Себастьян Кастелло: Діни төзімділік жолындағы француз теологы

Кіріспе

Француз теологы (1515–1563)

Себастьян Кастеллио (сондай-ақ Себастьян Шатейлон, Шатейлон, Кастеллион және Кастелло; 1515 – 29 желтоқсан 1563) – француз уағыздаушысы және теологы; діни төзімділік, сана мен ой еркіндігін алғашқы қорғаушылардың бірі, реформаланған христиандық дәстүрінде.

Кіріспе

Кейінірек Кастеллио француз инквизициясының Лиондағы еретиктерді өртеуін көргенде терең сезімге толып, қатты әсерленгенін жазды. Жиырма төрт жасында ол Реформацияның ұстанымдарын қабылдауға шешім қабылдады. 1540 жылдың көктемінде, ерте протестант шейіттерінің өліміне куә болғаннан кейін, ол Лионнан кетіп, протестанттық дінді таратушы миссионер болды.

Ерте мансап

1543 жылы Женевада оба эпидемиясы басталғаннан кейін Себастьян Кастеллио Женевадағы науқастарды аралап, қайтыс болғандарға көңіл көтерумен айналысқан жалғыз дін қызметкерлерінің бірі болды. Кальвиннің өзі де науқастарға барып қайтса, Женеваның басқа дін қызметкерлері олай істемеді. Оның еңбегі үшін Женева қалалық кеңесі Кастеллионың Вандоверде уағыздаушы болып тағайындалуын ұсынды; бірақ 1544 жылы Кальвин оған қарсы науқан бастады. Сол кезде Кастеллио Киелі кітапты ана тілі – француз тіліне аударуды жоспарлады және досы Кальвиннен аудармасына қолдау сұрауға ниеттенді. Алайда Кальвиннің қолдауы кузені Пьер Оливетанның француз тіліндегі Киелі кітап аудармасына берілгендіктен, Кастеллио сөкіді және үсынысы қабылданбады. Кальвин бұл жайтты туралы досына былай деп жазды: «Себастианның ақылға сыймас жоспарына құлақ салсаң, күлімдейсің де, ашуланасың да. Үш күн бұрын ол Жаңа өсиеттің аудармасын басып шығаруға рұқсат сұрап келді». Кастеллио мен Кальвиннің келіспеушіліктері, қоғамдық жиналыста Кастеллио тұрып, дін қызметкерлері Киелі кітапты түсіндірудегі келіспеушіліктер үшін адамдарды қуғындауды тоқтатып, барлық сенушілерге бірдей талаптар қою керектігін айтқанда одан да кеңейді. Содан кейін Кальвин Кастеллиоға «пастық беделін түсіру» айыбын тақты. Кастеллио ректорлық лауазымынан кетуге мәжбүр болды және Вандоверде уағыздаушы болудан босатылуын сұрады. Кальвиннің болашақтағы шабуылдарын күтіп, Кастеллио өзінің кету себептерін толық баяндайтын қол қойылған хат сұрады: «Себастьян Кастеллионың кету себептері туралы ешкім жаңылыспасын үшін, біз бәріміз оның колледж ректоры лауазымынан өз еркімен кеткенін және осы уақытқа дейін міндеттерін лайықты атқарғанын, біздің уағыздаушыларымыздың бірі болуға лайық деп санағанымызды мәлімдейміз. Егер мәселе осылай шешілмесе, онда бұл Кастеллионың іс-әрекетінде қандай да бір кемшілік болғандықтан емес, тек бұрын көрсетілген себептерге байланысты».

