Кіріспе

Византия-Грузия соғыстары – 11-13 ғасырларда Византия және Грузияның шекаралық аймақтарындағы бірнеше стратегиялық аудандар үшін жүрген қақтығыстар сериясы.

Өмірбаян

Византия империясының тұтастығы 976 жылы Бардас Склерос бастаған толыққанды көтеріліс басталғаннан кейін күрделі қауіпке ұшырады. Жағдайдың шиеленісінен Грузияның ханзадасы Давид III Таолық Василий II-ге көмектесті және Панкалея шайқасындағы шешуші жеңістен кейін, ол Кіші Азияның шығысындағы маңызды императорлық аймақтардың өмір бойына билеу құқығымен марапатталды. Алайда, 987 жылғы Барда Фоканың көтерілісінде Давидтың Василийге бас тартуы Константинопольдің грузин билеушілеріне деген сенімсіздігін күшейтті. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, Давид Василий II-ні өзінің кең аумақтарының мұрагері етіп тағайындауға мәжбүр болды. Бұл келісім Дәуіттің бұрынғы шарттарын жойды, онда ол Грузияның Баграт III-ін өзінің мұрагері етіп белгілеген болатын. 1001 жылдың басында Давид қайтыс болғаннан кейін, Василий II оның мұрасын – Тао, Теодосиополь, Фазиан және Ван көлі аймағын (Апахуник), соның ішінде Манзикерт қаласын – Иберия тақырыбына қосты. Келесі жылы Грузияның ханзадасы Гурген, Баграт III-нің әкесі, Давидтың мұрасын иелену үшін жорыққа шықты, бірақ Антиохияның герцогы, византиялық генерал Никефор Уранос оның жолын тосқаулады, нәтижесінде Багратідтер жаңа тәртіпке мойын бұруға мәжбүр болды. Осы кері соққыларға қарамастан, Баграт 1008 жылы біріккен Грузия мемлекетінің тұңғыш патшасы атанды. Ол 1014 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Георгий I Византия қолындағы Тао аймақтарына қатысты ұзақ жылдардан бері сақталған құқықтарды мұраға алды.

Византиялық-грузин соғысы (1014-1022)

Жас және амбициялық Георгий I Грузиядағы Дәуіт Куропалаттардың мұрагерлік құқығын қалпына келтіру үшін жорық бастады және 1014–1016 жылдары Таоны басып алды. Ол сондай-ақ Мысырдың Фатимид халифатының Әл-Хакимімен (996–1021) одаққа түсті, бұл Василийді қиын жағдайға түсірді және оны Георгийдің шабуылына күшті жауап беруден бас тартуға мәжбүр етті. Одан бөлек, Византия сол кезде Болгар империясымен үздірілмейтін соғыста болды, бұл олардың батысқа қарайғы әрекеттерін шектеді. Бірақ Болгария 1018 жылы жаулап алынғаннан кейін және Әл-Хаким қайтыс болғаннан кейін, Василий әскерін Грузияға қарсы басқарып шықты. Бірінші сәтсіз әрекеттен кейін, Теодосиополисті қайта бекітуден басталып, Грузия патшалығына қарсы ірі жорыққа дайындық жүргізілді. 1021 жылдың күзінде Василий варяг гвардиясымен күшейтілген үлкен әскердің басында грузиндер мен олардың армян одақтастарына шабуыл жасап, Фазианды қайтарып алды және Таоның шекарасынан асып, Грузияның ішкі аймақтарына енді. Георгий патша Ольтиси қаласын жаудың қолына тимейін деп өртеп, Колаға шегінді. 11 қыркүйекте Палакацио көлінің (қазіргі Түркиядағы Чилдир) маңындағы Ширимни ауылында қанды шайқас болды, император жоғары құнмен жеңіске жетіп, Георгий I-ді солтүстікке қарай өз патшалығына қайта шегінуге мәжбүр етті. Жолда елді тонап, Василий Трапезундта қыстады. Келіссөздер жасауға бірнеше әрекет жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Осы уақытта Георгий Кахетиялықтардан күш алып, императордың тылындағы көтеріліске қатысқан Византия қолбасшылары Никифор Фокас және Никифор Ксифиаспен одақтасты. Желтоқсан айында Георгийдің одақтасы, Васпураканның армян патшасы Сенакерим, Селжұқ түрктерінің қысымына ұшырап, өз патшалығын императорға тапсырды. 1022 жылдың көктемінде Василий соңғы шабуылға шығып, Свиндакс шайқасында грузиндерді күйретушілік жеңіліске ұшыратты. Құрлық және теңізден қауіп төнген Георгий патша Тао, Фазиан, Кола, Артаан және Джавахетиді Василийге берді және кішкентай ұлы Багратты оның қолына аманат ретінде қалдырды.

