Кіріспе
2005 жылғы Қырғыз төңкерісі президент Асқар Ақаевты құлатты. «Тюльпан революциясы» немесе Бірінші Қырғыз революциясы (Тюльпановая революция;) Қырғызстан президенті Асқар Ақаевтың биліктен түсуына әкелді. Революция 2005 жылғы 27 ақпан мен 13 наурызда өткен парламент сайлауларынан кейін басталды. Революционерлер Ақаевты, оның отбасын және жақтастарын сыбайлас жемқорлыққа және авторитаризмге кінәлады. Ақаев Қазақстанға, содан кейін Ресейге қашып кетті. 2005 жылғы 4 сәуірде Ақаев Мәскеудегі Қырғызстан елшілігінде Қырғызстан парламенті делегациясының куәлігінде отставкаға кету туралы өтініміне қол қойды. Отставка 2005 жылғы 11 сәуірде Қырғызстанның уақытша парламентімен бекітілді.
The Tulip Revolution or First Kyrgyz Revolution (Тюльпановая революция; ) led to President of Kyrgyzstan Askar Akayev's fall from power. The revolution began after parliamentary elections on February 27 and March 13, 2005. The revolutionaries alleged corruption and authoritarianism by Akayev, his family and supporters. Akayev fled to Kazakhstan and then to Russia. On April 4, 2005, at the Kyrgyz embassy in Moscow, Akayev signed his resignation statement in the presence of a Kyrgyz parliamentary delegation. The resignation was ratified by the Kyrgyz interim parliament on April 11, 2005.
Шығу тегі
Революцияның бастапқы кезеңдерінде бұқаралық ақпарат құралдары наразылықты "Қызғылт", "Лимон", "Жібек" немесе "Жасмин" революциясы деп әртүрлі атады. "Тюльпан революциясы" деген терминді өзі Ақаев енгізген. Ол сол кездегі сөйлеген сөзінде Қырғызстанда мұндай "Түсті революция" болмау керектігін ескертті. Түс немесе гүл атауының қолданылуы Грузиядағы зорлықсыз "Қызғалдақ революциясымен", Украинадағы "Қызғылт революциямен" (2004), Чехословакиядағы "Барқыт революциямен" (1989) және Португалиядағы "Қызғалдақ революциясымен" (1974) ұқсастық тудырды. Грузияның "Либерти" институтының бұрынғы мүшесі және Грузия парламентінің қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағасы Гиви Таргамадзе украиндық оппозиция жетекшілерімен зорлықсыз күрес тактикасы бойынша кеңес өткізді. Кейіннен ол "Тюльпан революциясы" кезінде Қырғызстан оппозициясының жетекшілеріне кеңес берді.
Сайлаудан кейінгі зорлық-зомбылық
Акаевті қолдаушылар 2005 жылғы 27 ақпандағы парламент сайлауында жақсы нәтиже көрсетті. Бірақ, нәтиже шетелдік байқаушылар тарапынан сынға ұшырады. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) Қырғызстан үкіметін сынады. Әсіресе, батыс және оңтүстік қалаларында, соның ішінде Жалал-Абад, Ош және Узгенде наразылықтар басталды. 2005 жылғы 3 наурызда оппозиция жетекшісі Роза Отунбаеваның пәтерінде бомба жарылды. Акаев үкіметі жауапкершілікті мойындамады. 2005 жылғы 10 наурызда Қырғызстан Халық қозғалысының басшысы Курманбек Бакиев Бишкектегі парламент ғимаратының алдындағы наразылыққа қосылды. Бакиев және 22 оппозициялық парламентарий Акаев әкімшілігіне сенімсіздік білдіріп, символдық дауыс берді. 2005 жылғы 19 наурызда Бишкекте үш мың, ал Жалал-Абадта елу мың адам қоғамдық наразылыққа қатысты. 20 наурызда наразылықшылар үкіметтік ғимараттарды басып алғанда, Қырғызстан үкіметі Ішкі істер министрлігінің әскерлерін Жалал-Абад және Ош қалаларына орналастырды. 2005 жылғы 20 наурызда наразылықшылар елдің оңтүстігіндегі барлық ірі қалаларды басып алып, Акаевтің отставкаға кетуін талап етті. "KelKel" ("жақсылықтың қайта жандануы мен шарықтауы") жастар қозғалысы наразылықтарда белсенділік танытты. 2005 жылғы 22 наурызда Акаев наразылықшылармен келіссөздер жүргізуден бас тартты. Жетпіс бір парламентарийдің оны наразылықшылар тарапына шықты.