In 1543, after the plague struck Geneva, Sebastian Castellio was one of the only divines in Geneva to visit the sick and console the dying. Though Calvin himself did visit the sick, others among the Genevan ministers did not. For his outstanding work, the Geneva City Council recommended Castellio's permanent appointment as preacher in Vandoeuvres; however in 1544 a campaign against him was initiated by Calvin. At the time, Castellio decided to translate the Bible into his native French, and was very excited to ask for an endorsement from his friend Calvin, but Calvin's endorsement was already given to his cousin Pierre Olivetan's French translation of the Bible, so Castellio was rebuked and turned down. Calvin wrote to a friend regarding the matter: "Just listen to Sebastian's preposterous scheme, which makes me smile, and at the same time angers me. Three days ago he called on me, to ask permission for the publication of his translation of the New Testament." Castellio and Calvin's disagreements grew even wider when during a public meeting Castellio rose to his feet and claimed that clergy should stop persecuting those who disagree with them on matters of Biblical interpretation, and should be held to the same standards that all other believers were held to. Soon after, Calvin charged Castellio with the offense of "undermining the prestige of the clergy." Castellio was forced to resign from his position of Rector and asked to be dismissed from being a preacher in Vandoeuvres. Anticipating future attacks from Calvin, Castellio asked for a signed letter that outlined in detail the reasons for his departure: "That no one may form a false idea of the reasons for the departure of Sebastian Castellio, we all declare that he has voluntarily resigned his position as rector at the College, and up till now performed his duties in such a way that we regarded him worthy to become one of our preachers. If, in the end, the affair was not thus arranged, this is not because any fault has been found in Castellio's conduct, but merely for the reasons previously indicated."

Кедейлік жылдары

Женеваның ректоры болған адам енді үйсіз, кедей болып қалды. Алдағы жылдар оған ауыр тиді. Өз заманындағы ең білімді адамдардың бірі болғанымен, ол есіктен есікке азық сұрауға мәжбүр болды. Сегіз баласымен бірге кедейлікте өмір сүрген Кастеллио тірі қалу үшін беймәлім адамдарға тәуелді болуға мәжбүр болды. Оның ауыр жағдайы замандастарының көңіліне тиді және құрметтеуіне ие болды. Монтень: «Кастеллио сияқты үлкен қызмет еткен адамның қиын жағдайға түсуі өкінішті», - деп жазды және «Кастеллионың мұқтаж екенін ертерек білгенде, оған көмектесуге қуанған көптеген адамдар болған болар еді» деп қосты. Тарих көрсеткендей, көптеген адамдар Женеваның жазалауынан қорқып, Кастеллиоға көмектесуден тартынды. Кастеллионың өмірі тамақ сұрап, шұңқыр қазудан басталып, Базельдегі Иоганнес Опорин баспаханасында түзетуші болып жұмыс істеуге дейін жетті. Ол сонымен қатар грек, еврей және латын тілдерінен француз және неміс тілдеріне мыңдаған беттерді аударумен қатар жеке репетитор болып та жұмыс істеді. Ол протестант, анабаптист және католик тармақтарындағы христиандықты қайта біріктіру жұмысын жалғастыру үшін Дезидерий Эразмның ізбасары болды. Ол француз дін соғыстарын және Еуропадағы христиандықтың құлауын болжады, егер христиандар күш қолданудың орнына махаббат пен ақылмен бір-бірін түсінуге және төзімділікке үйренбесе. Қысқасы, ақылға сыймас, партиялық және секталық идеологиялардың емес, шын мәнінде Иса Мәсіхтің ізбасарлары болса. Оның жазбалары бір кезде қолжазба түрінде кеңінен таралды, бірақ кейін ұмытылды. Джон Локк оларды жариялауды қалады, бірақ сол кезде Кастеллионың қолжазбаларының көшірмелерін немесе Серветус дауы туралы мәселенің өзі қылмыстық жазаға алып келді, сондықтан Локк достары оны сол идеяларды өз атынан жариялауға көндірді. Бұл жазбаларды Готфрид Арнольд, Пьер Бейль, Иоганн Лоренц фон Мосхайм, Иоганн Якоб Веттштейн және Роджер Уильямс сияқты негізгі теологтар мен тарихшылар есте сақтады. 