Жұдайым дінінде астрология тарихы

Кіріспе

Діни көзқарас

Астрология 2000 жылдан бері яһудилер арасындағы пікірталас тақырыбы болып келеді. Яһуди практикасы немесе оқуы болмаса да, астрология яһуди ой-санасына енген, бұл Талмудтағы көптеген сілтемелерде көрініс береді. Астрологиялық тұжырымдар Тора ғалымдары арасында пікірталас пен талқылауға лайық деп қабылданды. Пікірлер әртүрлі болды: кейбір раввиндер астрологияның дұрыстығын жоққа шығарды, ал басқалары оның дұрыстығын мойындады, бірақ оны іске асыруға тыйым салды, үшіншілері оның іске асырылуын мағыналы деп санап, рұхсат берді. Қазіргі заманда ғылым астрологияның дұрыстығын жоққа шығарғандықтан, көптеген яһуди ойшылдары да оны жоққа шығарды, бірақ кейбіреулері бұрынғы яһудилер арасында кең таралған астрологияны қолдайтын көзқарастарды қорғауды жалғастыруда. Бұрынғы еврей тілінде астрология "көкжұлдыздар туралы ғылым" деген мағына беретін "хокмат ха-мазлоот" (חוכמת המזלות) деп аталды.

Археология

Ерте христиан дәуірінен сақталған, өте жақсы сақталған зодиак мозаикалары бар бірнеше синагог бар, олар үлкен суреттердің бөлігі ретінде немесе жеке-жеке кездеседі. Олардың орналасуы мынадай: күн құдайы, Шамшас емес, Гелиос деп есептелінеді, он екі зодиак белгісімен қоршалған, төрт маусымның төрт бұрышымен шаршыға сыйысқан дөңгелек түрінде бейнеленген.

Екінші ғибадатхана кезеңінде

Екінші ғибадатхана кезеңінің көп бөлігінде еврей әдебиетінде планеталар туралы әңгімелер өте сирек кездеседі. Бірақ, "Encyclopaedia Judaica" энциклопедиясының астрология тақырыбына арналған мақаласының авторы осы пікірдің дұрыс еместігін айтады. Ертедегі тарихшы Иосиф Флавий Иерусалим ғибадатханасының қирауын болжайтын белгілерді елемеген халқына қарсы айыптау жасайды. Апокрифтерде астрологияға қатысты көптеген сілтемелер бар. "Жылнамалар кітабында" Ыбырайым жұлдыз жорамалдаушылардың сенімдерін жеңіп, жалғыз Құдайға мойын бұрғаны айтылады.

Талмуд кезеңінде

Исраил жерінде жазылған ерте классикалық раввиндік еңбектерде (Иерусалим Талмуды және мидраш жинақтарында) астрологтар астрологос және астрология деп аталған. Бабылда жазылған ерте классикалық раввиндік еңбектерде жұлдызшылар халдейим, халда’ей және изтагнинин деп аталған.

Астрология дұрыс па?

Бұл кезеңде астрологиялық сенімнің ең танымал түрі белгілі бір уақыт аралықтарын сәтті немесе сәтті емес деп қарастыру болды. Мысалы, рабби Йехошуа бен Леви аптаның белгілі бір күндері туған адамның мінез-қалпын атап көрсетті; ал Р' Ханина оған келіспей, мінез-қалпының адам қай планетаның әсерімен туғанына байланысты екенін айтты. Сейсенбі және жұма күндері кешкі уақытта су ішудің қауіпті екені туралы хабарламалар кездеседі. Нехардеалық дәрігер және астролог Самуил науқасқа сейсенбі күні (сондай-ақ, дүйсенбі немесе бейсенбі күні басқа себептермен) қан алғанның қауіпті екенін үйретті, себебі Марс аспан ортасында билік етеді. Жаңа ай да қан алу үшін қолайсыз кезең деп есептелді, сондай-ақ айдың үшінші күні мен мерекеге дейінгі күн де. Екклесиаст Рабба былай мәлімдейді: кейбір яһуди емес елдердің билеушілері астрологияда сарапшы болған, және Сүлеймен патша да осы салада білімді болған. Жалпы алғанда, Талмудта есімдері аталатын көптеген адамдар астрологияның қандай да бір ғылым ретінде құндылығы бар екеніне теориялық тұрғыда сенген, бірақ астрологиялық белгілерді дұрыс немесе практикалық тұрғыда түсіндіруге болатынына күмәнданатын. Талмудтың бір жерінде астрологтар "қарап тұрып не қарағанын білмейді, ойланып тұрып не ойлағанын білмейді" делінеді. Якоб Нойснердің сөзіне сүйенсек, осы кезеңде "магия, астрология және құпия ғылымдар дамыған ғылымдар ретінде қарастырылды. Оларды жоққа шығару үшін яхудилер мен олардың басшылары замандас өркениеттің ең жетілген технологиялық жетістіктерін елемеуі керек еді".

