Канаданың екі тілді саясаты

Канадада ағылшын және француз тілдерінің тең құқығы, мемлекеттік қызметтерде қолданылуы, тілдік азаматтардың құқықтары туралы маңызды ақпарат.

25 мин оқу

100%

Дереккөз: Official bilingualism in Canada — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Канаданың ресми тілдері – ағылшын және француз тілдері. Канада Конституциясы бойынша, олар "Канада Парламенті мен Үкіметінің барлық институттарында тең мәртебеге ие және тең құқықтар мен артықшылықтарға ие". "Ресми екі тілділік" термині Канадада парламентте және Канада соттарында ағылшын және француз тілдерінің заңдық теңдігін қамтамасыз ететін саясатты, конституциялық ережелерді және заңдарды атау үшін қолданылады. Ресми екі тілділік ағылшын және француз тілдерін ресми тілдер ретінде белгілеуден өзге, сондай-ақ кез келген заң немесе шараны қамтиды: федералды үкіметтің қызметін екі ресми тілде жүргізуін және екі тілде мемлекеттік қызметтер көрсетуін міндеттейді; төменгі деңгейдегі үкіметтерді (ең алдымен провинциялар мен территориялар, сондай-ақ кейбір муниципалитеттер) екі ресми тілде қызмет көрсетуге және қызметтерді тек бір тілде емес, ағылшын және француз тілдерінде ұсынуға шақырады немесе талап етеді; Канада қоғамындағы жеке сектор субъектілеріне екі ресми тілде тауарлар мен қызметтерге қол жеткізуді қамтамасыз етуді міндеттейді (мысалы, тағам өнімдерін ағылшын және француз тілдерінде таңбалау); үкіметтік емес ұйымдарға екі ресми тілдің біреуін немесе екіншісін қолдануға, мәртебесін арттыруға немесе насихаттауға көмек көрсетеді. Бұл Квебектегі ағылшын тілді азшылықты және басқа провинциялардағы француз тілді азшылықты білдіретін ұйымдарға мәдени қолдау және қызметтер инфрақұрылымын құруға көмек беру үшін берілетін гранттар мен үлестерді қамтиды. Провинциялық деңгейде 1982 жылғы Конституциялық актіде Нью-Брансуикте француз және ағылшын тілдерінің тең мәртебесі мойындалады және кепілдік беріледі. Манитобада француз тілінің заңдық мәртебесі 1985 жылы "Reference re Manitoba Language Rights" сот шешімімен, 70 жылдық ағылшын тіліндегі ғана заңдарды жойғаннан кейін қалпына келтірілді. Бірақ іс жүзінде француз тіліндегі қызметтер провинцияның кейбір аймақтарында ғана ұсынылады. Квебек өзін ресми түрде бір тілді (француз тілінде) деп жариялады. Альберта және Саскачеван да бір тілді (ағылшын тілінде) деп есептеледі. Іс жүзінде барлық провинциялар, Квебек қоса, ағылшын және француз тілдерінде кейбір қызметтерді және жоғары мектеп деңгейіне дейін мемлекеттік қаржыландырылатын білім беруді ұсынады (Квебекте ағылшын тіліндегі жоғары білім беру мекемелері, сондай-ақ Манитоба, Онтарио және Нью-Брансуик сияқты басқа провинцияларда француз тіліндегі жоғары білім беру мекемелері бар). Ағылшын және француз тілдері барлық үш территорияда ресми тілдер болып табылады. Сонымен қатар, инуктитут тілі Нунавут территориясының ресми тілі, ал Солтүстік-Батыс территорияларында тоғыз абориген тілі ресми мәртебеге ие.

Policy that the English and French languages have equal status and usage in Canadian government

The official languages of Canada are English and French, which "have equality of status and equal rights and privileges as to their use in all institutions of the Parliament and Government of Canada," according to Canada's constitution. "Official bilingualism" is the term used in Canada to collectively describe the policies, constitutional provisions, and laws that ensure legal equality of English and French in the Parliament and courts of Canada, protect the linguistic rights of English and French speaking minorities in different provinces, and ensure a level of government services in both languages across Canada. In addition to the symbolic designation of English and French as official languages, official bilingualism is generally understood to include any law or other measure that:
mandates that the federal government conduct its business in both official languages and provide government services in both languages;
encourages or mandates lower tiers of government (most notably the provinces and territories, but also some municipalities) to conduct themselves in both official languages and to provide services in both English and French rather than in just one or the other;
places obligations on private actors in Canadian society to provide access to goods or services in both official languages (such as the requirement that food products be labelled in both English and French);
provides support to non government actors to encourage or promote the use or the status of one or the other of the two official languages. This includes grants and contributions to groups representing the English speaking minority in Quebec and the French speaking minorities in the other provinces to assist with the establishment of an infrastructure of cultural supports and services. At the provincial level, the Constitution Act, 1982 recognizes and guarantees the equal status of French and English in New Brunswick. While French has equal legal status in Manitoba restored due to a court ruling, Reference re Manitoba Language Rights, that struck down seventy year old English only laws in 1985, in practice, French language services are only provided in some regions of the province. Quebec has declared itself officially unilingual (French only). Alberta and Saskatchewan are also considered unilingual (English only). In practice, all provinces, including Quebec, offer some services in both English and French and some publicly funded education in both official languages up to the high school level (English language post secondary education institutions are also present in Quebec, as are French language post secondary institutions in other provinces, in particular in Manitoba, Ontario and New Brunswick). English and French are official languages in all three territories. In addition, Inuktitut is also an official language in Nunavut, and nine aboriginal languages have official status in the Northwest Territories.

Конфедерациядан кейін

1867 жылы Британдық Солтүстік Америка заңының 133-бабына сәйкес, ресми заңдар, парламенттік талқылаулар, парламенттік жарияланымдар мен федералды сот істерінде ағылшын және француз тілдерін қолдану талап етілді.

1867 жылғы Конституция Заңы (133-бап)

Ағылшын және француз тілдері 1867 жылдан бері конституциялық қорғауға шектеулі ие. 1867 жылғы Конституциялық актінің 133-бабы федералды соттарда және Канада Парламентінде екі тілдің де қолданылуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ парламенттік күнделіктерде, тіркемелерде және заңдарда қолданылуын міндеттейді. Осындай талаптар Квебек провинциясына да қолданылады.

Канадалық құқық және бостандықтар хартиясы (1623-бап)

Тілдік құқықтар негізінен 1982 жылы заңға айналған және ағылшын және француз тілдерін Канаданың ресми тілдері деп жариялаған Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы хартиясының 16–23-тармақтарында қарастырылған. 16–19-тармақтар оларға федералды парламентте, мемлекеттік мекемелерде және соттарда тең мәртебе беруді қамтамасыз етеді; Парламенттің барлық заңдары, құжаттары мен баяндамалары екі тілде де жариялануын талап етеді; және осы екі нұсқаға бірдей құқық береді. 20-тармақ әрбір канадалықтың федералды үкіметтің барлық орталық кеңселерімен және оның аймақтық кеңселерімен, егер осы кеңсемен және қызметтерімен байланыс жасауға "маңызды талап" болса, ағылшын немесе француз тілінде байланыс құру құқығын қамтамасыз етеді. "Маңызды талап" Хартияда емес, 1988 жылғы Ресми тілдер туралы заңда анықталған. Құқықтар мен бостандықтар туралы Хартия Жаңа Брансуик провинциясына ұқсас конституциялық міндеттерді жүктейді, осылайша оны Канададағы ресми түрде екі тілді жалғыз провинция етеді. (Заң бойынша үш аумақта да екі тіл ресми тілдер болып табылады: Инуит тілдерімен бірге Юкон, Нунавут, Инуит, метис және көптеген алғашқы халықтар тілдерімен бірге Солтүстік-Батыс аумақтары.) 21-тармақ Хартияның бұрын конституцияланған ағылшын немесе француз тілдеріндегі құқықтарды алмастырмай, оларды толықтыратынын қамтамасыз етеді. 22-тармақ Хартияның басқа тілдердің құқықтарына әсер етпейтініне кепілдік береді.