Әлеуетті басшылар
Оппозиция ел басқаруда маңызды жетістіктерге қол жеткізгенін мәлімдегенмен, ішкі жікке бөлініп, нақты басшысы болмады. Бұл украиналық және грузин революциялық күштерінің мемлекетке қарсы біріккен күш көрсетуімен қарама-қайшы. Роза Отунбаева Қырғыз оппозициясының ықтимал көшбасшысы еді. 1981 жылы ол Қырғызстан Коммунистік партиясының Ленин атындағы "райкомның" (аудандық кеңес) екінші хатшысы болды. 2005 жылға дейін Отунбаеваның саяси көзқарастары бірте-бірте батыстыққа ұмтылды. 2005 жылғы төңкерістен кейін Отунбаева уақытша үкіметте сыртқы істер министрі және АҚШ пен Ұлыбританиядағы елші болып қызмет етті. Курманбек Бакиев тағы бір ықтимал көшбасшы еді. 2002 жылы Бакиев оңтүстік Асқа қаласында полиция бес бейбіт наразыны атып өлтіргеннен кейін Қырғызстанның премьер-министрі лауазымынан кетті. Анвар Артыков – Ош облысының бұрынғы әкімі. Оған моңғол және түркі халықтарының дәстүрлі оппозициялық кеңесі – "курултай" қолдау көрсетті. Артыков: «Біздің барлық талаптарымыз мен мәселелеріміз шешілгенге дейін осы билікті (параллель басқаруды) сақтаймыз. Біз уақытша билікпіз. Қазіргі үкімет халықтың сеніміне ие болған үкіметке ауысқаннан кейін ғана міндеттерімізді орындау туралы сөйлесе аламыз». Оппозиция 2005 жылғы 21 наурыздағы Жалал-Абадтағы наразылық акциясында ең біріккен күйін көрсетті. Отунбаева: «Полиция қызметкерлері, жоғары шенді офицерлер де өз формаларын шешіп, қара киімге ауысып, біздің қатарымызға қосылды. Сондықтан бізге зор қолдау бар». 2005 жылғы 22 наурызда оппозиция жетекшілері Бішкекте бас қосып, уақытша үкімет құрды. Қырғызстанның Жоғарғы соты бұрынғы парламенттің заңды және толық құқықты билік органы деп шешті, бірақ 2005 жылғы 24 наурызда уақытша үкіметті мойындады. Бакиев премьер-министр міндетін атқарушы болып тағайындалды және 2005 жылғы шілдеге жаңа сайлаулар жоспарланды.
Шетелдік қолдау
The Wall Street Journal басылымының хабарлауынша, АҚШ үкіметі Мемлекеттік департамент, USAID, "Радио Либерти" және "Фридом Хаус" арқылы елдегі жалғыз оппозициялық баспа басылымын қаржыландыру арқылы наразылық акцияларын қолдады. Қырғызстандық коммуналдық қызмет осы басылымның электр қуатын өшірген кезде, АҚШ елшілігі шұғыл түрде генераторлармен көмектесті. Басқа оппозициялық топтар мен оппозициялық телеарна АҚШ үкіметінен және АҚШ-та тіркелген ҮЕҰ-лардан қаржыландыру алды.
