Кіріспе
Мәдениетке бейімделу – христиандық ілім мен амалдарды түрлі мәдениеттерге қалыптастыру. Бұл термин көбінесе католиктер мен православие өкілдері қолданса, протестанттар (англикандықтар мен лютерандар сияқты), әсіресе Әлемдік шіркеулер кеңесімен байланыстылары, "контекстуалды теология" терминін қолдануға дайындалады.
In Christianity, inculturation is the adaptation of Christian teachings and practices to cultures. This is a term that is generally used by Catholics and the Orthodox, whereas Protestants (such as Anglicans and Lutherans), especially associated with the World Council of Churches, prefer to use the term "contextual theology".
Өмірбаян
Христиан дінінің басқа мәдениеттермен бірге өмір сүруі елшілер дәуірінен басталады. Иса Мәсіх көкке көтерілгенге дейін шәкірттеріне өз үйретімдерін жердің барлық шетіне таратуға бұйрық берді (Мт 28,18; Мр 16,15), ал Пауылдың Афинадағы Ареопагта гректерге айтқан сөзі (Елшілердің істері 17:22-33) мәдени бейімдеудің алғашқы тынысы деп есептелуі мүмкін. 32-аятта айтылғандай, бұл сөзді барлығы да жақсы қабылдамады: «Олар өлгендердің қайта тірілуі туралы естігенде, кейбіреулері мазақ етті». Шамамен 50 жылы елшілер бірінші шіркеу кеңесін – Иерусалим кеңесін шақырып, басқа ұлттарды қабылдау және олардың мәдениетін енгізу мәселесін қарастырды. Кеңес басқа ұлттардың яһуди дініне кірмей-ақ христиан бола алатынын бекітті. Мәдени қақтығыстар христиандық Грек-рим мәдениетін қабылдағанға дейін жалғасты. Рим империясы құлағаннан кейін герман және орта ғасырлық мәдениеттер үстемдікке ие болғанда да осыған ұқсас мәдени бейімдеу процесі жүрді, бұл ғасырларға созылды. Миссия тарихында мәдени бейімдеуді алғаш қолданғандардың қатарында Ирландиядағы Әулие Патрик және Шығыс Еуропаның славян халықтары үшін Әулие Кирилл мен Мефодий бар. 1054 жылғы шіркеу бөлінісінен кейін католик шіркеуінің ықпалы көбінесе Еуропаның батыс бөлігімен шектелді. Крест жорықтары мен Константинопольдегі Латын империясы (1204–1261) арқылы Таяу Шығыстың мәдениеттеріне ықпалын қайтаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Протестанттық реформация Батыс шіркеуінде жарылыс тудырды. Алайда, сонымен бірге, испан және португалдықтардың Америка, Азия және Африканы ашуы басқа мәдениеттермен және өркениеттермен байланысты кеңейтті.
Ашық етілгеннен кейінгі инкультурация
Жаңа территориялардың ашылуынан және Трент соборының (1545–1563) өтуінен кейін, мәдени сіңіру қозғалысы жүйелірек болды және ерекше иезуиттермен байланысты болды. Католик шіркеуі ежелгі, христиан емес мәдениеттердің элементтерін қалай пайдалану және бағалау керектігін зерделеуге мәжбүр болды. Атақты тұлғалардың ішінде Бразилияның жергілікті халқы үшін Хосе де Анчиета, Гоада Томас Стивенс, Оңтүстік Үндістанда Роберто де Нобили және Вьетнамда Александр де Родос болды.
