Кіріспе

Грек философы (б.з.д. 371 – б.з.д. 287) – грек философы, перипатетикалық мектепте Аристотельдің ізбасары. Ол Лесбос аралындағы Эресос қаласында дүниеге келген. Оның нақты аты – Тύρταμος; ал «Теофрастос» лақап атын оның ұстазы Аристотель, «құдайға жақын сөйлеу өнеріне» ие болғаны үшін берген. Жастық шағында Афинаға келген ол бастапқыда Платон мектебінде білім алған. Платонның қазасынан кейін ол Аристотельге жақын болды, ал Аристотель өзінің еңбектерінде Теофрастқа сілтеме жасады. Аристотель Афинадан қашқанда Теофраст Лицейдің басшысы болды. Оның өлімінен кейін афиналықтар оған қошемет көрсетіп, мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізді. Оның ізбасары Лампсактың Стратоны болды. Теофрастың қызығушылықтары өте кең болды, олар биология, физика, этика және метафизиканы қамтыды. Оның сақталған екі ботаникалық еңбегі – «Өсімдіктер туралы зерттеулер» (Historia Plantarum) және «Өсімдіктердің себептері туралы» – Ренессанс ғылымына зор ықпал етті. Сонымен қатар, «Мінез-құлық туралы», «Сезім қабылдауы туралы» және «Тастар туралы» еңбектері, сондай-ақ физика және метафизика бойынша фрагменттер де сақталған. Философияда ол грамматика мен тілді зерттеді және Аристотельдің логика бойынша жұмыстарын жалғастырды. Ол кеңістікті денелердің орналасуы мен құрылымы, уақытты қозғалыстың бір жағдайы, ал қозғалысты барлық әрекеттің қажетті салдары деп қарастырды. Этикада ол бақытты сыртқы жағдайларға және ізгілікке байланысты деп есептеді.

Өмір

Теофраст туралы биографиялық ақпараттың көп бөлігі Диоген Лаэртійдің «Еminent философтардың өмірі мен пікірлері» еңбегінен алынған, ол Теофраст заманынан кейін төрт жүз жылдан астам уақыт өткен соң жазылған. Ол Лесбос аралындағы Эресос қаласында дүниеге келген. Оның нақты аты – Тиртамус (Τύρταμος) болған, бірақ кейіннен Аристотель оған «Теофраст» деген лақап ат берген, ол оның әңгіме өнерінің көркемдігін білдіреді (Ежелгі грек тілінен Θεός – ‘құдай’ және φράζειν – ‘сөз айту’, яғни құдайға лайық сөз). Альципптан Лесбоста философия сабақтарын алғаннан кейін ол Афинаға көшіп келді, онда Платонның шәкірті болған болуы мүмкін. Ол Аристотельмен дос болып, Платон қайтыс болғаннан кейін (б.з.д. 348/7 ж.) Аристотельдің Афинадан кетіп, өз-өзінен шеттеуге түсуіне қосылған болуы мүмкін. 345/4 ж. Аристотель Лесбостағы Митилене көшкенде, Теофрасттың ықпалымен болған деп есептеледі. Аристотель мен Теофраст Лесбоста табиғатты зерттеуді бірге бастаған, Аристотель жануарларды, ал Теофраст өсімдіктерді зерттеген. Аристотель 343/2 ж. Ұлы Александрдың тәрбиешісі болып тағайындалғанда Теофраст онымен бірге Македонияға барған болуы мүмкін. Шамамен 335 ж. Теофраст Аристотельмен бірге Афинаға көшіп келді, онда Аристотель Лицейде сабақ берді. Александр қайтыс болғаннан кейін антимакедониялық көңіл күй Аристотельді Афинадан кетуге мәжбүрлегенде, Теофраст Перипатетика мектебінің басшысы (scholarch) қалды, ол Аристотельдің 322/1 ж. қайтыс болғаннан кейін де сақталды. Аристотель өсиетімен оны балаларының, соның ішінде жақын досы Никомахтың қамқоршысы етіп тағайындады. Аристотель өзінің кітапханасын және еңбектерінің түпнұсқаларын оған сыйлады, сондай-ақ Лицейдегі мұрагері деп белгіледі. Родос азаматы Евдем де бұл лауазымға үміткер болған, ал Аристоксен Аристотельдің таңдауына наразы болған. Теофраст 35 жыл Перипатетика мектебіне жетекшілік етті және Диогеннің айтуынша, 85 жасында қайтыс болды. Ол: «Біз өмір сүре бастағанда ғана өлеміз» деген сөзді айтқан делінеді. Оның басшылығымен мектеп гүлденді – бір кезде 2000-нан астам студент болды, деп Диоген хабарлайды, – және өсиеті бойынша, Диоген сақтаған құжаттарға сәйкес, ол өзінің үйі мен галереясы бар бағын мектепке берді. Комик ақын Менандр оның шәкірттерінің бірі болды. Оның беделі Филипп, Кассандр және Птолемей оған көрсеткен құрметте және оған қарсы келтірілген дінсіздік айыбының сәтсіз аяқталуында көрінді. Оған қоғамдық жерлеу рәсімі жасалды, және «Афинаның барлық халқы оны зор құрметпен қабірге дейін сүйреп әкелді». Лицейдің басшысы лауазымына Лампсактың Стратоны тағайындалды.

