Кіріспе

Көне гректердің қонақжайлық туралы түсінігі – көне гректердің қонақжайлық туралы түсінігі. Ол көбінесе «қонақ достығы» немесе «дәстүрлі достық» деп аударылады. Бұл жомарттыққа, сый алмасуға және өзара жауапкершілікке негізделген институционалды қарым-қатынас. Тарихи тұрғыдан алғанда, шетелдіктерге және қонақтарға (өз қаласынан емес гректерге) қонақжайлық көрсету моральдық міндет саналды. Шетелдік гректерге меймандос болғандар, шетелдіктердің қамқоршысы Зевс Ксенийді (және Афина Ксенияны) құрметтеген. Қонақжайлық рәсімдері қонақ пен үй иесі арасындағы өзара қарым-қатынасты құрып, оны материалдық игіліктер (мысалы, сыйлықтар, қорғау, баспана) және рухани игіліктер (мысалы, қызметтер, белгілі бір нормативтік құқықтар) арқылы білдірген. Бұл сөз «ксенос» – «бейтаныс» деген сөзден туындаған. Грек құдайы Зевс кейде бейтаныс адамдарды қорғайтын Зевс Ксинос деп аталған. Осылайша ол шетелдіктерге және қонақтарға қонақжайлық көрсетудің моральдық міндетін жүзеге асырған. Теоксения немесе теоксения – грек мифологиясындағы тақырып, онда адамдар кішіпейіл бөтенге (ксенос) қонақжайлық көрсету арқылы өздерінің ізгілігін немесе құдайға деген құрметтерін көрсетеді, ол сый беру қабілеті бар жасырын құдай (теос) болып шығады. Бұл оқиғалар, кез келген қонақты мүмкін құдай ретінде қарау керектігін ескертеді және ксения идеясын гректердің негізгі әдет-ғұрыптарының бірі ретінде орнатуға көмектеседі. Теоксения термині құдайлар арасындағы той-думандарды да қамтиды, бұл классикалық өнердегі танымал тақырып, ол Ренессанс дәуірінде құдайлардың мейрамын бейнелейтін туындыларда қайта жаңғырды. Заң бойынша, ксения – заңсыз туылғандығын дәлелдеу үшін қолданылған. Афинадағы сот істерінде оны неке арқылы азаматтыққа қол жеткізуге тырысқандарды айыптау үшін пайдаланған. б.з.д. 451/450 жылдарғы Периклдің азаматтық заңы, афиналық емес адамдармен одақ құрғандардың балаларын да заңсыз туылған балалар қатарына қосты.