Византия-Грузия соғысы (1028)

Баграт IV таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Константин VIII Грузияның Багратид князі Деметрийдің атынан Артануджи қаласындағы маңызды бекініс қамалын басып алуға әскер жіберді. Деметрий – Кларжетидегі Гургеннің ұлы, оның Артануджидегі иелігін Баграт IV-нің атасы Баграт III 1010 жылдардың басында тартып алған еді. Бірнеше грузин ақсүйектері Византияға қашып кетті, бірақ Баграттың адал поддандылары қарсылық көрсетті. Византиялықтар Грузияның шекаралық аймақтарын басып алып, Триалети провинциясындағы маңызды бекініс – Клдекариді қоршады, бірақ оны ала алмады және Шавшети аймағына қайта шегінді. Жергілікті Тбети епископы Саба аймақты сәтті қорғауды ұйымдастырып, византиялықтарды тактикаларын өзгертуге мәжбүр етті. Император Константин VIII содан кейін Анакопиялық Деметрийді, Грузия тағына заңды талапкер деп саналған, жер аударылған грузин князін, күшпен Грузия тажын иеленуге жіберді. Константиннің 1028 жылы қайтыс болуы византиялық шапқындықты нәтижесіз қылды, ал 1030 жылы регент, жесір патшайым Мариам жаңа император Романос III-ке (1028–1034) сапар жасады. Ол бейбіт келісімге қол жеткізіп, 1032 жылы Баграт үшін Куропалат титулын алып оралды. Мариам сонымен қатар оған византиялық ханшайым Еленаны әйел ретінде әкелді.

Анакопиялық Димитрий

1033 жылы патша сарайы тағы да бір династиялық мәселеге тап болды, бұл жолы Баграттың туған інісі, Анакопиялық Деметрий, Георгий I-нің екінші әйелі Алда Аланиялықтан туған ұлы еді. Деметрий мен Алда Абхазиядағы Анакопия бекінісінде тұрды, бұл бекініс қайтыс болған Георгий I оларға мирас қалдырған еді. Баграттың анасы Мариамның Деметрийдің тәжге адалдығын жеңуге жасаған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Баграттың қаупінен сескенген Алда Византияға қашып, 1033 жылы Анакопияны император Романос III-ке тапсырды, ол өз ұлы Деметрийге магистр шені берді. Грузин жылнамаларында айтылғандай: Баграт патша қарсыластарының біріккен әскерін жеңіп, содан кейін Анакопияны қоршады, одан кейін Отаго Чачадзе мен оның әскерін бекіністі басып алуға қалдырып, қайтып келді.

Клдекаридің IV Липариті

1038 жылы Липарит IV, Клдекари герцогы, ғасырлар бойы мұсылман билігінде болған Грузияның Тбилиси қаласын басып алуға жақын еді; бірақ оның күшінің артуынан қорқып, грузин ақсүйектері жоспарды күйретіп, патшаны Тбилиси әмірімен бейбіт келісімге келуге көндірді. Соның салдарынан Липарит Баграттың жаулысына айналып, кек алу үшін шетелдік державалармен тығыз байланыс жасады. 1039 жылы ол Баграттың жартылай бауыры Анакопиялық Деметрийге қолдау көрсетуге уәде берді, ол Византия армиясымен Грузияға оралып, тәжді басып алуға тырысты. Афиналықтар маңызды бекіністерді алуға күш салғанына қарамастан, Липарит пен византиялықтар Сасирети шайқасында үлкен жеңіске жетті, онда Баграт ауыр жеңіліске ұшырап, шығыс иеліктерінен бас тартып, батыс Грузия тауларына қашуға мәжбүр болды. 1048 жылы Анатолиядағы Селжұқтардың жорықтары кезінде византиялық жақта соғысқан Липарит Капетрон шайқасында тұтқынға алынды. Баграт осы мүмкіндікті пайдаланып, шығыс иеліктеріне қайта оралды. Алайда, Липарит 1049 немесе 1051 жылы тұтқыннан босағаннан кейін патшаның бағы тез өзгерді. Қозған герцог Багратты Константинопольге қашуға мәжбүр етті, онда Липариттің қастандықтарының нәтижесінде ол үш жыл тұтқында болды. Баграттың болмауы (1050–1053) кезінде Липарит Грузияны тиімді басқарды; тіпті Баграттың ұлы Георгий II-ні патша етіп тағайындап, өзін регент деп жариялады. 1053 жылы Баграт оралғаннан кейін Липарит оған қарсы қайтадан соғыс ашты. Ақырында, 1060 жылы оның өзінің жақтастары ұстап алып, патшаға тапсырды, ол оны Антон есімімен монастырьға қамады. Липарит көп ұзамай Константинопольде қайтыс болды және Грузиядағы Кацхидегі туған жер монастырына қайта жерленді. Тамардың амбицияларына Төртінші крест жорығы көмектесті, ол Византия империясын ыдыратып жіберді. 1204 жылдың наурыз айының соңында немесе сәуір айының басында Алексий мен Давид Комнен басшылығындағы грузин армиясы византиялықтарға шығыстан шабуыл жасады. Грузин жылнамаларында айтылғандай, жорық сегіз күнге созылды, олар Лазона арқылы Трапезундқа жетіп, сәуір айында Трапезундты басып алды. Жергілікті қолбасшы, дукс Никефор Палеолог грузин күштеріне қарсы тиімді қорғаныс ұйымдастыра алмады. 1204 жылдың 13 сәуірінде Константинополь крестшілердің қолына түсті, олар Латын империясын құрды. Ортағасырлық деректерге сәйкес, жаңадан қосылған аймақтар Алексий мен Давид Комненге берілді, олар Грузияға бағынышты Трапезунд империясын құрды. Алексий император деп жарияланды, ал Давид стратег болып тағайындалды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, жаңа мемлекет, кем дегенде, 13 ғасырдың басында Грузияға тәуелді болды. Келесі жылы Давид Комнен грузин әскерлеріне сәтті жорық жүргізіп, Трапезунд пен Гераклея Понтика арасындағы аймақтарды басып алды, ал Алексий Селжұқтарды жеңіп, Амисос, Синопе, Оинаон және Халыбияны қайта басып алды. Тамардың Төртінші крест жорығына саяси араласуы, Византияның құлдырауынан пайдалануы және әскери науқандары Грузия патшалығының ықпалын және салық төлеушілердің санын едәуір арттырып, оның патшалығын сол кездегі ең қуатты христиан мемлекеттерінің біріне айналдырды.

