Кіріспе

Эфик халқының мифтері мен аңыздары

Эфик мифологиясы – эфик халқының ұрпақтан ұрпаққа ауысып келген, айтылған, әнмен жеткізілген немесе жазылған мифтер жинағы. Эфик мифологиясының көздері – бардтық поэзия, өнер, әндер, ауызша дәстүр және мақал-мәтелдер. Эфик мифтеріне қатысты әңгімелерде жаратылыс мифтері, үстіңгі күштер, мифтік жаратылыстар және батырлар туралы айтылады. Эфик мифтерін бастапқыда эфик халқы айтқан, оларды айдың шуағы астында баяндаған.

Тарихи әдебиет

Үшбұрышты сауда басталғаннан бері эфик халқы тарих зерттеулерінің ортасында болды. Көптеген еңбектер эфик мәдениеті мен дәстүрінің түрлі салаларын қарастырады. Эфик мифологиясы тақырыбына көп көңіл бөлінбегенімен, оған қатысты бірнеше зерттеме жарық көрген. Хью Голдидің алғашқы "Эфик" сөздігінде көптеген мифтік жануарлар мен орындар туралы мәліметтер бар. Голдидің "Эфик грамматикасының негіздері" эфиктердің жаратылу мифін зерттеу үшін маңызды көз. Розалинд Хакетттің "Калабардағы дін" сияқты еңбектері эфик құдайларына тоқталады. Перси Талботтың "Оңтүстік Нигериядағы өмір" кітабы эфик және ибибио мифологиясын зерттеуде де көмектеседі.

Өнер

Өнер – Ефик мифологиясына жеткіліксіз үлес қосушы. Ефиктердің Ндем мен Экпеге сенімі, мыс тақталарға (Акпангкпанг) түсірілген өрнектер арқылы жеткізілді. Мифтер, оқиғалар мен әңгімелерді мыс тақталарға бейнелеуден бұрын, Ефик әйелдері көбінесе үйлерді түрлі геометриялық суреттермен безендірумен айналысқан. Ежелгі Калабар қоғамында әйелдер шеберлер ретінде есептелді. Эдем Ндараке деп те белгілі Темірбар мырза, Ефик тарихында мыс өнерінің негізін қалаушысы саналады. Темірбардың әйелдері Ескі Калабардағы қабақ ою-өрнек өнеркәсібінде белсенді қатысушылар болды. Жоғарыдағы ән бірнеше маңызды Ефик құдайларының аттарын атап, оларға құрмет пен салтанат көрсетеді. Әнге кірген құдайлардың тізіміне Анаса, Афия Аньуан, Атакпор Уруан, Укоун Эсук, Анантига және Аньвакан кіреді. Әннің 8-ші және соңғы шумағында Ефик тілінде Амамасим деп аталатын мифтік құйрықты кішкентай адамдарға сілтемелерді де табуға болады.

Эфик әдебиеті

Эфик әдебиеті мифологияның маңызды көзі болып табылады. Эфик әдебиетінде жаратылыс мифтерінен бастап, мифтік жерлер мен құбыжықтар туралы әңгімелерге дейін алуан түрлі мифтер кездеседі. Ертедегі Эфик жазушылары өз шығармаларына көптеген мифтік әңгімелерді қосып жазған. Эфик әдебиетінің мифтерді қамтитын түрлеріне Уто (барлар поэзиясы), Мбук (әңгімелер), Асе (еске алу поэзиясы) және Нке (халық әңгімелері, жұмбақтар мен мақалдар) жатады.

Халық аңыздары

Е. Н. Амаку, Эсиен Экпе Эдет Окон, Е. Э. Нканя және тағы да басқа жазушылар өздерінің әдеби туындыларында көптеген мифтерді бейнелейді. Мифтер стереотиптердің пайда болуына да себеп болуы мүмкін. Мысалы, Акпа Уйок мифі Мбукпа Э. Иё өлеңінде суреттелген. Акпа Уйок – эфик тайпасының басшысы болған және оның өмірі тым ұзаққа созылғандықтан, эфик халқы одан арылуға тырысқан. Мұндай эпикалық өлеңдерде еске алынатын танымал мифтердің ішінде Акпа Уйоктың қазасы, Оту Асияның жоғалуы және эфик-португал қарым-қатынастары туралы оқиғалар бар. XX ғасырдың басындағы эфик жыршыларының бірі – Адияха Этим Анва Анва, сондай-ақ Атим Этайонг, Окпок Ндем Ндем, Нне Эке Мкпани, Этим Анва Этим Нса.