Білім алу құқығы (1982 жылғы Конституция туралы заңның 23 және 59 баптары)

23-тарау екі ресми тілде мемлекеттік қаржыландырылатын бастауыш және орта білім алуға шектеулі құқық береді, егер олар "азшылықта болған" жағдайда – яғни, Квебекте ағылшын тілінде, ал елдің қалған бөлігінде француз тілінде білім алуға.

Квебектегі білім беру құқығының асимметриялық қолданылуы Канаданың басқа жерлеріне қарағанда

Бұл құқық асимметриялық түрде қолданылады, өйткені 1982 жылғы Конституциялық актінің 59-бабы 23-бапта тізілген тілдік құқықтардың барлығы Квебекке қатысты қолданылмайтынын нақтылайды. Атап айтқанда:
Квебекте бала ағылшын тілінде тегін мемлекеттік білім алуы үшін, кем дегенде бір ата-анасы немесе туысы Канадада ағылшын тілінде білім алған болуы керек. Ал Канаданың қалған бөлігінде бала француз тілінде тегін мемлекеттік білім алуы үшін, кем дегенде бір ата-анасы немесе туысы Канадада француз тілінде білім алған болуы керек, немесе кем дегенде бір ата-анасы француз тілін ана тілі ретінде меңгерген болуы тиіс (23-бапта «алғашқы үйренген және әлі де түсінікті тіл» деп анықталған). Бұл білім беруге қатысты тілдік құқықтар ата-аналардың балаларын жекеменшік мектепке (ақысын төлеп) өздері таңдаған тілде оқытуына кедергі келтірмейді; ол тек мемлекеттік білім беруге бөлінген қаржыға қатысты. Бұл асимметрияның бір салдары – Квебекке шетелден келген мигранттардың барлығы өз балалары үшін тек француз тіліндегі мемлекеттік мектептерге ғана қол жеткізе алады. Бұл ағылшын тілі ана тілі болып табылатын және ағылшын тілінде білім алған иммигранттарды да қамтиды. Керісінше, 23-бап Квебекте тұратын канадалық ағылшын тілділердің балаларына ағылшын тілінде білім алуға дерлік толық құқық береді. 23-бап сондай-ақ «қажетті сандар болған жағдайда» Квебектен тыс тұратын барлық француз тілділердің балаларына француз тілінде білім беру құқығын көздейді, оның ішінде Канада азаматтығын алған иммигранттар да бар. Дегенмен, Квебектен тыс француз тіліндегі мектептерге қабылдау кейбір жағдайларда Квебектегідей еркін емес. Атап айтқанда, құқықтары бар ата-аналар өз балаларын ағылшын тіліндегі мектепке берсе, осы баланың ұрпақтары француз тіліндегі мектепке бару құқығынан айырылуы мүмкін. Квебекте француз тілінің хартасының 76.1-бабына сәйкес, құқық иелері балаларын француз тіліндегі мектепке берген жағдайда, өз ұрпақтарын ағылшын тілінде білім алу құқығынан айырмайды. (Бұл әр буында белгілі бір әкімшілік шаралар орындалса ғана қолданылады. Әйтпесе, бұл құқық 76-бап бойынша немерелерге де берілуі мүмкін.) Квебек пен көптеген ағылшын тілді провинциялар арасындағы асимметрияның тағы бір елеулі тұсы – Квебек провинцияның барлық аймақтарында ағылшын тіліндегі бастауыш және орта білім беруді қамтамасыз етеді, ал көптеген басқа провинциялар француз тіліндегі білім беруді тек «қажетті сандар болған жағдайда» ғана ұсынады.

The right applies asymmetrically because section 59 of the Constitution Act, 1982, provides that not all of the language rights listed in section 23 will apply in Quebec. Specifically:
In Quebec, a child may receive free public education in English only if at least one parent or a sibling was educated in Canada in English. In the rest of Canada, a child may receive free public education in French if at least one parent or a sibling was educated in Canada in French, or if at least one parent has French as his or her mother tongue (defined in section 23 as "first language learned and still understood"). None of these education language rights precludes parents from placing their children in a private school (which they pay for) in the language of their choice; it applies only to subsidized public education. One practical consequence of this asymmetry is that all migrants who arrive in Quebec from foreign countries only have access to French language public schools for their children. This includes immigrants whose mother tongue is English and immigrants who received their schooling in English. On the other hand, Section 23 provides a nearly universal right to English language schooling for the children of Canadian born anglophones living in Quebec. Section 23 also provides, "where numbers warrant", a right to French language schooling for the children of all francophones living outside Quebec, including immigrants who become Canadian citizens. However, admission to French language schools outside Quebec remains restricted in some ways it is not in Quebec. In particular, rights holding parents who choose to enroll their child in English school may thereby deprive that child's descendants of the right to attend French school. In Quebec, under article 76.1 of the Charter of the French Language, rights holders do not deprive their descendants of the right to an English language education by choosing to enroll their children in French school. (This applies if certain administrative steps are taken at each generation. Otherwise, the right may still be transmitted to grandchildren under article 76.) Another element of asymmetry between Quebec and most anglophone provinces is that while Quebec provides public English language primary and secondary education throughout the province, most other provinces provide French language education only "where numbers warrant".

Білім алу құқығының түсініксіз анықтамасы

"Сандар оны қажет ететін жағдайларда" деген тіркес 23-бапта анықталмаған. Білім беру провинциялық құзыретке жатады, яғни Парламент 1988 жылғы Ресми тілдер заңында көрсетілгендей, "жеткілікті талап болғанда" федералдық қызметтерді ұсыну жөніндегі конституциялық міндеттеме бойынша терминнің жалпыұлттық анықтамасын қабылдай алмады. Осының салдарынан, мемлекеттік қаржыландырылатын азшылық тіліндегі білім беру құқығының шегі туралы даулар көптеген сот процестеріне әкеп соқты. Шешуші іс 1990 жылы «Махе против Альберта» ісі болды, онда Канаданың Жоғарғы соты 23-баптың «қозғалмалы шкала» кепілдігін жариялады. Кейбір жағдайларда, құқығын пайдалана алатын ата-аналары бар балалардың саны соншалық аз болуы мүмкін, үкімет азшылық тіліндегі білім беруді тікелей ұсынуға міндетті емес. Балалардың саны арта түссе, кейбір мектептерде оларға азшылық тілінде білім алуға мүмкіндік беретін сыныптар ашу қажет болуы мүмкін. Ал одан да көп балалар болған жағдайда, тек азшылық тіліндегі білім беруге арналған жаңа мектептер салу қажет болады. Бұл құқықтарды едәуір кеңейткен соңғы істерге Арсено Камерон мен Принс-Эдуард аралы (2000) және Дусе Бодро мен Новая Шотландия (Білім министрі) (2003) істері жатады.

