Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
АҚШ үкіметі мен Кайюзе тайпасы арасындағы қақтығыс (1847-55)
Conflict between the US government and Cayuse Native Americans (1847–55)
Кайюзе соғысы – 1847 жылдан 1855 жылға дейін АҚШ-тың солтүстік-батысында Кайюзе халқы мен АҚШ үкіметі және жергілікті американдық қоныс аударушылар арасында болған қарулы қақтығыс. Аймаққа аурулар мен қоныс аударушылардың көптеп келуі салдарынан туындаған қақтығыс 1847 жылы қазіргі Вашингтон штатының Уалла-Уалла қаласының жанындағы Уитман миссиясында болған Уитман трагедиясымен тікелей басталды, онда миссияда және оның төңірегінде он үш адам қаза тапты. Келесі бірнеше жыл бойы Орегонның Уақытша үкіметі, содан кейін АҚШ армиясы Каскад тауларының шығысындағы жергілікті американдықтармен күресті. Бұл аймақтағы жергілікті американдықтар мен американдық қоныс аударушылар арасындағы бірнеше соғыстардың біріншісі болды, ол АҚШ пен Колумбия платосының жергілікті американдықтары арасында келіссөздерге әкеліп соқты, нәтижесінде бірқатар үнді резервациялары құрылды.
The Cayuse War was an armed conflict that took place in the Northwestern United States from 1847 to 1855 between the Cayuse people of the region and the United States Government and local American settlers. Caused in part by the influx of disease and settlers to the region, the immediate start of the conflict occurred in 1847 when the Whitman massacre took place at the Whitman Mission near present day Walla Walla, Washington when thirteen people were killed in and around the mission. Over the next few years the Provisional Government of Oregon and later the United States Army battled the Native Americans east of the Cascades. This was the first of several wars between the Native Americans and American settlers in that region that would lead to the negotiations between the United States and Native Americans of the Columbia Plateau, creating a number of Indian reservations.
Себептер
1836 жылы екі миссионер – Маркус және Нарцисса Уитмендер Вала-Вала қаласының батысында алты шақырым қашықтықтағы Вайлалапуда Каюсе тайпасының арасында Уитмен миссиясын құрды. Жақсы хабар таратумен қатар, миссионерлер мектептер мен астық тарту машиналарын ашып, егін суару жүйесін енгізді. Миссия жұмысы қарқынды басталғанымен, Уитмендер Каюсе тайпасының ешбір адамын өз шіркеуіне шомылдыруға үлкермеді. 1842 жылы, жетістіксіздік пен жоғары шығындарға байланысты, Америка Сыртқы миссиялар жөніндегі комиссарлар кеңесі миссияны жабуды жоспарлады, бірақ Маркус Уитмен миссияны сақтап қалу үшін шығысқа барып, оларға өтініш жасады. Келесі жылы ол Орегон жеріне саяхаттап бара жатқан мыңға жуық қоныс аударушыға қосылды. Америкалық қоныс аударушылардың күрт көбеюі, мәдени түсініспеушіліктер мен өзара аділсіздіктерге байланысты, жергілікті халық пен қоныс аударушылар арасындағы шиеленісті күшейтті. Мысалы, Каюсе тайпасы жерді жыртуды Жер-Ананың рухын қорлау деп есептеді. Ал қоныс аударушылар, егіншілікпен айналысқандықтан, мұны қабылдамады. Каюсе тайпасы өз аумақтарынан өтетін керуендерден және тайпалардың күнкөрісіне қажетті жабайы жемістерді жеу үшін төлем күтті; қоныс аударушылар мұны түсінбеді және төлемді талап етуге жіберілген адамдарды «тіңкеушілер» деп ойлап, қуды. Жаңа қоныс аударушылар өздерімен бірге жұқпалы ауруларды әкелді. 1847 жылы қызылша эпидемиясы Каюсе тайпасының жартысын қырып жіберді. Каюсе тайпасы Маркус Уитменнің – дәрігер және діни көшбасшы, демек, шаман – өз отбасыларының өліміне кінәлі деп күдіктенді, осылайша жаңа иммигранттарға жол ашатынын сезді. 1847 жылдың 29 қарашасында Каюсе тайпасының адамдары миссияға шабуыл жасады. Шабуылда екі Уитменді қоса алғанда, 13 қоныс аударушы қаза тапты. Вайлалапудағы барлық ғимараттар қиратылды. Қазір бұл орын Ұлттық тарихи ескерткіш болып саналады. 53 әйел мен бала бірнеше апта бойы тұтқын ретінде ұсталып, кейін босатылды. Бұл оқиға Уитмен қырғыны деп танылып, Каюсе соғысының бастауы болды.