Жаратылыс мифы

Эфиктің жаратылыс мифында Абаси, Атай және алғашқы адамдар сияқты тұлғалар кездеседі. Абаси алдымен жерді, содан кейін алғашқы адамдарды – ер мен әйелді жаратқан деп саналады. Абаси алғашқы адамдардың жерде тұруына жол бермеді, себебі ол ешкіммен бәсекелескісі келмеді. Абаси адамдарға жерде өмір сүруге рұқсат берді, бірақ өздеріне азық өндірмеуді, ал қоңырау соққанда ғана аспанда тамақтануды бұйырды.

Тәңірлер туралы аңыздар

Абаси – жоғары тұрған, барлық нәрсені жаратқан құдіретті жаратылыс саналады. Эфиктердің жаратылыс мифосында Абаси адамдармен жеке қарым-қатынас құруды қалайтын мейірімді әке ретінде бейнеленген. Ер адам Абасиге әйелінің күнәсін жасыру үшін ауырып қалғанын айтқанда, Абаси ер адам мен әйелдің заңды бұзғанын біледі. Абасидің жердегі оқиғаларды білуі – оның барлық нәрсені білетін және көретін қасиеттерін көрсетеді. Абаси сондай-ақ әйелінің кеңесін тыңдайтын күйеу ретінде де сипатталған. Эфиктер бастапқыда Абасидің көк аспанда тым биік тұрғанын және адамдардың ісіне араласпағанын сенген. Мұндай сенімдер бұрын Ндемге табынуды ақтау үшін қолданылған болуы мүмкін, себебі Эфиктер Ндемнің жермен байланысы күштірек деп ойлаған. Кейбір Эфик мифтерінде үштік Құдай тұжырымы бар. Ибом Эно Абасидің әкесі саналады, ол екі ұл тудырған – Абаси Ибом мен Иньяң Ибом. Бертон Абаси Ибом мен Иньяң Ибомның Жер мен Судың бейнесі екенін болжайды. Атай – жоғары тұрған Абаси Ибомның әйелі. Ол Эфиктердің жаратылыс мифосында күйеуі Абасидің толық қанағаттануын қалайтын құдіретті қадірлі құдай ретінде бейнеленген. Эфиктер Атайға табынғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Бұл да мүмкін емес, себебі Атайдың басты тілегі – күйеуіне ғибадат ету. Дегенмен, Эфиктер бүркіттің пайда болуын Абасидің белгісі деп санайды, бұл Атайдың тек шешім қабылдаушы ғана емес, сонымен қатар Абасидің хабаршысы болғанын көрсетеді. Атайдың әлемге өлім мен хаосты жіберген оқиғасы құсқарға «Атай Абаси» деген лақап ат беруін де түсіндіруге болады. Эдидемнің бірінші әйеліне берілген атақтың себебі – Эдидемнің Абасидің жердегі өкілі саналатыны. Сондықтан оның әйелі Абасидің басты әйелі Атайдың дауысы ретінде қарастырылады. Эка Абаси Эфик мифологиясында құнарлылық қадірлі құдайы саналады. Оған зор құрмет көрсетіледі, сонымен қатар қорқынышпен қаралады. Эка Абаси есімінің тікелей мағынасы «Құдай анасы» дегенмен, ол Құдайдың туысы емес, себебі оның ізбасарларына бала беру қабілеті бар. Эка Абасиге Эфиктер мен Ибибио тайпалары табынып келген, бірақ екі тайпа арасында оның бейнесі әртүрлі. Ибибио тайпасы арасында Эка Абасиді ұлы ана деп санайды, ол өз күшімен найзағай құдайы Обуманы дүниеге әкелген.