Конституцияның ресми мәтінінің тілі

Канада Конституциясындағы көптеген құжаттардың ресми француз тіліндегі нұсқасы жоқ; құқықтық мақсаттар үшін тек ағылшын тіліндегі нұсқа ғана ресми, ал француз тіліндегі кез келген аудармалар ресми емес. Атап айтқанда, 1867 жылғы Конституциялық акт (Канаданы заңды тұлға ретінде құрған және үкіметтік биліктердің ең маңызды ережелерін әлі де қамтитын) ресми француз тіліндегі нұсқаға ие емес, өйткені ол тек ағылшын тілінде жұмыс істейтін Ұлыбритания Парламентімен қабылданды. Сол сияқты, Ұлыбританияда қабылданған Конституцияның барлық басқа бөліктері (1982 жылғы Канада актынан басқа) ресми француз тіліндегі нұсқасы жоқ. 1982 жылғы Конституциялық актінің 55–57-баптары осы жағдайды өзгерту үшін құрылымды белгілейді. 55-бап Конституцияның тек ағылшын тілінде ғана бар барлық бөліктерінің француз тіліндегі нұсқаларын мүмкіндігінше жылдам дайындауды талап етеді. 56-бап француз тіліндегі нұсқалар қабылданғаннан кейін ағылшын және француз тіліндегі нұсқалардың тең мәртебелі болатынын қарастырады. Француз тіліндегі нұсқаның ағылшын тіліндегі түпнұсқамен тең салмақта болуы мүмкін жағдайды болдырмау үшін 55-бап француз тіліндегі нұсқалардың конституциялық түзетулерді қабылдаудың дәл осы процесі арқылы бекітілуін талап етеді. 55-бапқа сәйкес, француз конституциялық жобалау комитеті 1982 жылдан кейінгі он жылдық ішінде Британдық Солтүстік Америка актілерінің француз тіліндегі нұсқаларын жасады. Алайда, бұл нұсқалар Конституцияны өзгерту рәсімі бойынша ратификацияланбағандықтан, ресми түрде қабылданбады. 57-бапта «Бұл актінің [яғни 1982 жылғы Конституциялық актінің] ағылшын және француз тілдеріндегі нұсқалары тең мәртебелі» делінген. Осы ереженің мақсаты – Канаданың жоғары заңының осы бөлігі күшке енген жаңа тәсілдің нәтижесінде екі нұсқаның тең мәртебесі туралы кез келген түсініксіздікті жою болып табылады. Егер 1982 жылғы Конституциялық акт Канада конституциясының бұрынғы түзетулері сияқты британдық парламенттің заңы ретінде қабылданған болса, ол кез келген басқа британдық заң сияқты тек ағылшын тіліндегі құжат болар еді. Оның орнына британдық парламент өте қысқа заңды (1982 жылғы Канада актын) қабылдады, ол тек ағылшын тілінде жазылған. 1982 жылғы Канада актының негізгі ережелері заңға қосымшаны (қосымша ресми түрде «кесте» деп аталады) Канада конституциясына енгізуді белгілейді. Кесте 1982 жылғы Конституциялық актінің толық мәтінін ағылшын және француз тілдерінде қамтиды.

Many of the documents in Canada's Constitution do not have an official French language version; for legal purposes only the English language version is official and any French translations are unofficial. In particular, the Constitution Act, 1867 (which created Canada as a legal entity and still contains the most important provisions of governmental powers) has no official French language version because it was enacted by the United Kingdom Parliament, which functions in the English language exclusively. Similarly, all other parts of the Constitution that were enacted by the United Kingdom (with the important exception of the Canada Act 1982) have no official French language version. Sections 55–57 of the Constitution Act, 1982 set out a framework for changing this situation. Section 55 calls for French versions of all parts of the Constitution that exist only in English to be prepared as quickly as possible. Section 56 provided that, following adoption of the French versions, both the English language and French language versions would be equally authoritative. To avoid the situation where an inaccurately translated French version would have a weight equal to the English original, Section 55 requires that the French language versions be approved using the same process under which actual constitutional amendments are adopted. Pursuant to section 55, a French Constitutional Drafting Committee produced French language versions of all the British North America Acts in the decade following 1982. However, these versions were never ratified under the Constitution’s amendment procedure, and therefore have never been officially adopted. Section 57 states that the "English and French versions of this Act [i. e. the Constitution Act, 1982] are equally authoritative." The purpose of this provision is to clear up any ambiguity that might have existed about the equal status of the two versions as a result of the novel way in which this part of Canada's supreme law came into force. Had the Constitution Act, 1982 been enacted as most preceding amendments to Canada's constitution had been, as a statute of the British parliament, it would, like any other British statute, have been an English only document. Instead, the British parliament enacted a very concise law (the Canada Act 1982), written in English only. The operative clauses of the Canada Act, 1982 simply state that an appendix to the act (the appendix is formally referred to as a "schedule") is to be integrated into the Canadian constitution. The schedule contains the complete text of the Constitution Act, 1982, in both English and French.

Ресми тілдер туралы заң

Канада 1969 жылы алғашқы ресми тілдер заңын қабылдады, бұл екі тілділік және екі мәдениеттілік жөніндегі Корольдік комиссияның ұсынымдарына жауап ретінде жасалды. Қазіргі Ресми тілдер заңы 1988 жылы 1969 жылғы заңның екі негізгі саясатты іске асырудағы күш-жігерін жетілдіру мақсатымен қабылданды: 1) федералдық институттардың ресми тілдерге қатысты өкілеттіктерін, міндеттерін және функцияларын нақтылау; 2) тілдік азшылық қауымдастықтарының дамуын қолдау. Сонымен қатар, 1982 жылы Құқықтар хартасын қабылдағаннан кейін, Канада үкіметі ресми тілдерге қатысты жаңа конституциялық міндеттемелерін сақтауға мүмкіндік беретін заңнамалық базаны құру қажет болды. Хартаның I-IV бөлімдеріндегі ережелерді ресмилендіруден өзге, осы мақсаттарға жету үшін бірнеше нақты шаралар қабылданды. Мысалы, V бөлімде Ұлттық астана аймағында және басқа да белгіленген екі тілді аймақтардағы федералдық мекемелердегі жұмыс ортасы француз және ағылшын тілдерін жұмыста пайдалануға ыңғайлы болуы тиіс деп көрсетілген. VI бөлімде ағылшын тілінде сөйлейтін және француз тілінде сөйлейтін канадалықтардың жұмысқа орналасу және мансаптық өсу мүмкіндіктерінде этникалық тегіне немесе алғашқы үйренген тіліне байланысты кемсітілмеуі талап етіледі. Соңында, заң Ресми тілдер комиссарын құрады және олардың шағымдарды тыңдау және тергеу, Парламентке ұсынымдар енгізу, сондай-ақ Канаданың ресми тілдеріне қатысты мәселелерде өкілеттік беру жөніндегі міндеттерін белгілейді. Қазіргі Канаданың Ресми тілдер комиссары – Реймонд Теберге. Ресми тілдер заңының 32-бабы Губернатор кеңесіне (яғни федералдық кабинетке) федералдық үкіметтің тиісті азшылық тілінде (Квебекте – ағылшын, ал басқа жерлерде – француз) қызметтер ұсынатын географиялық аймақтарды анықтайтын ережелерді қабылдауға өкілеттік береді. Бұл «көп сұраныс болған жағдайда» азшылық ресми тілдерінде қызметтер көрсету қажеттігіне заңдық анықтама береді. Ережелерде қолданылатын анықтама күрделі, бірақ негізінен, егер аймақта кемінде 5000 адам немесе жергілікті халықтың 5% (қайсысы кіші болса) сол провинцияның ағылшын немесе француз тілді азшылық тобына жатса, елдің сол аймағы екі тілде де қызмет көрсетеді. Ережелер алғаш рет 1991 жылы жарияланды.