Жазбалар

Диогеннің 227 атауды қамтитын тізімдерінен Теофрасттың қызметі замандас білімнің барлық саласын қамтығаны көрінеді. Оның жазулары, ықтимал, Аристотельдің осы тақырыптарға қатысты қарастыруларынан көп ерекшеленбеген, бірақ егжей-тегжейлі тұрғыдан толықтырған. Аристотель сияқты, оның көптеген жазбалары жоғалып кеткен. Осылайша, Теофраст, Аристотель сияқты, Бірінші және Екінші Аналитиканы (Ἀναλυτικῶν προτέρων және Ἀναλυτικῶν ὑστέρων) жазған. Ол сондай-ақ Тақырыптар (Ἀνηγμένων τόπων, Τοπικῶν және Τὰ πρὸ τῶν τόπων), Силлигозмдерді талдау (Περὶ ἀναλύσεως συλλογισμῶν және Περὶ συλλογισμῶν λύσεως), Софизмдер (Σοφισμάτων) және Растау мен Жоққа шығару (Περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως) туралы, сондай-ақ Табиғат философиясы (Περὶ φύσεως, Περὶ φυσικῶν, Φυσικῶν және басқалары), Аспан (Περὶ οὐρανοῦ) және Ауа-райы құбылыстары (Τῆς μεταρσιολεσχίας және Μεταρσιολογικῶν) туралы кітаптар жазды. Бұған қоса, Теофраст Жылу мен Суық (Περὶ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ), Су (Περὶ ὕδατος), От (Περὶ πυρóς), Теңіз (Περὶ θαλάττης), Қоюлану мен Еру (Περὶ πήξεων καὶ τήξεων), тірі және рухани өмірдің әр түрлі құбылыстары, және Жан (Περὶ ψυχῆς), Тәжірибе (Περὶ ἐμπειρίας) және Сезім қабылдауы (немесе Сезімдер; Περὶ αἰσθήσεων) туралы жазған. Сонымен қатар, біз Теофрасттың ерте грек философтары Анаксимен, Анаксагор, Эмпедокл, Архелай, Аполлониялық Диоген, Демокрит туралы монографияларын кездестіреміз, оларды Симплиций пайдаланған; сондай-ақ Ксенократ, Академиктерге қарсы және Платонның саяси доктринасының эскизі. Ол жалпы тарихты зерттеді, Плутархтың Ликург, Солон, Аристид, Перикл, Никий, Алкивиад, Лисандр, Агезилай және Демосфеннің өмірбаяндарынан білеміз, олар "Өмірлер туралы" (Περὶ βίων) еңбегінен алынған болуы мүмкін. Бірақ оның басты еңбегі Аристотельдің табиғат тарихындағы еңбегін жалғастыру болды. Бұл туралы оның жеке зоологиялық тақырыптарға арналған көптеген трактаттары, олардың атауларынан басқа, тек фрагменттері ғана сақталған, сондай-ақ оның "Тастар туралы", "Өсімдіктер туралы" және "Өсімдіктердің себептері туралы" (төменде қараңыз) кітаптары куәландырады. Саясатта да ол Аристотельдің ізімен жүрген сияқты. Оның "Мемлекет туралы" (Πολιτικῶν және Πολιτικοῦ) кітаптарынан басқа, біз білім туралы (Περὶ παιδείας βασιλέως және Περὶ παιδείας), Патшалық туралы (Περὶ βασιλείας, Περὶ παιδείας βασιλέως және Πρὸς Κάσανδρον περὶ βασιλείας), Ең жақсы мемлекет туралы (Περὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας), Саяси мораль туралы (Πολιτικῶν ἐθῶν) және әсіресе Заңдар туралы (Νόμων κατὰ στοιχεῖον, Νόμων ἐπιτομῆς және Περὶ νόμων) еңбектерін кездестіреміз. Олардың бірі әртүрлі варварлық және грек мемлекеттерінің заңдарын жинақтап, Аристотельдің Саясатқа арналған жоспарына қосымша болуы тиіс және оған ұқсас болуы керек. Ол сондай-ақ риторика және поэзия туралы жазды. Теофраст, сөзсіз, этикалық жазбаларында, сондай-ақ қозғалыс, жан және Құдай туралы метафизикалық зерттеулерінде Аристотельден одан да алыстады. Осы жазбалардан басқа, Теофраст бірнеше мәселелер жинағын жазды, олардың ішінен кем дегенде бірі Аристотельдің атымен бізге жеткен мәселелерге айналды, сондай-ақ диалог түріндегі түсіндірмелер, оларға, мүмкін, Эротикос (Ἐρωτικός), Мегакл (Μεγακλῆς), Каллистен (Καλλισθένης) және Мегарик (Μεγαρικός) кірді, сондай-ақ хаттар, математикалық ғылымдар мен олардың тарихына арналған кітаптар. Оның көптеген еңбектері тек фрагменттер түрінде сақталған. "Бұл еңбектердің стилі, ботаникалық кітаптардың стилі сияқты, Аристотельдің жағдайындағыдай, біздің қолымызда бар нәрсе лекцияларға арналған жазбалар немесе лекциядан алынған жазбалардан тұрады" деді оның аудармашысы Артур Ф. Хорт.