Аңыздық жаратылыстар

Эфик мифологиясында бірнеше мифтік жандарды табуға болады. Мұндай жаратылыстар фольклорда өздерінің жеке сипаттамалары бар Эфик Ндемнен ерекшеленеді. Бұл жануарлардың арасында Окукубаракпа (оған Укара акпа деп те атайды), Акака Обу, Анимана, Иконьво, Унаним және тағы басқалары бар. Окукубаракпа өзеннің ар жағына жайылып, суды бүлдіретін сұмдық жылан ретінде танылады. Бұл аңды Левиафан немесе Ажыдаһармен салыстыруға болады. Окукубаракпаны Е. У. Аие "басында алмас тасы бар және басында әтештің шашындай тарақ өсіп тұрған үлкен су жыланы" деп сипаттады.

Тағы бір жаратылыс, Икпун кпун кпун Инэ, сондай-ақ Ọkpọñ ọkpọñ ọkpọñ деп те аталады, ол мамонтқа ұқсас, пілден әлдеқайда үлкен, бірақ аңыздарда ғана бар тіршілік иесі ретінде сипатталады. Унаним "жойылған деп саналатын қорқынышты тарихқа дейінгі тіршілік иесі" деп сипатталады. Унаним су жануарлары болған деп есептеледі және Unaonịm деп аталатын акулалардың ата-бабасы болуы мүмкін. Эфиктер екі алып рактың, еркек және әйел рактардың, Калабар өзенінің кіреберісін күзетіп, Ескі Калабарды қорғап тұрғанына сенді.

Адамға ұқсас мифтік түрлер

Эфик халық ертегілері мен аңыздарында адам сияқты бірнеше мифтік түрлерді кездестіруге болады. Олардың ішінде Амамайсим, орман халқы және өлместер бар. Төменгі Крос өзені аймағындағы халықтың барлық аңыздарында "Амамайсим" деген атпен таныс, құйрығы бар кішкентай пигмейлер туралы әңгімелер айтылады. "Амамайсим" – "олар өз құйрықтарын жақсы көреді" деген мағынаны білдіреді, бұл – құйрығы бар, бойшаң емес пигмейлер еді. Төменгі Крос өзені аймағындағы әртүрлі халық ертегілері мен сирек кездесетін әдебиеттерді зерттеу оларды зиялы, шаруашылық, аң аулау және саудада шебер деп сипаттайды. Олардың ең көп қолданылатын аң аулау құралы – садақ және жебе. Амамайсим туралы әңгімелердің түрлі нұсқаларын төменгі Крос-Ривер аймағының барлық қауымдарында кездестіруге болады, оларға Эфик (әсіресе Акпабуйодағылар), Энионг, Эки, Ибибио және Орон кіреді. Эфиктер арасында Амамайсимдер алғаш рет Акпабуйода көрінген деп есептеледі. Эфиктердің Амамайсимдермен Икпаэне, Ндодоги, Уруан немесе Калабар жағалауында кездескеніне дәлел жоқ. Мұндай кездесулер туралы мәліметтер 1930 жылдары отарлық антрополог Джеффриске жеткізілді, ал 1970 жылдары осы кездесулер туралы есте қалғандарды құжаттауға әрекеттер жасалды. Көптеген Ибибио қауымдары осы пигмейлердің қазіргі Аква Ибомның алғашқы тұрғындары болғанын айтады. Эванг және Орон халық ертегілерінде пигмейлердің соғысы туралы айтылады, ол көптеген қауымдарды таратып жіберді. Кейбір аңыздарда Камерун пигмейлері туралы да сөз болады, бірақ Камерун бантуларының әңгімелеріндегі пигмейлердің құйрығы болған-болмағаны белгісіз. Көптеген Эфик ертегілерінде ағаштар мен жемістерден пайда болатын адамдар туралы айтылады. Мұндай ертегілерде көбінесе бала іздеген адамның тағдыры баяндалады, ол жемістен немесе ағаштан туған баланы табады. Талбот сондай-ақ Анангтардың адамды қайта тірілткені туралы әңгіме айтады.