Canada adopted its first Official Languages Act in 1969, in response to the recommendations of the Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism. The current Official Languages Act was adopted in 1988 to improve the 1969 law's efforts to address two basic policy objectives: (1) to specify the powers, duties and functions of federal institutions relevant to official languages; (2) to support the development of linguistic minority communities. As well, following the adoption in 1982 of the Charter of Rights, it was necessary to create a legislative framework within which the Government of Canada could respect its new constitutional obligations regarding the official languages. In addition to formalizing Charter provisions in Parts I through IV, the act adopts several specific measures to achieve these objectives. For example, Part V specifies that the work environment in federal institutions in the National Capital Region and other prescribed bilingual regions be conducive to accommodating the use of French and English at work. Part VI mandates that English speaking Canadians and French speaking Canadians not be discriminated against based on ethnic origin or first language learned when it comes to employment opportunities and advancement. Finally, the act establishes a Commissioner of Official Languages and specifies their duties to hear and investigate complaints, make recommendations to Parliament, and delegate authority in matters pertaining to official languages in Canada. Canada's current Commissioner of Official Languages is Raymond Théberge. Section 32 of the Official Languages Act authorizes the Governor in Council (i. e., the federal cabinet) to issue regulations that define the geographic regions where the federal government offers services in the relevant minority language (English in Quebec and French elsewhere). This provides a legal definition for the otherwise vague requirement that services be provided in the minority official languages wherever there is "significant demand." The definition used in the regulations is complex, but basically an area of the country is served in both languages if at least 5,000 persons in that area, or 5% of the local population (whichever is smaller), belongs to that province's English or French linguistic minority population. Regulations were first promulgated in 1991.

Мемлекеттік қызметтегі ресми екі тілділік

Екі ресми тілде сөйлейтін азаматтарды пропорционалды түрде жұмысқа алу және қызметтік баспалдақпен жоғарылату мәселесі Канада саясатында Конфедерацияға дейіннен бері қолға алынып келеді. Әр тілдік топтың өкілдері мемлекеттік қызметке қабылдау және жоғарылату кезінде өз тобының ұлттық халық құрамына сәйкес келмейтін үлесте ұсынылған жағдайда әділетсіздікке шағымданып келді. Канада тарихының көп бөлігінде француз тілдес азаматтар жеткіліксіз өкілдік алды, ал ағылшын тілдес азаматтар мемлекеттік қызметте артық өкілдік етті, бұл теңсіздік мемлекеттік қызметкерлердің жоғары лауазымдарында одан да айқын байқалды. Алайда, соңғы онжылдықтарда бұл тенденция өзгерді. Артықшылықпен жұмысқа алуға қатысты алғашқы резонансты шағым 1834 жылы туды. Төменгі Канада Мәжілісінің 92 қарызының бірі, сол кезде колония халқының 88% құраған француз канадалықтарының 157 мүшелі колониялық мемлекеттік қызметтегі лауазымдардың бар болғаны 30% -ын иеленгеніне назар салды. Бұдан өзге, қарызда белгіленгендей, француз канадалықтары "көбінесе төменгі және аз төленетін лауазымдарға тағайындалды және тіпті оларды алу үшін жоғары және көп төленетін лауазымдарды иеленген [британ иммигранттарына] тәуелді болуға мәжбүр болды".

1840 жылдары жауапты үкімет құрылғаннан кейін, мемлекеттік қызметке тағайындау құқығы сайланған саясаткерлерге берілді, олар француз канадалық сайлаушылардың жұмысқа алу мен жоғарылатудан шеттетілгенін сезінбеуіне көз жеткізуге мүдделі болды. Жұмысқа алу және жоғарылату процесінде формалды реформалар жүргізілмегенімен, ықпалды жұмыс берушілердің арқасында екі тілдік топтың тең өкілдігіне қол жеткізілді. 1867 жылдан ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңде француз канадалықтары Канада халқының шамамен үштен бір бөлігін құрады және мемлекеттік қызметтегі кіші лауазымдардың үштен бір бөлігін де құрады, бірақ жоғары лауазымдарда олардың өкілдігі одан әлдеқайда аз болды.

Канаданың провинциялары мен аумақтарының тіл саясаты

Канаданың он үш провинциясы мен аумағы өздерінің тілдік азшылықтарына арналған тілдік қызметтерге қатысты кеңінен әртүрлі саясаттарды қабылдады. Полиция, денсаулық сақтау және білім беру сияқты провинциялық билікке бағынатын қызметтердің кең спектрін ескере отырып, бұл айырмашылықтар зор маңызға ие.

Манитоба

Манитоба – құрылған кезде ресми түрде екі тілді болған жалғыз провинция. Франкофондық метистер Луи Риел бастаған Қызыл өзен көтерілісінен кейін Манитоба актісі қабылданды, провинцияны құрып, барлық заңнамалық органдарда, заңнамалық жазбаларда, заңдарда және сот ісінде ағылшын және француз тілдерінің тең мәртебесін міндеттеді. Ол кезде Манитобада франкофондық халық басым болды, бірақ 20 жыл ішінде Онтариодан және франкофондық емес елдерден жаппай көшіп келу салдарынан франкофондық халықтың үлесі 10%-дан төмен азайды. 1890 жылы Томас Гринвейдің провинциялық үкіметі француз мектептеріне қаржыландыруды тоқтатты және француз тілінің тең мәртебесін жойды, бұл Канададағы француз және ағылшын тілдерінде сөйлейтіндер арасында шиеленіс тудырған даулы қадам болды. Франко-манитобалықтардың актінің бұзылғанына қатысты наразылықтарына қарамастан, Манитоба 1980 жылдардың басына дейін бір тілді болып қала берді, содан кейін туындаған заңдық шағымдар 1890 жылдан бері Манитобада қабылданған барлық заңдардың күшін жою қаупін тудырды, себебі бұл заңдар актіде талап етілгендей француз тілінде жарияланбаған еді. Говард Паули басқаратын провинциялық үкімет дағдарысты шешуге тырысты, бірақ оппозиция заң шығару сессияларына қатысудан бас тартты. Бұл құқықтық теңдікті қалпына келтіру сол кезде көпшілік тарапынан қарсылыққа ұшырады.

Манитобаның ерекше тарихының нәтижесінде, ол "шағын ресми тілдік азшылықты және осы азшылықтың конституциялық қорғалуын" біріктіретін провинцияның күрделі екі тілдік сипатына ие. Қазіргі уақытта француз тіліндегі қызметтер саясаты провинциялық мемлекеттік қызметтерге француз тілінде қол жеткізуге кепілдік береді, бірақ іс жүзінде француз тіліндегі қызметтер тек кейбір аймақтарда ғана қолжетімді. Жоғары білім берудегі франкофондық білімді Батыс Канададағы ең көне университет – Сент-Бонифаций университеті ұсынады.

