Кіріспе

19 ғасырдағы грек құпия қоғамы Осман билігіне қарсы Filiki Eteria (Φιλικὴ Ἑταιρεία) немесе Достар қоғамы (Ἑταιρεία τῶν Φιλικῶν) 1814 жылы Одессада құрылған құпия саяси және революциялық ұйым. Оның мақсаты – Грекияны Осман империясының билігінен құлатып, тәуелсіз грек мемлекетін құру. Қоғам мүшелерінің көпшілігі Константинополь және Ресей империясынан келген жас фанариот гректері, Грекия материгі мен аралдарының жергілікті саяси және әскери басшылары, сондай-ақ грек ықпалында болған басқа халықтардың бірнеше православие христиан басшылары, мысалы, Сербиядан – Караджордже, Румыниядан – Тюдор Владимиреску болды. Оның ірі басшыларының бірі – танымал фанариот ханзадасы Александр Ипсилантис. Қоғам 1821 жылғы көктемде Грекияның Тәуелсіздік соғысын бастарды.

Аудармалар мен транслитерациялар

"Φιλική" сөзінің тікелей аудармасы "Достық", ал "Ἑταιρεία" сөзінің тікелей аудармасы "Қоғам", "Компания" немесе "Бірлестік". "Филик Этерия" деп жиі транслитерацияланатыны – қазіргі грек тіліндегі атаудың айтылуын көрсетеді. Басқа мүмкін транслитерациялар: "Филике Этайрея", бұл грек орфографиясын көрсетеді, және "Филике Хетайрея", бұл ежелгі грек этимологиясын көрсетеді. Мұндағы "достық" сөзі міндетті түрде бірге араласатын емес, бір мақсатқа жұмыс істейтін одақтастарды білдіреді.

Қор

Түрік оккупациясынан тәуелсіздікке деген күшті ықылас аясында және Еуропаның басқа аймақтарындағы ұқсас құпия қоғамдардың айқын ықпалымен, 1814 жылы Одессада үш грек жиналып, масондық үлгідегі құпия ұйымның қағидаларын анықтады. Оның мақсаты – барлық гректерді қарулы ұйымға біріктіріп, түрік үкіметін құлату болатын. Осы үш негізін қалаушы – Арта провинциясынан Николаос Скоуфас, Патмос аралдық Эммануил Ксантос және Иоаннинадан Афанасиос Цакалов. 1814-1816 жылдар аралығында ұйым шамамен жиырма мүшеден тұрды. 1817 жылы қоғам Ресейдегі грек диаспорасынан және Молдавия мен Валахияның Дунай княздықтарынан жаңа мүшелер қабылдады. Молдавия князі Михаил Суццос өзі де мүше болды. Жаппай қабылдау 1818 жылы басталды, ал 1821 жылдың басында, Қоғам Грекияның барлық аймақтарына және шетелдегі грек қауымдастықтарына тараған кезде, мүшелердің саны мыңдағанға жетті. Оның құрамында саудагерлер, дін қызметкерлері, орыс консулдары, Фанардан келген Османдық шенеуніктер және революциялық сербтер болды, олардың ішінде Сербия революциясының көшбасшысы, қазіргі Сербияның негізін қалаушы және Караджорджевич әулетінің іргесін салған Караджорге Петрович ерекше көзге түсті. Ұйымға грек революциясын бастаушылар, атап айтқанда, Теодор Колокотронис, Одиссей Андрутсос, Димитрис Плапутас, Папафлессас және Патра митрополиті Герман кірді.

Басшылықтың өзгеруі

1818 жылы Филики Этерияның штаб-квартирасы Одессадан Константинопольге көшірілді, ал Скоуфастың қазасы ауыр қайғы болды. Қалған негіздеушілер қоғамға бедел қосып, жаңа күш беретін маңызды тұлғаны табуға тырысты. 1818 жылдың басында олар Иоаннис Каподистриямен кездесті, ол бас тартқаннан кейін, Филики Этерияны Грекияда болатын апатқа кінәлі деп есептейтінін жазды. Александрос Ипсилантиске хабарласып, 1820 жылдың сәуірінде Филики Этерияның жетекшілігін қабылдауын сұрады. Ол көтеріліске белсенді дайындық жүргізіп, осы мақсатта әскери бөлім құрды, оған "Қасиетті топ" деп ат қойды. Революцияның қай жерде басталуына қатысты түрлі ұсыныстар жасалды. Олардың бірі – империяның жүрегі Константинополь, ол революционерлердің ұзақ мерзімді мақсаты еді. Соңында, Пелопоннес (Морея) және Дунай княздықтарынан бір уақытта бастау туралы шешім қабылданды. Қоғам, әсіресе, Иоанниналық Али-пашаға қарсы Морея пашасы сияқты маңызды Осман күштерінің тартылуын пайдаланғысы келді.