1551 жылы Себастьяно Касталионенің «Библия интерпрета» (Biblia interprete) және 1555 жылы Кастеллионың «Библиясы» (Castellio Bible) жарық көрді. Алайда 1553 жылдың қазан айында дәрігер және теолог Михаил Сервет Құдайға қарсы сөйлегені және ерестік ілімін, әсіресе Үштік ілімін жоққа шығарғаны үшін Женевада өлім жазасына кесілді. Көптеген беделді протестант көшбасшылары оның өлім жазасына кесілуін мақұлдады, ал Меланхтон Кальвинге: «Сіздің шіркеуіңіз қазірдің өзінде сізге алғыс айтуға тиіс, және болашақта да тиіс болады. Мен сондай-ақ сіздің билеушілеріңіздің бұл дінсіз адамды заңды соттан өткізіп жазалағанын растаймын», - деп жазды. Алайда, Дэвид Жоррис және Бернардино Очино (ремонстраторлар деп те аталады) сияқты көптеген басқа заманауи ғалымдар Серветтің өлім жазасына кесілуіне ашық және жеке түрде наразылық білдірді. Цюрих және Шаффхаузен синодтары бұған құлшыныс танытпады, ал Кастеллио бүкіл мәселеге қатысты әсіресе қатал көзқарас танытты. Ол Кальвиннің жасаған қылмысына ашуға бел буды және оның «Серветтің қанына малданған қолы» бар екенін айтты. Өзінің әрекеттерін қорғау үшін 1554 жылдың ақпан айында Кальвин «Қасиетті Ұш Тұрғысының православиелік ілімі туралы қорғау» (Defensio orthodoxae fidei de sacra Trinitate) атты трактатын жариялады, онда ол Серветтің православиелік христиан ілімінен айырылғаны үшін өлім жазасын қолдау туралы аргументтер келтірді. Үш айдан кейін Кастеллио (Басил Монфорт ретінде) «Еретиктерді қудалау керек пе?» (De haereticis, an sint persequendi) атты кітапшаның үлкен бөлігін жазды, кітаптың бірінші бетінде басылым орны Базель емес, Магдебург деп көрсетілген. Кітапты бай итальяндық Бернардино Бонифацио қаржыландырды, Мартин Беллиус деген псевдониммен жарық көрді және Базельдегі белгілі кітап баспашысы Йоханнес Опорин баспаға шығарды. Кітапшаның авторлары Лаэлий Социн және Целио Секондо Курионе деп есептеледі. Серветтің өлім жазасына кесілуі туралы Кастеллио былай деп жазды: «Сервет ақыл-кеңес және жазбалармен күрескенде, оған ақыл-кеңес және жазбалармен жауап беруі керек еді». Ол ой еркіндігін қолдау үшін Августин, Златоуст және Жером сияқты шіркеу әкелерінің куәлігін келтірді, тіпті Кальвиннің өзі Католик шіркеуі қудалаған кезде жазған сөздерін де пайдаланды: «Шіркеуден қуылғандарға қарсы қару қолдану және оларға барлық адамзатқа ортақ құқықтарды жоққа шығару христиандық емес». Ол кім еретик екенін сұрағанда: «Мен біздің көзқарасымызды бөліспейтіндердің көзінде бәріміз еретик екенімізден басқа өлшем таба алмаймын», - деп қорытындылады. Мариус Вальхофф Кастеллионың «Жайлаусыз Францияға кеңес» еңбегін бейбітшілік манифесті ретінде сипаттайды. Кастеллио сонымен қатар шектеулі үкімет тұжырымын насихаттауда үлкен жетістікке жеткендігін де айтуға болады. Ол шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін және теократия идеясына қарсы күресті. Ол ешкімнің басқаның ой-пікірін бағынуға және оған билік етуге құқығы жоқ екенін айтып, билік иелері «адамның пікірлеріне араласпауы керек» деп, былай деп қорытындылады: «Біз толеранттылықты бақылағанда ғана бейбіт өмір сүре аламыз. Пікірлердің уақыт-уақыт айырмашылықтары болғанымен, біз әйтеуір жалпы түсіністікке келеміз, бір-бірімізге деген махаббатты сақтаймыз және сенімнің біртүтастығына қол жеткізгенге дейін бейбітшілік байланысын құра аламыз».

