды. XI-XII ғасырларда моңғол тілді Найман тайпасы батысқа жылжығанда Моңғол Алтайы мен Жоғарғы Иртыстан кимектер мен қыпшақтарды ығыстырды. IX-XIII ғасырларда Кимек тайпалары қазіргі Ресейдің Астрахань облысының далаларында көшпелі өмір сүрді. Обь-Иртыш аралық аймағынан шыққан кимектердің бір бөлігі моңғол шапқыншылығына дейін сақталған қыпшақ конфедерациясына қосылды, кейіннен қыпшақ ұрпақтарының Ноғай конфедерациясымен бірікті. Ресей деректеріндегі соңғы ұйымдасқан Ноғай тайпалары 17-18 ғасырларда Дон және Волга аймақтарындағы засека бекіністерін салу арқылы таратылды, бұл мал шаруашылығымен айналысатын халықты жазғы жайылымдарынан бөліп тастады. Ноғайлардың тағы бір бөлігі Ресейдің Батыс Украина мен Молдованы жаулап алуынан кейін, XVIII ғасырдың басында Буджак даласынан жер аударылды.
After the 840 AD breakup of the Uyghur Khaganate, the Yemeks headed a new political tribal union, creating a new Kimek state. Abu Said Gardizi (d. 1061) wrote that the Kimak federation consisted of seven tribes: Yemeks (Ar. Yamāk < MTrk *Yemǟk or *(Y)imēk), Eymür, Tatars, Bayandur, Kipchak, Lanikaz and Ajlad. Later, an expanded Kimek Kaganate partially controlled the territories of the Oguz, Kangly, and Bagjanak tribes, and in the west bordered the Khazar and Bulgar territories. The Kimaks led a semi settled life, as the Hudūd mentioned a town named *Yimäkiya (> Yamakkiyya > ms. Namakiyya); while the Kipchaks, in some customs, resembled the contemporary Oghuzes, who were nomadic herders. In the beginning of the eleventh century the Kipchak Khanlyk moved west, occupying lands that had earlier belonged to the Oguz. After seizing the Oguz lands, the Kipchaks grew considerably stronger, and the Kimeks became dependents of the Kipchaks. The fall of the Kimek Kaganate in the middle of the 11th century was caused by the migration of Central Asian Mongolian speaking nomads, displaced by the Mongolian speaking Khitan state of Liao, which formed in 916 AD in Northern China. The Khitan nomads occupied the Kimek and Kipchak lands west of the Irtysh. In the eleventh to twelfth centuries a Mongol speaking Naiman tribe displaced the Kimeks and Kipchaks from the Mongolian Altai and Upper Irtysh as it moved west. Between the ninth and thirteenth centuries Kimek tribes were nomadizing in the steppes of the modern Astrakhan Oblast of Russia. A portion of the Kimeks that left the Ob Irtysh interfluvial region joined the Kipchak confederation that survived until the Mongol invasion, and later united with the Nogai confederation of the Kipchak descendants. The last organized tribes of the Nogai in Russian sources were dispersed with the Russian construction of zaseka bulwarks in the Don and Volga regions in the 17th 18th centuries, which separated the cattle breeding populations from their summer pastures. Another part of the Nogai were deported from the Budjak steppes after Russian conquest of Western Ukraine and Moldova in the eighteenth and early nineteenth century.
Этнолингвистикалық қатынас
C. E. Bosworth (2007) және R. Turaeva (2015) бойынша Кимек тайпасы түркі тілді болған. Р. Preucel мен S. Mrozowki (2010) және S. Divitçioğlu (2010) бойынша Кимек тайпасы тунгус тілді болған. Йозеф Маркварт Кимектерді түркіленген татарлар деп ұсынды, олар қытайша Кумо Си деп белгілі, моңғол тілдері тобына жататын Татаби тайпасымен байланысты болған. Сумер Кимектерді Чиктермен байланыстырады (олар Тан Хуяо және Билге қағанның жазуларында еске алынған); алайда, Голден мұны растайтын жеткілікті дәлелдер жоқ деп санайды.
According to C. E. Bosworth (2007) and R. Turaeva (2015) the Kimek tribe was Turkic. According to R. Preucel and S. Mrozowki (2010) and S. Divitçioğlu (2010), the Kimek tribe was Tungusic. Josef Markwart proposed that Kimeks were Turkicized Tatars, who were related to the para Mongolic speaking Tatabï, known to Chinese as Kumo Xi. Sümer associates the Kimeks with the Chiks (who were mentioned in Tang Huiyao and Bilge Qaghan inscription); however, Golden sees little evidence for this.
Мұра
Голденнің (1992) сөзінше, құндар мен шарилер (Чжегледи (1949:47-48,50) оларды сары ұйғырлармен байланыстырады) Кимек одағына қосылған немесе осы одақты жаулап алып, Кимектерді бойына сіңірген болуы мүмкін. Осының нәтижесінде қыпшақтар Кимектерді одақтың үстем тобы ретінде ығыстырды, ал құндар батыс тайпаларына үстемдік құрып, куман тайпасына айналды (кун мен куман арасындағы байланыс және кунның қалай куманға айналғаны туралы мәселелер әлі де бар, мысалы, qun + адам "шынайы құн"? > *құман > құман?). Кимектер Куман-қыпшақтар арасында Имек ~ Емек (Ескі Шығыс славяндық: Половцы Емякове) деген атпен сақталды. Зерттеушілердің көпшілігі (Бакиханов, С. А. Токарев, А. И. Тамай, С. Ш. Гаджиева) "Кумдық" атауын түркі этнонимі Кимактан немесе қыпшақтардың тағы бір атауы – куманнан шығарды деп санайды.
According to Golden (1992), the Quns and Śari (whom Czeglédy (1949:47 48,50) identifies with Yellow Uyghurs) were possibly induced into the Kimek union or took over said union and absorbed the Kimek. As a result, the Kipchaks presumably replaced the Kimeks as the union's dominant group, while the Quns gained ascendancy over the westernmost tribes and became Quman (though difficulties remain with the Qun Cuman link and how Qun became Cuman, e. g. qun + man "the real Quns"? > *qumman > quman?). Kimeks were still represented amongst the Cuman–Kipchaks as Yimek ~ Yemek (Old East Slavic: Polovtsi Yemiakove). The majority of researchers (Bakikhanov, S. A. Tokarev, A. I. Tamay, S. Sh. Gadzhieva) derive the name "Kumyk" from a Turkic ethnonym Kimak, or from another name for Kipchaks — Cuman.
Генетика
2018 жылдың мамыр айында Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеу Павлодар облысы (Қазақстан) жерленген шамамен 1350 жылға жататын Кимек еркегінің қалдықтарын зерттеді. Оның әкесінен берілген R1b1b және анасынан берілген A гаплогруппаларын тасымалдағаны анықталды. Зерттеу барысында оның "жоғары дәрежеде шығыс азиялық тегі" болмағаны белгілі болды.
A genetic study published in Nature in May 2018 examined the remains of Kimek male buried in Pavlodar Region, Kazakhstan ca. 1350 AD. He was found to be carrying the paternal haplogroup R1b1b and the maternal haplogroup A. It was noted that he was not found to have "elevated East Asian ancestry".