Өсімдіктерде

Оның ең маңызды кітаптары – екі үлкен ботаникалық трактаты: «Өсімдіктер туралы зерттеу» (Περὶ φυτῶν ἱστορία, көбінесе Historia Plantarum деп белгілі) және «Өсімдіктердің себептері туралы» (грекше: Περὶ αἰτιῶν φυτικῶν, латынша: De causis plantarum). Олар антик заман мен орта ғасырлардағы ботаника ғылымына ең маңызды үлес қосып, ботаникалық әлемнің алғашқы жүйеленуін құрайды. Осы еңбектерінің арқасында кейбір ғалымдар, Линейді ұстанғандай, оны «ботаниканың әкесі» деп атайды. «Өсімдіктер туралы зерттеу» бастапқыда он кітаптан тұрған, оның тоғызы бүгінге дейін сақталған. Бұл жұмыс өсімдіктердің ұрпақтану жолдарына, өсетін жерлеріне, мөлшеріне және тағам, шырын, шөптер сияқты практикалық қолданысына қарай жіктелетін жүйе бойынша құрылған. Бірінші кітап өсімдіктердің бөліктерін, екінші кітап өсімдіктердің көбеюін және себу уақыты мен әдістерін, үшінші, төртінші және бесінші кітаптар ағаштарды, олардың түрлерін, орналасқан жерлерін және практикалық қолданыстарын, алтыншы кітап бұталар мен тікенді өсімдіктерді, жетінші кітап шөптерді, сегізінші кітап жеуге жарамды тұқымдарды, ал тоғызыншы кітап пайдалы шырындарды, қою заттарды, шайырларды және т.б. сипаттайды. Бұл еңбектерде көптеген абсурдты және қияли мәлімдемелер болғанымен, өсімдіктердің функциялары мен қасиеттері туралы құнды байқаулар да бар. Иоганн Готлоб Шнайдердің (1818–21) және Фридрих Виммердің (1842–62) басылымдарында, сондай-ақ Герман Узенердің «Analecta Theophrastea» еңбегінде әртүрлі шағын ғылыми фрагменттер жинақталған.