Квебек

Француз тілі 1974 жылдан бері Квебектегі жалғыз ресми тіл болып табылады, осы кезде Роберт Бурсаның либералдық үкіметі «Ресми тіл туралы заңды» (әдетте «22-ші заң жобасы» деп аталады) қабылдады. Дегенмен, провинцияның тіл заңы ағылшын тілінде шектеулі қызметтерді қарастырады. Сонымен қатар, 1867 жылғы Конституциялық актінің 133-бабына сәйкес, провинция провинциялық заң шығарушы органға француз және ағылшын тілдерінде жұмыс істеуге, ал Квебектегі барлық соттарға екі тілде де жұмыс істеуге мүмкіндік беруге міндетті. Хартияның 23-бабы Квебекке де қолданылады, бірақ басқа провинцияларға қарағанда көбірек шектеулермен. Квебек Канадада ағылшын тілінде білім алған, Канада азаматы ата-аналары бар барлық балаларға ағылшын тілінде білім беруді қамтамасыз етуі керек, ал қалған провинциялар Канадада француз тілінде білім алған немесе француз тілі ана тілі болған Канада азаматы ата-аналарының балаларына француз тілінде білім беруді қамтамасыз етуі керек. 1977 жылы Рене Левеск басқаратын Parti Québécois үкіметі провинцияда француз тілін дамыту және сақтау мақсатында «Француз тілінің жарғысын» (әдетте «101-ші заң жобасы» деп аталады) енгізді, бұл федералдық екі тілділік саясатына тікелей емес қарсылық білдірді. Бастапқыда «101-ші заң жобасы» провинциядағы көптеген коммерциялық белгілерде француз тілінен басқа барлық тілдерді қолдануға тыйым салған (төрт немесе одан аз қызметкері бар компанияларды қоспағанда), бірақ кейіннен француз тілі басым болған жағдайда басқа тілдерге рұқсат беру арқылы бұл шектеулер жеңілдетілді. «101-ші заң жобасы» сонымен қатар Квебекте тұратын көптеген иммигранттардың балалары француз тіліндегі мемлекеттік мектептерге баруын талап етеді; Канадада ағылшын тілінде білім алған Канада азаматтарының балалары провинция бойынша ағылшын тіліндегі мектеп басқармалары басқаратын ағылшын тіліндегі мемлекеттік мектептерге бара алады. Бұл заңнаманың осы бөлігіне қатысты даулар соңғы жылдары азайды, себебі заңдар нығая түсті және француз тілінің қолданылуы артты. Квебектің тіл заңдары бірқатар сот шешімдерінің нысаны болды. 1988 жылы Канада Жоғарғы Соты Ford v. Quebec (Атқарушы органдары) ісінде «101-ші заң жобасының» сыртқы белгілерде ағылшын тілінің қолданылуын тыйым салған коммерциялық белгілер туралы ережелері конституцияға қайшы екенін шешті. 1989 жылы Квебек Ұлттық Ассамблеясы Құқықтар мен бостандықтар Хартиясының ерекшелік ережесін қолданып, сот шешімінің күшін бес жылға тоқтатты. «МакИнтайр ісі» бойынша БҰҰ-ға шағымдану Квебектің белгілер туралы заңын, Канада заңнамасындағы ерекшелік ережесінің заңдылығына қарамастан, айыптаумен аяқталды. Жауап ретінде 1993 жылы Квебек белгілер туралы заңға түзетулер енгізді, 1988 жылғы Жоғарғы Сот шешімінде ұсынылған ұсыныстарды пайдаланып, коммерциялық белгілерде француз тілі басымдылығын сақтай отырып, басқа тілдерге рұқсат берді. 2005 жылдың 31 наурызында Канада Жоғарғы Соты провинциялық әкімшіліктің Квебектің білім беру тіліндегі ережедегі «негізгі бөлігі» критерийін түсіндіруі Канаданың Құқықтар мен бостандықтар Хартиясын бұзғанын бірауыздан шешті. Бұл критерий Канадада бастауыш білім берудің «негізгі бөлігін» ағылшын тілінде аяқтаған студенттерге Квебекте ағылшын тілінде білім алуды жалғастыруға мүмкіндік береді. Сот заңды жойған жоқ, бірақ 1988 жылғы белгілер туралы заңға қатысты шешіміндегідей, провинцияға Хартияға сәйкес заңды түсіндіруге қатысты критерийлер жиынтығын ұсынды, соның салдарынан «негізгі бөлігі» деген сөз тіркесінің түсіндірілуін кеңейтті. Квебектегі көшелер мен тас жолдардағы белгілерде ағылшын тіліндегі аудармаларға рұқсат етілмейді, сондықтан Квебектегі жол белгілерінің көпшілігі тек француз тілінде, бірақ 2018 жылы оны өзгертуге бағытталған жұмыстар жүргізілді. 2022 жылдың 24 мамырында француз тілінің жарғысына түзетулер енгізетін 96-шы заң жобасы қабылданды, оны 78 депутат (Coalition Avenir Québec және Québec solidaire) қолдады, ал 29 депутат (Либералдық партия және Parti Québécois) қарсы дауыс берді.

French has been the only official language in Quebec since 1974, when the Liberal government of Robert Bourassa enacted The Official Language Act (better known as "Bill 22"). However, the province's language law does provide for limited services in English. As well, the province is obliged, under Section 133 of the Constitution Act, 1867, to allow the provincial legislature to operate in both French and English, and to allow all Quebec courts to operate in both languages. Section 23 of the Charter applies to Quebec, but to a more limited degree than in other provinces. Quebec is required to provide an education in English to all children whose Canadian citizen parents were educated in English in Canada, while all other provinces are required to provide an education in French to the children of Canadian citizen parents who either received their education in French in Canada or whose native tongue is French. In 1977, the Parti Québécois government of René Lévesque introduced the Charter of the French Language (better known as "Bill 101") to promote and preserve the French language in the province, indirectly disputing the federal bilingualism policy. Initially, Bill 101 banned the use of all languages but French on most commercial signs in the province (except for companies with four employees or fewer), but those limitations were later loosened by allowing other languages on signs, as long as the French version is predominant. Bill 101 also requires that children of most immigrants residing in Quebec attend French language public schools; the children of Canadian citizens who have received their education in Canada in English may attend English language public schools, which are operated by English language school boards throughout the province. The controversy over this part of Quebec's language legislation has lessened in recent years as these laws became more entrenched and the public use of French increased. Quebec's language laws have been the subject of a number of legal rulings. In 1988, the Supreme Court of Canada ruled in the case of Ford v. Quebec (A. G.) that the commercial sign law provisions of Bill 101, which banned the use of the English language on outdoor signs, were unconstitutional. In 1989, the Quebec National Assembly invoked the notwithstanding clause of the Charter of Rights to set aside enforcement of the court ruling for five years. A UN appeal of the 'McIntyre Case' resulted in a condemnation of Quebec's sign law regardless of the legality of the notwithstanding clause under Canadian law. In response, in 1993 Quebec enacted amendments to the sign law, availing itself of the suggestions proposed in the 1988 Supreme Court ruling by allowing other languages on commercial signs, subject to French being markedly predominant
On March 31, 2005, the Supreme Court of Canada ruled unanimously that the interpretation made by the provincial administration of the "major part" criterion in Quebec's language of instruction provisions violated the Canadian Charter of Rights and Freedoms. This criterion allows students who have completed the "major part" of their primary education in English in Canada to continue their studies in English in Quebec. The court did not strike down the law but, as it had done in its 1988 ruling on sign laws, presented the province with a set of criteria for interpreting the law in conformity with the Charter of Rights, broadening the interpretation of the phrase "major part". It is also illegal for signs on streets and highways in Quebec to contain English translations, thus most road signs in Quebec are in French only although in 2018 efforts were underway to change that. On May 24, 2022, Bill 96 was passed, amending the Charter of the French Language, with 78 MNAs in favour (from the Coalition Avenir Québec and Québec solidaire) and 29 against (from the Liberal Party and Parti Québécois).