Давид VI-дің Трапезонт жорығы

13 ғасырдың екінші жартысында Грузияның саяси бірлігі бұзылып, мемлекет екі патшалыққа бөлінген кезде, Грузияның Трапезунд империясындағы ықпалы азайды, ал Трапезундтың билеуші топтарының арасында Византияға бейімділік пайда болды. Бұл Грузия және Византия тараптары арасында Трапезунд империясында саяси басымдық үшін жылдар бойы созылған күреске әкелді. 1281 жылы Грузия тарапы ұйымдастырған Трапезундта төңкеріс болды. Император Иоанн II, Византиялық Палеологтар әулетінің күйеу баласы болғандықтан, тақтан түсіріліп, тіпті тұтқындалды. Кейін ол түрмеден босатылды, бірақ Трапезундта қалуға рұқсат берілмеді, ал құлатылған патша Константинопольге кетті. 1282 жылы Иоанн Трапезундтан кеткен кезде оның туысы, Грузия патшасы Давид VI Нарин (Имеретияның Давид I), империядағы грузин ықпалын қайта жандандыруға тырысып, астананы қоршады. Қоршау сәтсіз аяқталғаннан кейін грузин әскері империяның бірнеше провинцияларын, соның ішінде тарихи Чанети (Лазети) аймағын басып алды және Иоаннның әпкесі, Мануил I мен оның екінші әйелі Русуданның қызы Теодораға билікке келуге көмектесті. Бірақ көп ұзамай, 1285 жылы Иоанн II империяға оралып, билікті қайта алды, ал королева Теодора Грузияға қашты.

Трапезунттық азаматтық соғыстар

Кейінгі Трепизунтиялық азаматтық соғыста генуэздер мен византиялық жалдамалылар қолдаған грек жағына, жергілікті ақсүйектер қарсы шықты. Олар өздерін тума жердің патриоттық қорғаушылары деп санады. Олар Аннахутлу аталған Аннаны – император II Алексий Требизнтский және оның грузин әйелі Джиаяк Жакелидің үлкен қызын – монастырь киімінен бас тартып, Лазияға қашуға көндірді. Ол жерде оған императрица тағын кигізіп, аймақты басқару құқығы берілді. Барлық жергілікті лаздар мен цан халқы оны ағасы Василийдің ең жақын мұрагері ретінде таққа лайықты деп мойындады. 1341 жылдың 17 шілдесінде Анна Грузия королі V Георгийдің (1314–1346) лаз сарбаздарымен және Үлкен Лазия бандонының требизнттік лаздарымен бірге жеңіспен Требизнтке кірді және таққа отырды. Ол Амитзантариос әулетінің және лаздардың, цандардың, жалпы Требизнт империясы провинциялары халқының қолдауымен императрица болып таж кигізілді. Аннаның таққа отыруынан кейін жергілікті Амитзантариолардың ықпалы күшейгендіктен, қарсыласты Шолариолар басқа ақсүйек әулеттердің қолдауымен оны құлатуға үнемі тырысты. Требизнт аристократиялық әулеттері арасындағы қақтығыстар Аннаның билігін белгіледі. Ол Шолариос әулетінен және Константинопольмен байланысты басқа да аристократиялық топтардан құлату қаупімен үнемі болды. Шолариос әулетінің әрекеттері Константинополь тарапынан қолдау тапты, ол Ирене Палеологтың құлауынан және Аннаның билікке келуінен көңілі қалған еді.