Режимді өзгерту
2005 жылдың 19 және 20 наурызындағы наразылықтардан кейін Акаев Орталық сайлау комиссиясына және Қырғызстанның Жоғарғы сотына оппозицияның сайлау алаяғы туралы талаптарын тексеруді тапсырды. Акаев осы органдардан «сайлау нәтижесіне байланысты халықтың күшті наразылық тудырған аудандарға ерекше назар аударуды және кімнің дұрыс, кімнің бұрыс екенін ашық хабарлауды» өтінді. 22 наурызда Акаев ішкі істер министрі Бакирдин Субанбековті және бас прокурор Мықтыбек Әбділдаевті қызметтен босатты. 2005 жылдың 23 наурызында Акаев тәртіпсіздікке қарсы полиция күштерін жұмылдырды және отыз адам қамауға алынды. Өзбекстан Сыртқы істер министрлігінің өкілі «Қырғызстанның жақын көршісі болып табылатын Өзбекстан халқы Қырғызстанда, әсіресе оның оңтүстік аймақтарында болып жатқан оқиғаларға алаңдаушылық білдіреді» деді. 2005 жылдың 24 наурызында Акаев отбасымен бірге қашып кетті. Ол алдымен Қазақстанға, содан кейін Ресейге барды, онда Ресей президенті Владимир Путин оған саяси баспана ұсынды. 2005 жылдың 3 сәуірінде Акаев отставкаға кетті. Оның отставкасы 2005 жылдың 11 сәуірінде уақытша әкімшілік тарапынан қабылданды. Акаев қашқаннан кейін премьер-министр Николай Танаев отставкаға кетті. Оппозиция телеарна сияқты маңызды мемлекеттік мекемелерді бақылауына алды. Полиция тарап кетті немесе наразылыққа қосылды. Түрмеде отырған оппозициялық лидерлер, соның ішінде Феликс Кулов босатылды. Қырғызстанның Жоғарғы соты сайлау нәтижелерін жарамсыз деп жариялады. Курманбек Бакиев уақытша әкімшілік тарапынан премьер-министр міндетін атқарушы және президент міндетін атқарушы болып тағайындалды. Ол уақытша кабинет құрды. Бишкекте топтар дүкендер мен банкоматтарды тонады, ғимараттарға өрт қойды. Қақтығыстарда үш адам қаза тапты. Бакиев Феликс Куловты ішкі істер министрі міндетін атқарушы етіп тағайындады. Кулов теледидардан сөйлеп, халықты сабырлы болуға шақырды. 2005 жылдың 26 наурызында Акаевтың жақтастары Кенеш Душебаев пен Темірбек Ақматалиевтің басшылығымен Бішкекке кіруге сәтсіз әрекет жасады. 29 наурызда Ақматалиев алдағы сайлауға қатысатынын мәлімдеді. 2005 жылдың 28 наурызына қарай саяси жағдай біртіндеп тұрақтанды. Уақытша әкімшілік 2005 жылдың 10 шілдесіне президенттік сайлауды жариялады. Алайда, БАҚ Бакиевті ашықтықтың болмауы, тәртіпті қалпына келтіре алмауы және ресейлік азшылықтарға қатысты кемсітушілік жасауы үшін сынады. Адахан Мадумаровты төртінші вице-премьер-министр қызметіне тағайындау халық арасында наразылық тудырды, себебі ол президенттікке кандидат болғандықтан, мүдделердің қақтығысы деп есептелді. ЕҚЫҰ сайлаудың екінші кезеңін бақылау үшін 60 бақылаушы жіберді. Ұйымның алғашқы бағалауынша, екінші кезеңде «бірінші кезеңмен салыстырғанда кейбір техникалық жақсарулар» байқалды. Сонымен қатар, «маңызды кемшіліктер» де атап өтілді. Тәуелсіз мемлекеттер достастығынан (ТМД) келген сайлау бақылаушылары бұл бағалаумен келіспеді. Олар екінші турдың жақсы ұйымдастырылғанын, еркін және әділ өткенін мәлімдеді. ТМД бақылаушылары сондай-ақ жергілікті билікті бірнеше аймақтағы саяси тәртіпсіздікке ұстамдылықпен және кәсібилікпен қарағандары үшін мақтады. ЕҚЫҰ мен ТМД бақылау тобының арасындағы бұл қайшылық осындай қайшылықты қорытындылардың соңғысы болды (ТМД сайлауды бақылау миссиясын қараңыз). Ресей ТМД есебін қолдады және ЕҚЫҰ-ның қорытындыларын сынады. «Нью-Йорк Таймс» газеті АҚШ-тың үкіметтік және бейүкіметтік көздерден қаржылық қолдау көрсетіп, Акаевқа қарсы демонстрацияларға жол ашу үшін әдебиет басып шығаруға мүмкіндік бергенін хабарлады. Кофи Аннан «Бас хатшы сайлау және саяси дауларды шешу үшін зорлық-зомбылық пен қорқытуды қолдануға қарсы» деді. БҰҰ сайтында Аннан «барлық тараптарды сабырлы болуға шақырады» делінген.