Аумақтар

Француз және ағылшын тілдері Канаданың үш федералды аумағында – Юкон, Нунавут және Солтүстік-Батыс территорияларында ресми тілдер болып табылады. Нунавут және Солтүстік-Батыс территориялары бірнеше халық тілдеріне де ресми тіл мәртебесін береді. Инуктитут және Инуиннактун тілдері – Нунавут аумағының инуит халқының тілдері. Солтүстік-Батыс территориялары тоғыз абориген тіліне ресми мәртебе береді (Чипевиан, Кри, Гвичин, Инуиннактун, Инуктитут, Инувиалуктун, Солтүстік славян, Оңтүстік славян және Тлич/Догриб). Солтүстік-Батыс территориясының тұрғындары аумақтық сотта және заң шығарушы органның отырыстары мен мәжілістерінде аумақтың он бір ресми тілінің кез келгенін пайдалануға құқылы. Алайда, заңдар тек француз және ағылшын тілдерінде ғана заңды күшіне енеді, ал үкімет заңдар мен басқа да құжаттарды аумақтың басқа ресми тілдерінде тек заң шығарушы орган талап еткен жағдайда ғана жариялайды. Сонымен қатар, кез келген тілдегі қызметтерге қол жеткізу, сол тілге сұраныс жоғары болған немесе қызметтің сипатына байланысты оны күту орынды болған мекемелер мен жағдайлармен шектеледі. Іс жүзінде, бұл тек ағылшын тіліндегі қызметтердің барлығына қолжетімді екенін білдіреді, және соттардан басқа мемлекеттік қызметтердің басқа тілдерді қолдануына кепілдік жоқ. 2006 жылғы аумақтық жоғарғы сот шешімі бойынша, «Fédération Franco Ténoise v. Canada (Attorney General)» ісінде, француз тіліндегі жалпыға қолжетімді қызметтер де міндетті болып бекітілді. Бұл, аумақтарда француз тілін ана тілі ретінде меңгергендердің саны өте аз болғанымен, олар халық тілдерін меңгергендерден де кем екендігіне қарамастан осылай. 2016 жылғы халық санауы бойынша, Юконда француз тілін ана тілі деп санағандардың саны 1455 (4,3%), Солтүстік-Батыс территорияларында 1175 (2,9%), ал Нунавутта 595 (1,7%) болды.

Канаданың басқа жерлері

Канаданың ешбір провинциясы ағылшын тілін жалғыз ресми тіл деп ресми түрде қабылдамағанмен, ағылшын тілі Канаданың қалған жеті провинциясында мемлекеттік қызметтер мен ішкі үкіметтік жұмыстардың де-факто тілі болып табылады. Француз тіліндегі қызмет көрсету деңгейі провинциялар арасында (сондай-ақ кейде бір провинцияның әртүрлі аймақтарында) айтарлықтай өзгеше. Мысалы, Онтарионың 1986 жылғы Француз тіліндегі қызметтер туралы заңына сәйкес, провинцияның 25 белгіленген аймағындағы франкофондар – бірақ провинцияның басқа бөліктерінде емес – провинциялық мемлекеттік қызметтерді француз тілінде алуға құқылы. Сол сияқты, 2005 жылдан бері Оттава қаласы Онтарио заңдарымен ағылшын және француз тілдеріне қатысты қалалық саясатты қабылдауға міндетті. Альбертада Альбертаның Мектеп заңы француз тілді адамдардың провинцияда француз тілінде білім алу құқығын қорғайды.

Екінші тіл білім беруі

Канаданың он үш провинциялық және аумақтық білім беру жүйесі екі тілді дипломмен бітірушілер санын арттыруға жоғары мән береді. Мысалы, 2008 жылы Нью-Брансуик провинциялық үкіметі бітірушілер арасындағы екі тілділіктің көрсеткішін қазіргі 34%-дан 2012 жылға қарай 70%-ға дейін арттыру мақсатын қайта растады. 2003 жылы федералды үкімет провинциялық білім беру министрліктеріне субсидиялардың он жылдық жоспарын жариялады, оның мақсаты – 2013 жылға қарай барлық канадалық түлектердің екі тілділігін қазіргі деңгейден 24%-дан 50%-ға дейін арттыру болды.

Негізгі француз тілі

Француз тілін білмейтін студенттер ағылшын тілінде жүргізілетін білім беру жүйесінде француз тілін оқып үйренеді. Квебек және Нью-Брансуик провинцияларында француз тілі сабақтары 1-сыныптан басталады. Ал басқа провинцияларда әдетте 4-немесе 5-сыныптан басталады. Студенттер мектепті бітіргенге дейін шамамен 600 сағат француз тілі сабағын алады. «Негізгі француз тілі» бағдарламаларының мақсаты – толыққанды екі тілді түлектерді дайындау емес, «оқушыларға екінші тілде тиімді қарым-қатынас жасау мүмкіндігін беру және оларға екінші тілді оқуын жалғастыру үшін лингвистикалық құралдармен қамтамасыз ету, берік коммуникативтік базаны құру арқылы». Британ Колумбиясы, Альберта және Саскачеван провинцияларында негізгі француз тілі сабақтары міндетті емес, ал екінші тіл курстары тек Британ Колумбиясында ғана міндетті. Мұның бір салдары – ата-аналар күтетін деңгейден түсіну деңгейі көбінесе төмен болады. Нью-Брансуиктің бұрынғы премьер-министрімен, сондай-ақ провинцияның білім беру және денсаулық сақтау салаларының орынбасарларымен және оның Басқарма және ресми тілдер бөлімінің төрағасымен сұхбаттасқан ғалым былай деп хабарлайды: «Барлығы негізгі бағдарламаның жеке екі тілділікті дамытудағы тиімділігіне күмән келтірді және ағылшын тілді студенттер француз тілін жетік меңгеруі үшін бағдарламаны жақсарту қажет деп санайды».

Француздық суға батыру

Француз тілін бұрын оқымаған, франкофон емес оқушылар француз тілін ағылшын тіліндегі білім беру жүйесінде француз тілі курстарын оқудың орнына, барлық пәндерді француз тілінде оқыту арқылы үйренеді. Ертегі батыру (immersion) кезінде оқушылар балабақшада немесе 1-сыныптан бастап француз тілі сыныптарына қабылданады. Кейінірек батыру (immersion) кезінде балалар жоғары сыныптарда француз тілі сабақтарына қабылданады. Қазіргі таңдағы мәліметтер бойынша, Квебек провинциясынан тыс жердегі оқушылардың 7% француз тіліндегі бағдарламаларға қатысуда.