In 1836, two missionaries—Marcus and Narcissa Whitman—founded the Whitman Mission among the Cayuse Native Americans at Waiilatpu, six miles west of present day Walla Walla, Washington. In addition to evangelizing, the missionaries established schools and grist mills and introduced crop irrigation. While it started off fast, the Whitmans did not have any Cayuse baptized into their church. Due to lack of success and high costs, in 1842, the American Board of Commissioners for Foreign Missions was going to close the mission until Marcus Whitman returned east pleading to keep the mission open. Returning the following year, he joined approximately a thousand settlers traveling to Oregon Country. The sudden influx of American settlers led to an escalation of tension between natives and settlers, which owed much to cultural misunderstandings and mutual hostilities. For instance, the Cayuse believed that to plow the ground was to desecrate the spirit of the Earth. The settlers, as agriculturalists, naturally did not accept this. The Cayuse expected payment from wagon trains passing through their territory and eating the wild food on which the tribes depended; the settlers did not understand this and instead drove away the men sent to exact payment, in the belief that they were merely "beggars". The new settlers brought diseases with them. In 1847, an epidemic of measles killed half the Cayuse. The Cayuse suspected that Marcus Whitman—a practicing physician and religious leader, hence a shaman—was responsible for the deaths of their families, causing the disaster to make way for new immigrants. Seeking revenge, Cayuse tribesmen attacked the mission on November 29, 1847. Thirteen settlers were killed, including both of the Whitmans. All of the buildings at Waiilatpu were destroyed. The site is now a National Historic Site. For several weeks, 53 women and children were held captive before eventually being released. This event, which became known as the Whitman massacre, precipitated the Cayuse War.
Салдары
Жеңіліске ұшыраған Кейюс тайпасының саны күрт азайды. 1855 жылы олар өздерінің көп бөлігін, Уматилла және Уолла-Уолла халықтарымен бірге Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпаларына берді. Соғыс аймақ үшін ұзақ мерзімді салдарын тудырды. Кейюс соғысы Орегон штатының әлсіз дамушы үкіметін одан әрі қиындатты. Соғыс аяқталғаннан кейін, үлкен қарызды дипломатиялық тәсілдермен және ұйымдастыру арқылы шешуге тырысты, бірақ ол толығымен өтелмеді. Бірақ үкіметті қайта құру мүмкін болмады. Кейюс соғысы АҚШ үкіметінің жақын болашақта құрылатынын көрсетті, алайда соғыс аяқталғаннан кейін уақытша үкімет таратылды. Оның орнына, жаңа, берік және тұрақты үкімет пайда болды, ол үндістермен тиісті келіссөздер жүргізе алатын болды. АҚШ үкіметі Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы көптеген тайпалармен келісімдер жасауға тырысты, бірақ бұл Уитман трагедиясы үшін кек алудан кейін болды. Наурыз айында әскер бес Кейюс еркегін Орегон аймағының астанасына әкелді. Олардың кінәсі мен соттың құзыреті толыққанды дәлелденбегеніне қарамастан, олар айыпталып, сотталып, дарға асылды. Бұл жаңа аймақтағы заңды процедурадан кейін болған алғашқы өлім жазасы еді. Сот процесінен кейін ондаған жылдар бойы әртүрлі пікірлер болды.
Due to their defeat, the Cayuse were much reduced. In 1855, they ceded most of their tribal lands, reserving the Confederated Tribes of the Umatilla Indian Reservation with the Umatilla and Walla Walla peoples. The war had significant long term consequences for the region. The Cayuse War stressed an already frayed developing government in Oregon state. At the war’s end, the crushing debt was unsurprisingly handled with little diplomacy and organization, but was eventually reimbursed through a series of negotiations. What was not restabilized, however, was the government. The Cayuse War undoubtedly made evident the nearing United States government; however, when the war ended, the provisional government ceased to exist. In its place a new, sturdier, more permanent government apt to negotiate properly with the Natives emerged. The United States government had tried to pursue a policy of treaty making with many tribes of the Pacific Northwest; but not after seeking revenge for the Whitman massacre. In March, the military brought five Cayuse men to the capital of Oregon Country. They were charged, tried, and hanged even though their guilt and the jurisdiction of the court were not fully established. This trial had been the first capital punishment following a legal preceding in the new territory. Ambivalent responses followed the trial for decades.