Метафизика

Метафизика (анахроникалық грек атауы: Θεοφράστου τῶν μετὰ τὰ φυσικά), тоғыз тараудан тұрады (бірінші принциптер туралы деп те аталады), Узенердің басылымында (Теофраст, Метафизика, Бонн, 1890) үлкен жұмыстың бір бөлігі деп есептелді, бірақ Росс пен Фобс өз басылымында (Теофраст, Метафизика, Оксфорд, 1929) бұл трактат толық (ж. X) екенін айтты және қазір бұл пікір кеңінен қабылданды. Бұл еңбекті басқа авторға жатқызуға ешқандай себеп жоқ, себебі ол Гермипп пен Андроникте еске алынбаған, әсіресе Дамаскілік Николай оны бұрыннан-ақ атап көрсеткен. Теофраст түрлі мәрмәр тастарды сипаттайды, металл өңдеушілердің жылыну үшін пайдаланатын көмірді айтады, металл кендерінің түрлерін көрсетеді және пемза тастарының жанартаулық тектен пайда болғанын білген. Ол сондай-ақ асыл тастар – зөміржан, аметист, оникс, яспис және т.б. туралы айтады, алтын тамырлары бар көк түсті "сапфир" түрін сипаттайды, демек ол лазурит болған. Лингурий Теофраст еңбегінде зәулімбарға ұқсас деп сипатталған, ол "сабан мен ағаш қиыршықтарын" тарта алатын, бірақ ешқандай пироэлектрлік қасиеттері көрсетілмеген.

Философия

Теофраст Аристотельдің ілімдерін қаншалықты ұстанғаны, оларды қаншалықты дәлдеп түсіндіргені, немесе оларды өзгеше түсініктермен қарастырғаны, сондай-ақ оларға қандай жаңа ой жүйелерін қосып дамытқаны, оның көптеген еңбектерінің жоғалғандықтан толық анықталуы мүмкін емес.