Кеңейтілген француз бағдарламасы

Онтариодағы кейбір мектептер FSL білімін берудің үшінші жолын ұсынады: кеңейтілген француз тілі бағдарламасы. Оқушылар осы бағдарламаға 4-сыныптан бастап қатыса алады – бастауыш сыныпты әр аймақтың мектеп тақтасы белгілейді. Бағдарламаға орта мектепке түскен кезде де қосылуға болады; алайда, бұрынғы оқу сағаттарының талабы бар болғандықтан, көбінесе бұрын кеңейтілген француз тілі немесе француз тіліне толық үңілу бағдарламаларында оқыған оқушылар ғана қабылданады. Осы бағдарламада оқытудың кем дегенде 25 пайызы француз тілінде жүргізілуі керек. 4-8 сыныптар аралығында бұл дегеніміз, жылына кем дегенде бір пән "Француз тілі – екінші тіл ретінде" пәнінен басқа, француз тілінде толығымен оқытылуы тиіс. 9-12 сыныптарда әр жыл сайын кеңейтілген француз тілі курсын оқумен қатар, оқушылар міндетті түрде 9-сынып географиясы және 10-сынып Канада тарихы пәндерінен кредиттерді француз тілінде алуы керек. Осы міндетті пәндерді аяқтаған және француз тілінде оқытылатын қосымша бір кредит алған оқушылар дипломдарымен қатар, бітірген кезде сертификат алады.

Француз тілі

Интенсивті француз тілі – Ньюфаундлендтен бастау алған FSL білім беру әдісі. 2004 жылы Британдық Колумбияның кейбір мектептерінде интенсивті француз тілі оқыту басталды. Интенсивті француз тілі – таңдау бойынша бағдарлама (бағдарлама ұсынатын мектептерде). 6-сынып оқу жылының алғашқы бес айында оқушылар уақытының 80% француз тілін оқуға, ал қалған 20% математиканы оқуға жұмсайды. Жылдың екінші жартысында негізгі оқу жоспарының қалған бөлігі (әлеуметтік тағылымдар, табиғаттану және ағылшын тіліндегі тіл білімі) қысқартылып, уақыттың 80% құрайды, ал француз тіліне бір сағат бөлінеді. 7-сыныпта оқушылар күніне бір сағат негізгі француз тілін оқуды жалғастырады. Осының нәтижесінде екі жыл ішінде 600 сағат француз тілі сабағы беріледі.

Ағылшын тілі екінші тіл ретінде оқыту (ESL)

Жаңа Брансуик, ресми түрде екі тілді провинция болғандықтан, ағылшын және франкофондық мектеп округтеріне ие. Франкофондық округтерде негізгі ағылшын тілі бағдарламалары бойынша ESL оқытылады. Квебек білім беру жүйесі иммигранттар балаларына және провинцияның франкофондық көпшілігіне ESL-ді көбінесе шектеулі көлемде ұсынады. Негізгі ағылшын тілі: Ағылшын тілін білмейтін студенттердің көпшілігі француз тіліндегі мектептерге қабылдануға міндетті. Ағылшын тілі барлық оқушыларға 1-сыныптан бастап, басқа провинциялардағы ағылшын тілді оқушыларға оқытылатын «Негізгі француз тілі» бағдарламасына ұқсас бағдарламада оқытылады. Көптеген орта мектептерде жоғары деңгейдегі ESL бағдарламалары бар, онда оқушылар K–11 бағдарламасын 9-сыныпта (Secondary 3) аяқтап, 10 және 11-сыныптарда (әдебиет сабағы) ана тілі деңгейін меңгереді. Квебекте француз тілді студенттер үшін ағылшын тіліне толық бойлау бағдарламалары болған, бірақ бұл бағдарламалар көбінесе Квебек үкіметінің ресми тіл саясатына қайшы келеді.

Принциптердің қайшылықтары

Еуропалықтардың қоныстануына дейін және оның басталуы кезінде жергілікті халықтар, тілдерінің көптігіне байланысты, халықаралық көмекші тіл және жеке екі тілділік принципін қабылдады. 1960 жылдары жергілікті канадалықтар осы принципти ағылшын тіліне қолдана бастады. Джон Куротт, Каухнавага қорғаныс комитетінің төрағасы, 1965 жылы сол комитеттің екі тілділік және екі мәдениеттілік жөніндегі Корольдік комиссиясына ұсынған хабарламасында былай деді: «Екі тілге қатысты, қызыл терілілердің өзінің батыс әлеміндегі тілдерден мыңдаған жылдар бұрынғы ежелгі тіліне құқығы бар екендігі ұзақтан бері қабылданған. Алайда, қызыл терілілер бәсекелестік әлемінде өмір сүру үшін екінші тілді қабылдайды, және 320 жылдық француз тілімен байланысқа қарамастан, ол тіл ағылшын тілі болды – ирокездер 1645 жылы естіген алғашқы ақ адамның тілі. Біз екі тілді әлемнің бір бөлігі екеніміз анық». (Caughnawaga Defence Committee, 1965, 3) Кейбір француз канадалықтары да халықаралық көмекші тіл және жеке екі тілділік принципін қабылдағанмен, кейбіреулері осы принципти эсперантоға қолдануды жөн көреді. Саяси билікке немесе ықпалға ие француз канадалықтары халықаралық көмекші тіл принципін (әсіресе ағылшын тілінің осы рөлді атқаруын) «екі құрылтайшы халықтың» жеке бір тілділікке құқығы және мемлекеттің оларға ана тілдерінде қызмет көрсету міндеті жағында қабылдамайды. Квебектің бұрынғы премьер-министрі Жан Шаре федералды үкіметті Квебек провинциясында жұмыс істейтін барлық федералды реттелетін мекемелерге француз тілінің хартасын қолдануға шақырды. Онтарио үкіметінің 2018 жылдың қазан айында франкофондық қызметтер комиссарының кеңсесін тарату туралы шешіміне дейін Квебек француз тілін сөйлейтіндердің сол провинциядан тыс жерде француз тілінің құқықтарын кеңейту туралы ұсыныстарына қарсы тұрды. Мысалы, ол Юкон франкофондық мектеп комиссиясының Канаданың Жоғарғы сотында француз тіліндегі мектептеріне көбірек оқушы қабылдауға рұқсат беру туралы өтінішіне қарсылық көрсетті, себебі Юконның француз тіліндегі мектеп тақтасының жеңісі Квебекте француз тілін дамытуға кері әсер етуі мүмкін екенінен қорқыды.

Prior to and at the start of European settlement, indigenous peoples, probably owing to the multiplicity of their languages, had embraced the principle of an international auxiliary language and personal bilingualism. By the 1960s, indigenous Canadians had already started to apply this principle to English. John Curotte, Chairman of the Caughnawaga Defence Committee, in a brief presented by that Committee to the Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism in 1965, states:

'As to two languages, it has long been accepted that Red Men are entitled to their own original ancient language which precedes that of the languages of the Western World by thousands of years. However the Red Man welcomes, for the purpose of survival in a world of competition, a second language, which has proven to be the English language despite some 320 years of association with the French language which was the first white man's language heard by the Iroquois in about 1645. It is clear that we are part of a two language world.' (Caughnawaga Defence Committee, 1965, 3)

Though some French Canadians have likewise embraced the principle of an international auxiliary language and personal bilingualism, some prefer to apply this principle to Esperanto. French Canadians in positions of political power or influence continue to reject the principle of an international auxiliary language (and especially of English playing that role) in favour of the right of the 'two founding peoples' to personal unilingualism and the obligation of the state to serve them in their mother languages. Former Quebec Premier Jean Charest had called on the Federal Government to apply the Charter of the French Language to all federally regulated institutions operating in the province of Quebec. Up until its reaction to the Government of Ontario's decision to eliminate the Office of the Commissioner of Francophone services in October 2018, Quebec had tended to oppose calls on the part of French speakers to broaden French language rights outside of that province such as when it opposed the Commission scolaire francophone du Yukon’s call to gain the ability to admit more students to its French language schools at the Supreme Court of Canada fearing that a victory for the French language school board in Yukon could have negatively affected the promotion of French in Quebec.