The man who once was the Rector in Geneva was now homeless and in deep poverty. The next few years were desperate times for him. Though one of the most learned men of his time, his life came down to begging for food from door to door. Living in abject poverty with his eight dependents, Castellio was forced to depend on strangers to stay alive. His plight brought sympathy and admiration from his contemporaries. Montaigne wrote "it was deplorable that a man who had done such good service as Castellio should have fallen upon evil days" and added that "many persons would unquestionably have been glad to help Castellio had they known soon enough that he was in want." History indicates that many perhaps were afraid to help Castellio for fear of reprisals from Geneva. Castellio's existence ranged from begging and digging ditches for food to proof reading for the Basel printshop of Johannes Oporinus. He also worked as a private tutor while translating thousands of pages from Greek, Hebrew and Latin into French and German. He was also the designated successor to Desiderius Erasmus in continuing his work of the reconciliation of Christianity in the Protestant, Anabaptist, and Catholic branches, and prophetically predicted the French Wars of Religion, and potentially the destruction of Christianity in Europe, if Christians could not learn to tolerate and reach each other by love and reason rather than by force of arms, and in short become real followers of Christ, rather than of bitter, partisan, and sectarian ideologies. His writings were widely circulated in manuscript form for a time, but were later forgotten. John Locke desired their publication, but at that time it was a capital crime to even own copies of manuscripts by Castellio or on the Servetus controversy, so Locke's friends convinced him to publish the same ideas under his own name. These writings were remembered by foundational theologians and historians such as Gottfried Arnold, Pierre Bayle, Johann Lorenz von Mosheim, Johann Jakob Wettstein, and Roger Williams. In 1551, Biblia interprete Sebastiano Castalione was published; in 1555 Castellio Bible [fr] was published. However, in October 1553, the physician and theologian Michael Servetus was executed in Geneva for blasphemy and heresy – in particular, his repudiation of the doctrine of the Trinity. Many prominent Protestant leaders of the day approved of the execution, and Melanchthon wrote to Calvin: "To you also the Church owes gratitude at the present moment, and will owe it to the latest posterity. [ ] I affirm also that your magistrates did right in punishing, after a regular trial, this blasphemous man." However, many other contemporary scholars, such as David Joris and Bernardino Ochino (also known as the remonstrators) were outraged both publicly and privately over the execution of Servetus. The synods of Zürich and Schaffhausen were far from enthusiastic, and Castellio took an especially hard line regarding the whole affair. He became enraged over what he saw as a blatant murder committed by Calvin, and spoke of his "hands dripping with the blood of Servetus." As a defense of his actions, in February 1554 Calvin published a treatise titled Defense of the orthodox faith in the sacred Trinity (Defensio orthodoxae fidei de sacra Trinitate) in which he presented arguments in favor of the execution of Servetus for diverging from orthodox Christian doctrine. Three months later, Castellio wrote (as Basil Montfort) a large part of the pamphlet Should Heretics be Persecuted? (De haereticis, an sint persequendi) with the place of publication being given on the first page as Magdeburg rather than Basel. The book was financed by the wealthy Italian Bernardino Bonifazio, was published under the pseudonym Martinus Bellius, and was printed by Johannes Oporinus, a known Basel book printer. It is believed that the pamphlet was co authored by Laelius Socinus and Celio Secondo Curione. Concerning the execution of Servetus, Castellio wrote: "When Servetus fought with reasons and writings, he should have been repulsed by reasons and writings." He invoked the testimony of Church Fathers like Augustine, Chrysostom and Jerome to support freedom of thought, and even used Calvin's own words, written back when he was himself being persecuted by the Catholic Church: "It is unchristian to use arms against those who have been expelled from the Church, and to deny them rights common to all mankind." Asking who is a heretic, he concluded, "I can find no other criterion than that we are all heretics in the eyes of those who do not share our views." Marius Valkhoff describes Castellio's Advice to a Desolate France as a pacifist manifesto. Castellio also can be credited with a huge advance in the promotion of the concept of limited government. He passionately argued for separation of church and state and against the idea of theocracy. Arguing that no one is entitled to direct and control another's thought, he stated that authorities should have "no concern with matters of opinion" and concluded: "We can live together peacefully only when we control our intolerance. Even though there will always be differences of opinion from time to time, we can at any rate come to general understandings, can love one another, and can enter the bonds of peace, pending the day when we shall attain unity of faith."

Өлім

Кастеллио 1563 жылы Базельде қайтыс болды және ақсүйек отбасының мазарында жерленді. Оның жаулары денесін қазып шығарып, өртеп, күлін желге шашып жіберді. Оның бірнеше шәкірттері оның естелігі үшін ескерткіш қойды, бірақ ол кейіннен жаңсақтан зардап шегіп қирады; тек жазусы ғана сақталды.

Шығармалары

Dialogi Sacri. Женева 1542, сондай-ақ, әлдеқайда кеңейтілген нұсқасы, Базель 1545
Библия, Себастьяно Касталионе түсіндірмесі. Базель 1551
Әрекетшілерді қуғындау керек пе? Базель 1554
Кастельон Библиясы [fr]. Базель 1555
Күмәндану өнері. Қайғылы Францияға кеңес. 1562
Христос үлгісі. 1563