"Илиада" да

Гомердің "Илиадасында" сипатталған Троя соғысы ксенияны бұзудың салдарынан туды. Пэрис, Троялық Приамның ұлы, Микен Спартасының патшасы Менелайдың қонағы болды, бірақ ол қожайынының әйелі Еленді ұрлап, ксения шегін бұзды. Сондықтан, ахейлер Зевске осы құқықбұзушылықты кектеуге міндетті болды, себебі ксенияны бұзу Зевстің билігіне келтірілген тұрақсыздық еді. Диомед пен Глаукус ешкімнің жерінде кездеседі. Бірақ Диомед құдайлардан тараған адаммен шайқасқысы келмейді, сондықтан Глаукустың тегін сұрайды. Ол оны айтқаннан кейін, Диомед олардың әкелері бір-бірімен ксения жасасқан және олардың арасында қонақ достығы болғанын түсінеді. Сондықтан олар соғыспауға, керісінше, мұрагерлік қонақ достығын сақтап, қару-жарақтарын алмасуға келіседі. Гектор Аяксқа адамдар оларды жек көрушіліктен арылып, дос болғаны үшін есте сақтасын деп, сый-сыяпат алмасу туралы айтады. Бұл ксенияның дәстүрлі мысалы болмаса да, грек мәдениетінде достықтың күшін көрсетеді. 9-шы кітапта: Ахилл Одиссейді үйіне шақырып, Патроклдан ең жақсы шарапты әкеліп беруін сұрайды. Патрокл шараппен бірге ет әкеледі. Олар тамақтанып, Одиссей Агамемнонның ұсынысын Ахиллға жеткізгенге дейін сөйлеседі. Телемах Бірінші кітапта жамылған Афинаға ксения көрсетеді, оны жылы күтіп алып, тамақ ұсынады. Ол тіпті оның орындығын әдепсіз жігіттерден алыстатады. Шошқа бағушы Эвмей жамылған Одиссейге ксения көрсетеді, қонақтар Зевстің қорғауында екенін мәлімдейді. Одиссейге қарсы шыққандардың бірі Ктесипп, Одиссейді мазақтап, оған "сыйлық" ретінде өгіздің жамбас сүйегін лақтырады, бұл ксенияны жерден тепкілеу еді, бірақ Одиссей одан қашады, ал Телемах егер ол қонақты ұрып жіберсе, Ктесиппті найзамен қағып тастайтынын айтады. Басқа да талапкерлер Ктесипптің "қайғыға ұшырағанын" айтады, егер бейтаныс адам құдайдың киялы болса. Сонымен қатар, Гомер ксенияның егжей-тегжейлі сипаттамаларын келтірген сайын, әрдайым бірдей формула қолданады: мысалы, қыздың алтын кубокқа шарап құюы және т.б. Жаман ксенияның мысалы Гомердің талапкерлерді сипаттауында көрінеді. Олар Пенелопа мен Телемахты азық-түліксіз қалдырып, үйлерін тоздырып тастайды. Олар бір-біріне ғана емес, сонымен қатар Телемахқа және Афина мен Одиссей сияқты қонақтарға да бейшаралықпен қарасады. Жаман ксенияның тағы бір мысалы – циклоп Полифем. Циклоп Одиссейден қайдан келгенін және оның есімін бірден сұрап, әдеттен тыс әрекет етеді (қолынан сұрамас бұрын қонақты тойдыру дұрыс). Содан кейін циклоп Одиссейдің серіктеріне тамақ бермейді, оларды жеп қояды және олардың кетуіне рұқсат бермейді. Калипсо, нұрлы құдай, Одиссейді күйеуі ретінде үңгірінде ұстағысы келді, бірақ ол бас тартты. Кирки де Одиссейді өз сарайында серігі ретінде ұстай алмады. Бұл екі әйелдің де үйлері әдемі және оған ұсынар нәрселері жетерлік болғанымен, олардың қонақжайлылығы Одиссейге тым ауыр болды. Ол әрқайсысын Итакаға оралып, отбасын және үйін қайтарып алу мақсатымен қалдырды. Кейде қонақжайлық қаланбаған немесе теріс қабылданатын.

"Аргонавтика" кемесі

Родос Аполлоний жазған "Аргонавтика" "Илиада" мен "Одиссея" туындыларынан бұрынғы оқиғаны баяндайды. Оқиға грек дәуірінде болғандықтан, шығармада ксения тақырыбы жиі кездеседі. Аргонавттар Долион патшасы Кизикстің жылы күтіп алуына ие болады, ол оларға Аполлонға арналған жаңа құрбандық алатын орынды қасиеттеуге қажетті қауіпсіз бейіт пен құрбандық заттарын ұсынады. Ал қарсы жақтанғы бейітте ксенияны жер бетінде туған құбыжықтар, Аргонавттарға шабуыл жасап, бұзады. Герман, бұл Гарри Тегнеус зерттеген африкалық тайпалық қоғамдардың жасаған келісімдерімен сәйкес келетінін көрсетеді (оның 1952 жылғы этносоциологиялық кітабы "Қан бауырларында") онда "қатысушылар қан тоғысу рәсімі барысында бір-бірін "аға", "бауыр", "туыс" деп жариялайды". Біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықтың екінші жартысындағы Ежелгі Таяу Шығыстың кішкентай билеушілері арасындағы "бауырластық", "әкелік" және "махаббат пен достық" туралы шарттар, бұл декларациялардың жазба түрі болуы мүмкін".