Жеке басының принциптеріне негізделген ресми жергілікті көптілділік

Глория Галлоуэй жазған және 2015 жылдың 8 шілдесінде Globe and Mail газетінде жарияланған мақалада Галлоуэй, Бірінші Халықтар Ассамблеясының Канаданың барлық түпкілікті тілдерін ресми тілдер қатарына енгізуді көздеп отырғанын жазады. Ол былай деп жазады:

Бірінші Халықтар Ассамблеясының төрағасы Канадада қолданылатын 60-қа жуық түпкілікті тілді ағылшын және француз тілдерімен бірге ресми деп жариялауға шақыруда. Бұл – қымбатқа түсетін ұсыныс, бірақ ол түпкілікті халықтардың ана тілдері жоғалып бара жатқандықтан, бұл мәселенің маңыздылығы артып келеді. Өткен күзде AFN-нің Ұлттық басшысы болып сайланған Перри Беллегард, барлық түпкілікті тілдердің аудармасын дәнді дақылдар мен сүт қораптарына басып шығаруды міндет етудің оңай болмайтынымен келіседі. "Бұл – соңғы мақсат", - деді Беллегард мырза сәрсенбі күні Канаданың ең ірі түпкілікті ұйымы AFN-нің үш күндік жылдық жалпы жиналысында өткен сұхбатында. "Бірақ, осы мақсатқа қадам-қадаммен жетіп баралық."

Аумақтық қағидаға негізделген ресми жергілікті көптілді біртілділік

Логистикалық және экономикалық қиындықтарды ескере отырып, жеке тұлғаға негізделген ресми көптілділіктің, жергілікті тілге тең құқық жақтаушылары аумақтық принципке негізделген, жергілікті немесе аймақтық үкіметтің тек жергілікті халық тілдерінде ғана қызмет көрсетуге, ал Канаданың басқа халық тілдерінде емес, міндетті түрде қызмет көрсетуді көздейтін, бір тілділік саясатын ұсынды. Кейбір алғашқы халықтар өз құзыретіндегі аумақтарда осы принципті қолданып жүр.

Жеке тұлға немесе аумақтық принципке сәйкес бір немесе бірнеше ресми ым тілдерін қоса алғанда, ресми көптілділік немесе көптілділік

Кейбіреулер Канаданың ресми тілдерінің бірі ретінде есімдер тілін қабылдауды ұсынды.

Халықаралық көмекші тіл арқылы ресми тіл аралығы

Басқалар ата-аналардың өз балаларына қалаған тілінде білім беру үшін мемлекеттік қаржыландыруға, сондай-ақ эсперантоны екінші тіл ретінде оқытуға құқылы болуы керек екенін айтты. Мұндай саясаттың Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына сәйкес келетіні де сөз болды.

Қоғамдық тыңдаулар қорытындысы

Кейде федералды үкімет немесе провинциялардың бірінің үкіметі қоғамдық пікірді анықтау үшін комиссиялар немесе кеңестер құрады. Осы тыңдалымдардың кейбіреуі, тіпті басым бөлігі, ресми тілдер саясатына арналған, ал олар жинаған жауаптар белгілі бір кезде қоғамдық пікірдің қандай екенін көрсетеді.

Тараптар арасында тіл мәселесі

Канаданың саяси партиялары соңғы кезде екі жеке заң жобасына қатысты түрлі дауыс беру үлгілерін көрсетті. Біріншісі – Ресми тілдер заңына (Француз тілінің хартасы) өзгеріс енгізу туралы заң (C 482 заң жобасы), оны Блок партиясының депутаты Паулин Пикард ұсынды. Егер қабылданған болса, бұл заң Ресми тілдер заңына, Канаданың Еңбек кодексіне және Канаданың Корпорациялар заңына өзгерістер енгізіп, оларды Француз тілінің хартасына сәйкес келтіретін еді, «фактически түрде федералды үкіметті тек провинция ішінде француз тілінде жұмыс істеуге мәжбүрлейтін», - деп хабарлайды Maclean’s журналы. Бұл заң жобасы 2008 жылдың мамыр айында Блок және ЖДП (Жаңа демократиялық партия) депутаттарының қолдауымен, консерваторлар мен либералдардың қарсылығына ұшырады. Екінші жеке мүше заң жобасы – Жоғарғы сот заңына (Ресми тілдерді түсіну) өзгеріс енгізу туралы ЖДП депутаты Ивон Годиннің заңы (C 232 заң жобасы). Егер қабылданса, бұл заң екі ресми тілдегі ауызша аргументтерді түсінуге жеткілікті білінгілік деңгейіне ие емес кандидаттардың Жоғарғы сотқа тағайындалуына кедеріс жасайды. Бұл заң жобасы 31 наурызда үшінші оқылымда барлық ЖДП, либерал және Блок партиясы мүшелерінің қолдауымен қабылданды, ал консерваторлар қарсы дауыс берді. Алайда, Сенат оны мақұлдамады.

Канаданың либералды партиясы

Либералдық партия өзін ресми екі тілділіктің партиясы деп санайды, себебі 1969 жылы алғашқы Ресми тілдер заңын қабылдаған және 1982 жылы Құқықтар мен бостандықтар хартасына екі ресми тілге қатысты егжей-тегжейлі қорғау шараларын енгізген Либералдық премьер-министр Пьер Элиот Трюдо болды. Партияның ресми екі тілділікке берілгендігінің тереңдігі Либералдық партияның конституциясында Құқықтар хартасының 16(1)-бабымен дерлік сөз сойлегендей үлгіленген ережелердің болуымен көрсетілген: «Ағылшын және француз тілдері Партияның ресми тілдері болып табылады және олардың мәртебесі, құқықтары мен мүмкіндіктері Партияның барлық федералдық институттарында тең. Партия өз негізгі мақсаттарын іске асыруда және барлық қызметтерінде ағылшын және француз тілдерінің мәртебесін, құқықтары мен мүмкіндіктерін сақтауға және дамытуға міндетті».

Жаңа демократиялық партия

Жаңа демократтық партияның депутаттары 1969 жылғы Ресми тілдер заңына, 1988 жылғы Ресми тілдер заңына және Құқықтар хартиясында қамтылған екі ресми тілді қорғауға дауыс берді. Соңғы кезде партия екі тілділіктің асимметриялық түрін қолдауға ұмтылып келеді. 2008 жылдың басында партияның тілдер жөніндегі сыншысы Ивон Годин, олардың депутаттары Квебек блогы ұсынған, Квебектегі федералдық институттарды француз тілінде жұмыс істеуге немесе француз тілін басымдыққа қоюға мәжбүрлейтін заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді. 2017 жылы НДП депутаты Ромео Саганаш Жоғарғы Сот судьяларына ағылшын және француз тілдерін білуді міндетті етуге қарсы сөйледі, сондай-ақ, ресми екі тілділіктің жергілікті кандидаттарға тілдік кедергілер келтіруіне байланысты сынға алды.

У. А. С. Беннет

Британдық Колумбияның премьер-министрі В. А. К. Беннетт Пьер Трюдо екітілділікті осы себепті енгізді, өйткені ол Квебекке бағытталған саясаткер болған және негізгі қызығушылығы француз Канадасын дамыту мен қорғау болған.