Буштың жан дүниесі туралы аңыз

Христиандық сенімдер Эфик қоғамында кеңінен таралғанға дейін, эфиктер жанның жануарлармен байланысты екеніне сенген. Әрбір адамның жаны бар, олар саналарын жануардың денесіне көшіріп, жануар түрінде пайда бола алады деп есептелген.

Аңыздық жерлер

Эфик космологиясында бірнеше мифтік жерлер кездеседі. Эфиктер жердің жазық болғанына сенді, сондықтан әлемнің шеті Ононкони деп аталды. Эфиктер Ọnọsi деп аталатын, өлгендердің рухтары мекендейтін әлемнің бар екеніне сенді. Ọnọsi Усахадет ауылының маңында орналасқан және Ндем (теңіз құдайлары) патшалығы – Обио Ндеммен шектесетін еді. Обио Ндемді Этьинь Андем Ита былай сипаттайды:

Обио Ндем – құрлықтағы қала сияқты, бірақ айырмашылығы су астында жатыр. Құрлықтағыдай, олардың да шатырлы үйлері, отбасылары, базарлары бар. Қаланы сол аймақты бақылайтын құдай басқарады. Кейде адамдар суға жүзу, балық аулау немесе су жағасында болғанда жоғалып кетсе, сол адам жоғалған жерге жауапты құдайға құрбандық шалады. Егер құрбандық қабылданса, адам көбінесе есін білмей құрлыққа қайта оралады, ал кейде теңіз астындағы қалада тұтқын ретінде ұсталғанын шамалы еске алады, онда адамдар жиналып, тұтқынмен не істеу керектігін талқылайды.

Сиқыршылық туралы аңыз

Эфик тілінде сиқыршылықты білдіретін сөз – Ифот. Эфиктер Ифоттың екі түрі бар деп санайды, яғни Афия Ифот (Ақ сиқыршылық) және Обубит Ифот (Қара сиқыршылық). Ақ сиқыршылық қорғау және жақсылыққа қолданылады, ал қара сиқыршылық басқаларға зиян келтіру және оларды жою үшін пайдаланылады. Қара сиқыршылықпен айналысатын адам көбінесе өлімге, ауруға немесе мүлік жоғалтуға себеп болады. Түнде қабаған иттер сиқыршыны көрген деп есептеледі. Сиқыршылыққа қатысты сот процесі көбінесе адам ауырғанда және ауруының себебін таба алмағанда немесе адам қайтыс болса және оның сиқыршылық арқылы өлтірілгені күдіктелгенде болады. Егер адам ауруының себебі сиқыршылық деп ойласа, ол шашын қырқып, барлық эфик қалаларына жіберіп, егер ол қайтыс болса, оның өлімі бойынша тергеу жүргізуді талап етеді. Сиқыршылықпен айыпталған адам әдетте өзінің кінәсіз екенін дәлелдеу үшін сиқыршылыққа қатысты сот процесін өткізуді талап етеді. Реинкарнацияға сену Ньонг сияқты жеке есімдердің берілуіне себеп болады, ол туған бауырлары өмірге келмей тұрып қайтыс болған балаға беріледі. Бұл есім сондай-ақ қайтыс болған туысына ұқсайтын балаға да берілуі мүмкін. Реинкарнацияға дайындалып жатқан рухтар Эффиатта (бұрын Том Шотт аралы деп аталған) мекендейді деп сенді.

Эфик мифологиясына сыртқы әсер

Ефиктердің Крос өзені арқылы көші-қоны және еуропалықтармен сыртқы сауда байланыстарында болуының нәтижесінде, ефик мифологиясында шетелдік әсерлер байқалады. Ауызша дәстүрге сәйкес, ефиктермен алғашқы байланыс жасаған және сауда-саттық жүргізген еуропалықтар португалдар болған. Кейін Крос өзеніне голландтар, британдықтар және француздер келді. Христиан діні де ефик мифологиясының қалыптасуына әсер еткен. Алғашқы христиан миссионерлері 1846 жылдың сәуір айында Ямайкадан келді.