Сәулет саласында

Витрувий "хения" сөзін бір рет қолданады, "Де Архитектура" кітабының 6-шы кітабының соңында, әдетте тамақ суреттерімен безендірілген қонақ бөлмелері туралы жазбада: "Гректер көбірек сән-салтанатқа ие болғанда және олардың жағдайы гүлденгенде, олар шетелден келген қонақтары үшін асханалар, жатақтар және азық-түлік сақталатын бөлмелер ұсына бастады. Бірінші күні оларды кешкі асқа шақырып, ертесіне тауық, жұмыртқа, көкөніс, жеміс-жидектер және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін жіберетін. Сондықтан суретшілер қонақтарға жіберілген заттарды бейнелейтін суреттерді «хения» деп атады." Архитектура теоретигі Саймон Вейр Витрувийдің "Де Архитектура" кітабының 6-шы кітабының басындағы, Аристипп кемеден құлап, родостықтардан қонақжайлық алған оқиғасындағы "хенияға" сілтеме жасауын түсіндірді. Сондай-ақ, "хения" ежелгі грек сәулетшілерінің жұмысында кеңінен таралғандығын, олардың жұмысы жеке тұрғын үйлерді жобалаудан гөрі, әрқашан қоғамдық ғимараттар мен қонақтарды қабылдаумен байланысты болғандығын айтты. Архитектура тарихшысы Лиза Ландрум грек театрында сахнада да, сахнадан тыс жерде де "хенияның" болғанын көрсетті.

Еврей жазбаларында

Еврей Киелі кітаптарында (Ескі Келісімде) жазылған бірнеше оқиғалар гректердің теоксиния ұғымымен сабақтас деп есептеледі, онда олар өздерінің құдайлық табиғатын ашпас бұрын, бейтаныс адамға құнақжайлық көрсетеді. Тек қана, олардың құдай екенін білмейді. Мысалы, «Тек қана» кітабының 18-тарауында Ыбырайымға үш адам келеді; Яхве (Құдай) олардың арасында, бірақ Ыбырайым бастапқыда оны танымайды, оған «Адонай» («мырза», қонаққа көрсетілетін әдеттегі құрмет) деп тіл қатып, нан, айран, сүт және бұзау етімен сыйлайды. Жаратқан Ие оған қартайған әйелі Сара ұл табатынын уәделейді. (Осы екі адамның кім екені белгісіз; христиандар оларды Әулие Үштік құрайтын тұлғалар деп түсіндіреді.) Содан кейін Жаратқан Ие Содом мен Ғомор қалаларына олардың күнәларының ауырлығын тексеруге бара жатқанын айтады; Ыбырайым оған жалбарынып, егер он әділ адам болса, қалаларды жоймауын сұрайды. «Тек қана» кітабының 19-тарауында екі адам (מַּלְאָכִ֤ים mal’āḵîm, «елшілер», періштелер) Содомға барады, онда Ыбырайымның туысы Лот оларды құнақтап, нан пісіреді. Содомдықтар Лоттың үйіне келіп, олардан қонақтарды беруді талап етеді, бұл оларды зорлау үшін жасалған болуы мүмкін. Лот бас тартады, ал періштелер оларды соқыр етеді. Лот және оның отбасы қаладан қашып құтылып, Құдай оны күкірт пен отпен жояды. Зерттеушілер «оң теоксинияны» (қожайын қонақты лайықты күтеді) және «теріс теоксинияны» (қожайын өмірдің нығметін алады, ал құнақжайсыздық көрсеткендер қарғысқа ұшырайды) ажыратады. Кейбір авторлар бұл оқиғаларды грек мәдениетінің ежелгі израильдіктерге тигізген әсерінің мысалы деп санайды.