Кіріспе

Алёша Попович (Алёша Попович, сөзбе-сөз Алексей, діни қызметкердің ұлы) – Киев Русі халық қаһарманы, орыс халық мұрасында кездеседі. Ол боғатыр (ортағасырлық батыр) және үш негізгі боғатырдың ең кішісі, ал қалған екеуі – Добрыня Никитич және Илья Муромец. Үшеуі де Виктор Васнецовтың танымал "Боғатырлар" картинасында бірге бейнеленген. Жырларда (былиналарда) ол жауларын алдап, ақыл-ойымен жеңіске жететін діни қызметкердің ұлы ретінде суреттеледі. Ол Тугарин Змейевич аждаһасын қулықпен жеңді.

Кейіпкер

Алёша Попович "айлакерлігімен, ептілігімен және зердесімен танымал, кейде "әйелдерді мазақтайтын" болып бейнеленеді, ал кейде жалғаншы және алаяқ болуы мүмкін", - деп сипаттаған Джеймс Бейли. Оның тілге тиген сөздері Тугариннің шектен тыс жеуін мазақтап, адалсыз ханшайымды қорлағанынан көрінеді, бұл – билинаның жаңаша өңделуі. Мазмұны былай:

Алёша Попович және оның жанындағы (Еким Маришко Паранов) Ростовтан Киевке сапар шегеді және князь Владимир оларды құшақ жайып қарсы алады. Тойға Тугарин Земеевич қосылады, ол өрескел мінез танытады. Тугарин дастархан әдептерін сақтамайды, князьді қорлайды, нанның толық дөңгелегін немесе бүкіл аққуды үлкен жұтыммен жейді. Алёша Попович Тугаринді "асықпен тұншығып қалған" (немесе ішімдіктен жарылған) сиыр туралы әңгімемен мазақтайды, сонда Тугарин Алёшаға пышақ лақтырады, бірақ Еким оны ұстап алады. Алёша енді Тугариннің жүрегін тіліп алуға пышақ тапқанын айтады, бірақ ол дереу әрекет етпейді, немесе оның серкесіне де рұқсат бермейді. Келесі күні Тугарин Алёшаны ашық алаңда шайқасқа шақырады, бірақ Тугарин қанаттарын пайдаланып, ауаға көтеріледі. Көбінесе бұл Тугариннің қанатты аждаһа кейпіне енгені деп есептеледі. Бірақ кейбір билиналарда қанаттар Тугариннің денесінен өспейді делінген, ал Алёша атқа бекітілген қағаз қанаттарды көреді. Қай жағдайда болса да, Алёша Ана Марияға және Құтқарушыға дұға етеді, сонда Тугариннің қанаттарын суға батыратын жаңбыр жауады. Тугарин енді ұша алмай, жерге түседі, екеуі жерде шайқасады. Аңыз бойынша, олардың дулығалары сынып, найзалары дірілдегеннен кейін, Алёша бұрынғы пышақпен Тугариннің басын кесіп алады. Осы мысалда келтірілген билинада Алёша Тугариннің басын 90 пуд салмақты таяқпен шабады, ол киімдерін қажымен ауыстырғанда алған. Алёшаның жеңісіне орай ол Тугариннің денесін жыртып, сарайға қайтып келе жатып басын көтеріп, найзасына бірнеше рет ұстап тойлайды. Осы қатыгездікті көрген патша алдымен Тугарин жеңгенін ойлайды, бірақ шын мәнінде жеңімпаздың Алёша екенін түсінеді.

Нұсқалар

Жоғарыда келтірілген тұжырымда қолданылған былина (1904) жылғы №85. Бұл антологияда жиналған екінші нұсқа, онда Алюшаның саяхатшымен киім алмасуы туралы айтылады, бірақ алғашқы нұсқадағыдай, ол Тугаринды алдау үшін маскировканы қалай қолданғаны туралы толыққанды түсіндірмейді. Тағы бір нұсқада (Данилов) Алюша саяхатшы киімін киіп, естімейтін (калека) болып көрінеді. Калика (калик) – көбінесе мүгедек болатын, саяхалап, псалм айтатын адам. Кирша Данилов жинаған бұл ұзақ нұсқа (оның №20, 344 жол), Тугарин туралы екі оқиғаны бір әнге біріктіреді. Изабель Флоренс Хапгуд оны толығымен аударған. Нора К. Чадвик алғашқы кездесуді аударды, бірақ екінші кездесудің қалған 215 жолын аудармады. Кейбір нұсқаларда Владимирдің әйелі, принцесса Апраксия (Апраксевна және т.б.) "Жас Тугарин Земеевич" әсеріне түскені айқын көрсетіледі, және әннің соңында ол Алюшаны "жақын досынан" айырылғаны үшін кінәлайды, Даниловтың ұзақ нұсқасындағыдай. Былинаның кейбір жазбаларында тарихи мазмұн қосылып, айдаһар "Киевтің дәстүрлі татар жауы" ретінде нақты бейнеленген. Алюша мен Тугарин оқиғасының көптеген нұсқаларының себебі – бұл оқиғаның үш жеке оқиғаның қосылуынан туындауы. Бұл оқиғалардың ретінің дұрыс болмауы немесе тіпті қайталанып кетуі арқылы да расталады.

Тарихи көзқарас

Алёша Поповичтің кейпі Ростовтың тарихи Александр Попович деген тұлғасына негізделген болуы мүмкін. Ол князь Вясеволод Үлкен Ұяға қызмет еткен және 1223 жылы Калка өзені шайқасында моңғолдарға қарсы күресте қаза тапқан. Нора К. Чадвик 1932 жылы жазғанда, бұл тұлғаның тарихилығына сенімді екенін айтты. Бірақ, кейінірек бір зерттеуші бұл тұлғаның болмаған болуы мүмкін екенін, оның атының 15 ғасырдағы эпикалық поэзияның ықпалымен жылнамаларға енгізілгенін болжады. "Попович" сөзі "дін қызметкерінің ұлы" дегенді білдіреді. Әңгімеде оның әкесі "Леон пребендарий" немесе "Леон дін қызметкері" деп таныстырылады. Әкесінің аты сондай-ақ "Левонтий дін қызметкері" немесе "Леонтий кафедралық дін қызметкері" деп те аталады. Ол 1071 жылы язычниктардың көтерілісінде қаза тапқан епископ Леонтийдің үлгісімен жасалған болуы мүмкін. Тарихи Александр Попович туралы тағы бір ерте дерек – Тверьдегі қолжазбадағы повесть немесе әңгіме, онда оның Тороп есімді қызметшісі туралы айтылады, ол билина нұсқасында Екимді ығыстырған Трофимге сәйкес келеді. Совет (ресейлік) тарихшысы Борис Рыбаков және басқалар Владимир Мономахтың Половецтердің қолбасшысы Тугор ханға қарсы жеңісін осы билинада бейнеленгенін жазды.

Талдау

"Алёша Попович" Шығыс славян халықтық ертегілерінің жіктелуінде (СУС) жеке түр ретінде жіктеледі: SUS 650D*, Алеша Попович, басқа да күшті батырлар туралы ертегі түрлерімен жақын байланыста. Шығыс славян жіктелуінде тек орыс тіліндегі нұсқалар тіркелген. Алёша Попович – Вадим Николаевтың "Мономахтың батырлар әскері. От тұтанудағы Русь!" (2014) тарихи романында Владимир Мономахтың әскерінің құрамындағы мүше.