Астрология Исраилге қатысты ма?

Кейбір раввиндер жұлдыздар жалпы алғанда адамдар мен ұлттардың тағдырын басқарады деп санайды, бірақ Ыбырайым мен оның ұрпақтары Құдаймен жасаған өсиеттері арқылы биік деңгейге көтерілді, соның салдарынан еркін таңдау мүмкіндігіне қол жеткізді. Талмудта екі раввин (Р. Йоханан мен Рав) «Израиль үшін мазал (сөзбе-сөз «жұлдыз шоқшасы») жоқ, тек ұлттар үшін ғана бар» деген пікірде болды, ал біреуі керісінше, астрология Израильге де қатысты деп есептеді. Айтуынша, Ыбырайым астрологиялық тақталар арқылы екінші ұлы болмайтынын болжаған, бірақ Құдай оған: «Астрологияңнан бас тар, Израиль үшін мазал жоқ!» деген. Оның екінші ұлы, ата Исақ дүниеге келгені, астрология Израильге қатысты деген идеяның дұрыс еместігін көрсетеді.

Яһудилерге астрологияға жүгінуге рұқсат етіледі ме?

Нехардиялық Самуил Талмудта астрологияны жан-жақты зерттеген жалғыз ғалым, бірақ ол оның иудаизммен үйлесімсіз екенін айтқан. Ол Ескері кітабының 30-тарауының 12-тармағын ("Заң көкте емес") келтіріп, "Тора мен көкті зерттейтін өнер біргем бола алмайды" деп үйреткені айтылады. Сол сияқты, Хуцальдық Жозе астрологтарға жүгінуге тыйым салған: "Бізге халдейлерге жүгінуге рұқсат жоқ, себебі: «Құдай Иеңмен толық болуың керек» деп жазылған". Көптеген дереккөздерде рабби Акива астрологияны тыйым салғаны жазылған. Киелі кітаптағы Патриарх Ыбырайым астрологияны білген, сондықтан көптеген адамдар одан кеңес алу үшін жиналған. Бұл астрологияға деген көзқарасқа оңтайлылықтың үміт беруі мүмкін.