Логика

Теофраст логика мен риториканың грамматикалық негізін одан әрі дамытқан сияқты, себебі сөйлеу элементтері туралы кітабында сөйлеудің негізгі бөліктерін бағынышты бөліктерінен, сондай-ақ тікелей сөздерді (κυρία λέξις) метафоралық сөздерден ажыратып, сөйлеудің эмоцияларын (πάθη) қарастырды. Ол сөйлеудің екі түрлі мағынасын (σχίσις) – заттарға (πράγματα) және тыңдаушыларға сілтеме жасауын ерекшеледі, ал поэзия мен риториканы соңғысына жатқызды. Ол ойдың бірлігі, түрлі терістеулер және шартты және шартсыз қажеттілік арасындағы айырмашылық туралы кеңінен жазды. Силогизмдер туралы ілімінде ол жалпы оң үкімдерді түрлендірудің дәлелін келтірді, силогизмдердің түрлерін белгілеу және реттеуде Аристотельден кейбір жерлерде ерекшеленді, ішінара оларды дәлелдеуде, ішінара араласу туралы ілімде, яғни, сыныптамалардың модальдығының қорытындының модальдығына әсері туралы ілімде. Содан кейін екі жекелеген еңбекте ол аргументтерді силогистикалық формаға келтіру және оларды шешу мәселелерін, сондай-ақ гипотетикалық қорытындыларды қарастырды. Дәлел туралы ілімде Гален Теофрасттың Екінші аналитикасын Аристотельдікімен бірге осы ілім бойынша ең жақсы еңбектер деп атады. Ол түрлі монографияларында оны ғылымның жалпы теориясына кеңейтуге тырысқан сияқты. Бұған оның "Тақырыптар" кітабынан келтірілген мысал да жатуы мүмкін: қарама-қарсылықтардың принциптері өзара қарама-қарсы болады және оларды бір ғана жоғары түрден шығаруға болмайды. Басқаларымен қатар, Теофрасттың "Тақырыптарынан" Аристотельдік анықтамалардан кейбір шағын ауытқулар келтірілген. Бұл еңбек сөздердің немесе идеялардың көп мағыналылығы туралы трактатпен тығыз байланысты болды, ол, сөзсіз, Аристотельдің "Метафизикасының" Е кітабына сәйкес келеді, және ең алдымен, барлық өзгерістердің негізі – қозғалыс. Ол кеңістіктің субстанциясын жоққа шығарып, оны Аристотельге қарсы, денелердің жай орналасуы және өзара байланысы (және) ретінде қарастырған сияқты. Ол уақытты қозғалыстың жай кездейсоқ жағдайы деп атады, бірақ Аристотель сияқты оны қозғалыстың сандық белгісі ретінде қарастырмады. Ол төрт классикалық элемент туралы ілімге қарсы шығып, отты бастапқы элемент деп атауға болатынын күмәндандырды, өйткені ол өзіне қоректік зат қажет болатын күрделі элемент сияқты көрінеді. Ол қозғалыс туралы ілімінде Аристотельден айтарлықтай алшақтады, себебі ол, бір жағынан, оны барлық санаттарға дейін кеңейтті және Аристотельдің анықтағандарымен шектемеді. Ол Аристотель сияқты қозғалысты өзінің мақсатын ішінде тасымайтын, тек әлеуетті түрде бар нәрсе ретінде қарастырды, бірақ Аристотельдің қозғалысқа арнайы түсіндіру қажет екендігі туралы пікіріне қарсы шығып, оны жалпы табиғатқа да, әсіресе аспан жүйесіне де тән нәрсе ретінде қарастырды. Ол қозғалыссыз ешқандай әрекетке жол бермеді, сондықтан жанның барлық әрекеттерін қозғалысқа жатқызды: тілектер мен эмоцияларды – дене қозғалысына, ал ойлау мен зерделеуді – рухани қозғалысқа. Сондықтан, органикалық әрекеттен толығымен тәуелсіз рух идеясы оған күмәнді көрінген болуы керек, бірақ ол осы мәселе бойынша күмәндануын және қиындықтарын дамытумен шектеліп, оны нақты жоққа шығармады. Дикаэарх, Аристоксен және әсіресе Стратон сияқты басқа перипатетиктер Аристотельдік ілімде осы натурализмді одан әрі дамытты. Теофраст, әдетте, зерттеу тәжірибе шегінен асып кеткен жағдайда, мәселені шешуге емес, қиындықтарды дамытуға бейімді болды, бұл оның "Метафизикасында" айқын көрінеді.

Этика

Теофраст бақыттың тек ізгілікке негізделуіне, яғни моральдық құндылықтарға толықтай тәуелді болуына келіспеді. Ол моральдық талаптарды кем дегенде досқа тиімді болуына бағындырды және гүлдену кезеңінде оларға зиян келтіретін жағдайларға да рұқсат берді. Кейіннен Каллистендегі "Өмірді бақыт емес, даналық басқарады" (vitam regit fortuna non sapientia) деген сөзі сынға түсті. Оның ләззат туралы түсінігі Аристотельмен сәйкес келмегенін оның екі еңбегінің тақырыптары көрсетіп тұрғандай, бірі жалпы ләззатқа, екіншісі Аристотель анықтаған ләззатқа арналған. Ол ұстазы сияқты, көбінесе ойша (теориялық) өмірді іс-қимыл (практикалық) өмірге артық көргенімен, соңғысын отбасылық өмірдің шектеулерінен Аристотель қабылдамайтын тәсілмен босатуды ұсынды. Теофраст жануарлардың өмірін қиюдың әділетсіздігіне байланысты ет жеуге қарсы болды. Оның пікірінше, жануарлар да адамдар сияқты ақылға ие, сезіне алады және эмоцияларға бейім.