Қытай
Исаия дінінің иелері Маттео Риччи (Португалиядан), Адам Шалл фон Белл және басқалар Қытайға христиан дінін тарату үшін тағайындалған миссионерлер болды. Олар қытай тілін үйреніп, мәдениетін тереңірек зерттеді, халыққа Жақсы Жаңалықтың негізгі қағидаларын түсінуге көмектесу жолдарын іздеді. Риччи мен Шалл Пекиндегі қытай императорының сарай математиктері, астрономдары және мандариндер болып тағайындалды. Алғашқы католик шіркеуі 1650 жылы Пекин қаласында салынды. Император католиктерге дін бостандығын берді. Риччи католик дінін қытайлық ойлау жүйесіне бейімдеді, соның ішінде ата-бабаларды құрметтеуге рұқсат берді, оны мәдени дәстүр ретінде сипаттады. Алайда, Ватикан мұның құлшылық актісі екенін, демек, тыйым салынған тәңірге табыну екенін мәлімдеді. 1692 және 1742 жылдардағы «қытай ғұрыптары» дауларында христиан дінін кез келген түрде бейімдеуге тыйым салды. Қытай императоры алданып қалғанын сезінді және христиандық тәжірибелерді өзгертуге рұқсат бермеді. 1721 жылы Кангси императоры христиандық миссияларды тыйым салғанда шіркеу үлкен қиындықтарға тап болды. Франценнің сөзінше, «Ватиканның саясаты Қытайдағы миссиялардың құлауына себеп болды».
Лео XIII
XIX ғасырдың соңында папа Лео XIII мәдени әртүрлілікті қолдады, нәтижесінде 1879 жылы Армян католик шіркеуі Католик шіркеуіне қайта қосылды. Ол Шығыс обрядтағы шіркеулерді латыншалауға қарсы болды, оларды ең құнды ежелгі дәстүр және Католик шіркеуінің рухани бірлігінің символы деп есептеді. Оның 1894 жылғы энциклопедиясы "Praeclara gratulationis" шіркеу ішіндегі сенімнің мәдени және діни әртүрлілігін жоғары бағалады. "Orientalium Dignitas" құжатында ол әртүрлілікті сақтау және дамыту қажеттігін атап, әр түрлі мәдениеттерді құндылық деп жариялады. Ол Ватиканның латыншалау саясатына қарсы тұрып, басқа мәдени бітістердің сақталғандығы мен ерекшелігін қамтамасыз ететін бірқатар шаралар қабылдады. Папа Пий XI жергілікті мәдениетті жақсырақ тану үшін жергілікті дін қызметкерлерін ілгерілетуге ұмтылды. 1922 жылы Римде миссионерлер конгресін өткізді. Ол жыл сайын Азия, Африка және Латын Америкасынан жаңа тағайындалған епископтарды жеке өзі қасиеттілікке бекітті. Оның қайтыс болған кезде 240 дін аймағы мен басқарманы өздері қызмет ететін елдің тумалары епископтар басқарды.
Пий XII
1939 жылы папа Пий XII таққа отырғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, 250 жылдық Ватикан саясатын түбегейлі өзгертіп, Қытайдағы қайтыс болған туыстарды құрметтеуге рұқсат берді. Келесі он жылда шіркеу жиырма жаңа архиепархия, жетпіс тоғыз епархия және отыз сегіз апостолдық префект құрды. Бірақ 1949 жылы коммунистік революция елді басып алып, христиан дінін қуғындады. Ізгі хабарды тарату – жергілікті мәдениетті жою емес, оны қалыптастыру. Пий мұны баса айтты; ол Summi Pontificatus еңбегінде әртүрлі өркениеттерді және олардың жақсы қасиеттерін тереңінен түсіну, Мәсіхтің Ізгі хабарын уағыздау үшін қажет екенін жазды. Ал 1944 жылы Пап миссионерлік қоғамының басшыларына сөйлеген сөзінде ол былай деді: «Ізгі хабардың жаршысы және Мәсіхтің елшісі – апостол. Оның міндеті шетелдік жерге