Орта ғасырлар дәуірінде

Геон дәуіріндегі көптеген раввиндер (Талмуд аяқталғаннан кейін, ерте ортағасырлық кезең) астрологияға қатысты Талмуд пен Мидраш көзқарастарын талқылады. Бір жауап орташа көзқарас ұстанады: «Otzar HaGeonim» 113 еңбегінде астрологияның белгілі бір шындығы бар екені, себебі жұлдыздар адамға белгілі бір бейімділіктер береді деп қорытындылайды. Алайда, әр адам өз бейімділіктерін жеңуге қабілетті, соның арқасында еркін ерікке ие болады. Орта ғасырлар бойы кейбір яһудилер астрологияны кәсіби өнер де, ғылым да ретінде қолданды. Шығыстан келген яһудилер кейде халдейлердің мұрагерлері деп есептелді. Осы себепті, батыс әлемінде яһудилер астрология шеберлері ретінде қарастырылды. Олардың тағдырға билік етуі туралы қауесет көпшілікті қорқынышқа және үрейге толтырды. Ыбырайым ибн Езра астрологияны «жоғары ғылым» деп атады. Ол араб тілінен еврей тіліне еврей философы Машалланың астрологиялық «Сұрақтар» еңбегін, сондай-ақ осы автордың ай тұтылуы туралы тағы бір еңбегін аударды. Одан бөлек, «Туған күн», «Жұлдыздар туралы сөйлемдер», «Решит Хокма» (Даналықтың бастауы), «Әлем кітабы», «Планеталар туралы» трактат, «Жұлдыздар туралы» трактат және гороскоп жазды. Ол өзінің Киелі кітапқа түсініктемелерінде жиі астрологияға сілтеме жасайды. Оның пікірінше, аспан мен оның жұлдыздары – «өмір кітабы», онда адамның тағдыры жазылған, ал оған қарсы Құдайға, «Барлық Әміршіге» жүгінуге болады, Ол осы барлық ықпалдарды жоққа шығарады. Қазіргі ғалым Ибн Езраның көзқарасын былай түйіндейді: «Құдай ай астындағы әлемді басқаруды жұлдыздарға тапсырды. Алайда, Израиль [яһудилер] ерекше мәртебеге ие, бұл олардың Тораны ұстауынан анық көрінеді. Яһуди Тораны оқып, сақтағанда, жұлдыздардан жоғары рухани әлеммен байланыста болады. Осылайша, яһудилер жұлдыздардың заңдарынан босанып, еркін өмір сүре алады». Дунаш ибн Тамим (850–956, Солтүстік Африка), Кабалалық «Сефер Йецира» еңбегіне түсініктеме жазған, астрологияны қабылдамаған астрономия туралы трактат жазды. Поскьердегі Абрахам бен Давид жұлдыздардың тағдырға әсерін растады, бірақ сонымен қатар, Құдайға сену арқылы адам осы әсерді жеңе алады деп мәлімдеді. Герсонид астрологияның шынайы екеніне сенді және оның қалай жұмыс істейтінін табиғи, табиғаттан тыс емес түсіндірді. Герсонидтің пікірінше, астрология: жердегі барлық оқиғалардың аспан әлеміне тәуелділігі туралы метафизикалық ілімге негізделген. Пайғамбарға ақыл-ойдың белсенділігі арқылы берілген жалпы байланыс – астрологиялық шоқжұлдыздың жалпы тәртібі. Адамның туған жұлдыздылығы оның мінезін және тағдырын анықтайды, ал шоқжұлдыздар да ұлттардың өмір сүру мерзімін анықтайды. Белсенді ақыл-ой жұлдыздардың ең жалпы түрінен бастап соңғы ерекшелігіне дейін астрологиялық тәртіпті біледі, бұл өз кезегінде белгілі бір оқиғаның барлық жағдайларын қамтиды. Осылайша, пайғамбар белгілі бір адамның немесе адам тобының тағдырын қарастырғанда, ол белсенді ақыл-ойынан шоқжұлдыздар реті туралы білім алады және оның тағдырын толыққанды болжауға мүмкіндік беретін жеткілікті дәлдікке ие болады. Бұл астрологиялық детерминизмнің жалғыз шектеуі – адамның еркі жұлдыздар белгілеген жолды бұзуға қабілетті; сондықтан пайғамбарлық астрологиялық анықтамалар негізінде болашақты тек адамның еркі бұл жолды бұзбаса ғана болжауға болады. Герсонид астрологияны табиғаттың белгілі бір заңдарына сәйкес оқиғаларды болжайтын ғылым деп санайды (бізге таныс заңдардан өзгеше болса да). Ол сондай-ақ, ойлау қабілетін жетілдірген адам белсенді ақыл-ойы арқылы табиғат заңдарымен өзара әрекеттесе алады деп сенді. Герсонид өзін рационалистік және табиғаттан тыс емес теологияны құрушы деп есептеді. Осы тұрғыдан алғанда, Герсонид пен Маймонид арасында ұқсастық бар. Шломо ибн Адерет – Нахманидке қате түрде жатқызылатын жауапта, астрологтан болжау сұрамаса да, астрологияның өзі шынайы екенін жазды. Ол адамның ең соңында Құдайға ғана сену керектігін, ал одан төмен күшке емес, өйткені Құдай табиғат заңдарын жеңу үшін кереметтер жасай алады деп мәлімдеді. Осылайша, астрологтан болжау сұрауға тыйым салынады, бірақ егер кеңес еркін берілсе, астрологтың сөзі бойынша әрекет етуге болады. Нахманид өзі астрологияның табиғаттың нақты бір қыры екенін жазды, оны астрологтар түсіндіре алады, бірақ сенімді түрде емес. Яһудилерге астрологияны қолдануға тыйым салынған, олардың орнына пайғамбарларға жүгіну керек, олардың сөзі әрқашан сенімді. Маймонид астрологияға қатысты сауалға, Марсельден келген сауалға жауап берді. Ол адам тек рационалды дәлелдермен, сезімдердің куәлігімен немесе сенімді авторитетпен қолдау көрсетуге болатын нәрсені ғана сену керек деп жауап берді. Ол астрологияны зерттегенін және оны ғылым деп атауға болмайтынын айтты. Ол адамның тағдыры шоқжұлдыздарға байланысты деген ойды қабылдамайды, себебі мұндай теория өмірді мағынасынан айырып, адамды тағдыр құлына айналдырады. Исаак бен Иосиф ибн Пульгар (14 ғасыр, Испания) астрологияға қарсы жазған еврей философы болды. «Арба’а Турим» ерте еврей заң кодексі Маймонидтің көзқарастарын келтіреді. Иосиф Каро өзінің «Бейт Иосеф» түсіндірмесінде Нахманидтің сөздерін келтірсе, ал «Шулхан Арух» кодексінде астрологқа жүгінуге тыйым салынғанын, бірақ астрологияның тиімділігі туралы мәселені қарастырмайды.