Теофрасттың "портреті"

Философ пішініндегі, сақалды басы бар, мәрмәрден жасалған герм мүсіні тек конвенциялық деп қарастырылуы керек. Ренессанстан кейінгі Римде белгісіз портреттік бас мүсіндерге сұраныс болған жоқ. Бұл бюст бұрын Маркиз Пьетро Массимидің Палаццо Массимидегі жинағында болған, ал гравюра жасалған кезде Маркиз Л. Массимиге тиесілі болған. Қазір ол Римдегі Вилла Альбаниде (inv. 1034) сақталуда. Жазулы бюст гравюралар мен фотосуреттерде жиі бейнеленген: оның фотосуреті Лоэб классикалық кітапханасының Теофраст: Өсімдіктерді зерттеу, I том, 1916 жылғы басының алқақтарын құрайды. Андре Тевет өзінің иконографиялық жинағында, Les vraies Pourtrats et vies des Hommes Illustres (Париж, 1584) бюсттен көшірілген портретті көрсетіп, Кипрдегі грек кітапханасынан алғанын және Антиохия қираған жерлерінде осыған ұқсас бюстті көргенін айту арқылы өтірігін дәлелдеуге тырысты.

Танымал мәдениетте

2014 жылы жарық көрген Firefly комиксіндегі Serenity: Leaves on the Wind романында әлем Теофраст деп аталған. Теодор Гейзель "Теофраст" есімін өзінің қаламгер аты – доктор Сьюздың есімі ретінде пайдаланған. 2001 жылы Theophrastus атты үстел ойыны шығарылды. Ойыншылар Теофрасттың шәкірті болу үшін алхимиялық тәжірибелер сериясы арқылы жарысады.

Қазіргі заманғы басылымдар

Теофраст кейіпкерлері: Джеймс Ромм (автор), Памела Мэнш (аудармашы) және Андре Каррильо (суретші) еңбегі, Callaway Arts & Entertainment, 2018.

Брилл

Халықаралық Теофраст жобасы 1992 жылы Brill Publishers баспасынан басталды. 1. Эресустың Теофрасты: Оның өмірі, жазбалары, ой-пікірлері мен ықпалы туралы дереккөздер (екі том), Уильям Фортенбау және басқалар редакциялаған, Лейден: Брилл, 1992. 1.1. Өмір, жазбалар, әртүрлі хабарламалар, логика, физика, метафизика, теология, математика [Тексттер 1–264]. 1.2. Психология, Адам физиологиясы, Тірі жаратылыстар, Ботаника, Этика, Дің, Саясат, Риторика және Поэтика, Музыка, Әртүрлі [Тексттер 265–741]. Барлығы 9 том жоспарланған; басылып шыққан томдар: 1. Эресустың Теофрасты: Оның өмірі, жазбалары, ой-пікірлері мен ықпалы туралы дереккөздер – Түсіндірме, Лейден: Брилл, 1994. 2. Логика [Тексттер 68–136], Памела Хуби (2007); Димитри Гутастың араб материалдары бойынша үлестерімен. 3.1. Физика туралы дереккөздер (Тексттер 137–223), Р. В. Шарплс (1998). 4. Психология (Тексттер 265–327), Памела Хуби (1999); Димитри Гутастың араб материалдары бойынша үлесімен. 5. Биология туралы дереккөздер (Адам физиологиясы, Тірі жаратылыстар, Ботаника: Тексттер 328–435), Р. В. Шарплс (1994). 6.1. Этика туралы дереккөздер [Тексттер 436–579B], Уильям В. Фортенбау; Димитри Гутастың араб материалдары бойынша үлестерімен (2011). 8. Риторика және Поэтика туралы дереккөздер (Тексттер 666–713), Уильям В. Фортенбау (2005); Димитри Гутастың араб материалдары бойынша үлестерімен. 9.1. Музыка туралы дереккөздер (Тексттер 714–726C), Массимо Раффа (2018). 9.2. Ашулар және бастамалар, Мақалдар және т.б. туралы дереккөздер (Тексттер 727–741), Уильям В. Фортенбау (2014).