еуропалық өркениет пен мәдениетті, немесе басқа ешқандай мәдениетті көшіру, тамырдандырып, тарату емес. Оның осы халықтармен қарым-қатынас жасаудағы міндеті – оларды оқыту және қалыптастыру, олардың кейбіреулері өте көне және жоғары дамыған мәдениетке ие болса да, христиандық өмір мен мораль қағидаларын ерікті және іс жүзінде қабылдауға дайын болуын қамтамасыз ету. Бұл қағидалар, қосымша айтар болсам, жақсы және адал болған кез келген мәдениетке сәйкес келеді және адамның қадір-қасиетін қорғау мен бақытқа жетуде осы мәдениетке күш береді». Инкультурация мәселесі оның 1951 жылғы 2 маусымда және 1957 жылғы 21 сәуірде жарық көрген Evangelii praecones және Fidei donum энциклопедияларында көтерілді. Пий католик миссияларының жергілікті шешім қабылдау құқығын арттырды, олардың көптегені дербес епархияларға айналды. Пий XII жергілікті мәдениетті еуропалық мәдениетпен тең дәрежеде тануды талап етті. Өзінің ізашарларының дәстүрін жалғастыра отырып, Пий XII шіркеу істерінде жергілікті басқару құруды қолдады: 1950 жылы Батыс Африка иерархиясы тәуелсіздік алды; 1951 жылы Оңтүстік Африка; және 1953 жылы Британдық Шығыс Африка. 1955 жылы Финляндия, Бирма және Француз Африкасы дербес епархияларға айналды.
Пауыл VI
Екінші Ватикан кеңесінде Пауыл VI «Ad gentes» жарлығын қабылдап, мәдени бейімделудің «Инкарнация экономикасын» үлгі еткенін үйретті.
Иоанн Павел II
Иоанн Павел II бұл мәселені бірнеше энцикликаларда және қоғамдық сөздерінде көтерді. Бұл термин 1990 жылы Иоанн Павел II-нің Redemptoris Missio энцикликасында қайта пайда болды. "Евангелиенің туған мәдениеттерге сіңірілуі, сондай-ақ осы мәдениеттердің Шіркеу өміріне енгізілуі". "Нағыз мәдени құндылықтардың христиандыққа интеграциялануы арқылы және христиандықтың түрлі адам мәдениеттеріне енуі арқылы терең өзгерісі". "Қазір инкультурация – Redemptoris Missio 52-де сенім мен мәдениет арасындағы үздіксіз диалог ретінде анықталған теологиялық термин екені мойындалады".
Бенедикт XVI
Бенедикт XVI, өзінің алдыңғысы сияқты, мәдениеттер мен діндер арасындағы диалогқа үлкен мән берді. Ол бір кезде "мәдениетке сіңіру" түсінігінен "мәдениеттер аралық қарым-қатынас" түсінігіне көшуге тырысқанмен, кейіннен "сенім мәдениетінің" ерекшелігі мен салтанаттылығы бұзылмаса, сенімді мәдениетке сіңіру қажет екенін мәлімдеді.
Қарсылық пен сын
Мәдениетке сіңірудің христиандық тәсілдері әрдайым сіңіріліп жатқан мәдениет тарапынан оң қабылдануы мүмкін емес. Франциск Ксавьердің 16 ғасырдағы Жапониядағы миссионерлік қызметінде Ксавьер Анжиродан Deus сөзіне балама болатын жапон тіліндегі сөзді сұрады, ол оған бір сөз ұсынды. Бастапқыда оны қабылдаған Ксавьер кейіннен Анжироның бұл сөзді Шингон буддизмінің орталық құдайынан алғандығын түсінді. Бәсекелес діннің құдайына сіңіруден сақтану үшін Ксавьер Deus сөзін дыбыстамалық эквивалентпен жазды. Бірақ бұл дыбыстамалық тұрғыдан "үлкен жалған" деген мағына беретін сөзбен ұқсас болды. Ксавьердің қиындықтарынан сақтану үшін Қытайдағы Маттео Риччи және Үндістандағы Роберто де Нобили мәдениетке сіңіру кезінде осындай дыбыстамалық транслитерация жасауға тырыспады.