Many rabbis in the Geonic era (after the close of the Talmud, early medieval period) discussed the varying Talmudic and midrashic views on astrology. One responsum takes a middle view: Otzar HaGeonim 113, concludes that astrology has some reality, in that the stars give a person certain inclinations; however each person has the ability to overcome their own inclinations, and thus maintains free will. Astrology was practised by some Jews throughout the Middle Ages, both as a professional art and as a science. Coming from the East, Jews were sometimes looked upon as heirs and successors of the Chaldeans. For this reason, Jews sometimes were regarded by the Western world as masters of astrology. Their supposed power over destiny on occasion filled the multitudes with awe and fear. Abraham ibn Ezra was a follower of astrology, which he calls "a sublime science." Besides translating another Jewish philosopher Mashallah's astrological work Questions and another work of this author on the eclipse of the moon from the Arabic into Hebrew, he wrote Nativity, Sentences of the Constellations, Reshit Hokhmah (Beginning of Wisdom), Book of the World, a treatise on the Planets, a treatise on the Luminaries, and a horoscope. He often refers to astrology in his Bible commentaries. To him heaven with its constellations is "the book of life," in which man's destiny is written, and against which there is recourse to God as "the Almighty," who overrules all these influences. A modern scholar summarizes Ibn Ezra's attitude as follows: "The deity has delegated to the stars the governance of the sublunar world. Israel [Jews], however, enjoys a special status, which is manifest most decisively in its possession of the Torah. As long as a Jew is engaged in the study and observance of the Torah, he is linked to a spiritual realm which is itself superior to the stars. In this way a Jew may liberate himself from the decrees of the stars." Dunash ibn Tamim (850–956, North Africa), who wrote a commentary on the Kabbalistic work Sefer Yetzirah, wrote a treatise on astronomy which rejected astrology. Abraham ben David of Posquières asserted the influence of the stars upon destiny, while also contending that by faith in God man may overcome this influence. Gersonides believed that astrology was real, and developed a naturalistic, non supernatural explanation of how it works. For Gersonides, astrology was:
founded on the metaphysical doctrine of the dependence of all earthly occurrences upon the heavenly world. The general connection imparted to the prophet by the active intellect is the general order of the astrological constellation. The constellation under which a man is born determines his nature and fate, and constellations as well determine the life span of nations The active intellect knows the astrological order, from the most general form of the constellations to their last specification, which in turn contains all of the conditions of occurrence of a particular event. Thus, when a prophet deals with the destiny of a particular person or human group, he receives from the active intellect a knowledge of the order of the constellations, and with sufficient precision to enable him to predict its fate in full detail
This astrological determinism has only one limitation. The free will of man could shatter the course of action ordained for him by the stars; prophecy could therefore predict the future on the basis of astrological determination only insofar as the free will of man does not break through the determined course of things. Gersonides believed astrology to be a science that predicts events according to set laws of nature (albeit, a different set than the ones we are used to). He also believed that a person who has perfected his thinking could interact with the laws of nature through the active intellect. Gersonides thus thought of himself as creating a rationalist and non supernatural theology. In this sense, there is a similarity between Gersonides and Maimonides. Shlomo ibn Aderet—in a responsum commonly but mistakenly attributed to Nahmanides—wrote that while one may not ask an astrologer for a prediction, astrology itself is real. He states rules that one must ultimately trust in God, and not in any lesser force, as God can perform miracles to overcome the patterns of nature. As such, he concludes that one is forbidden to ask an astrologer for a prediction, but one may act on the words of an astrologer if advice is freely given. Nahmanides himself wrote that astrology is a real facet of nature, which astrologers can interpret but not reliably; Jews are forbidden to use astrology and instead required to consult prophets, whose word is always reliable. Maimonides answered an inquiry concerning astrology, addressed to him from Marseilles. He responded that man should believe only what can be supported either by rational proof, by the evidence of the senses, or by trustworthy authority. He states that he has studied astrology and that it does not deserve to be described as a science. He ridicules the idea that a man's fate could depend on the constellations, arguing that such a theory would rob life of purpose and would make man a slave of destiny. Isaac ben Joseph ibn Pulgar (14th century, Spain) was a Jewish philosopher who wrote against astrology. The Arba'ah Turim, an early code of Jewish law, brings the views of Maimonides. Joseph Karo in his commentary "Beit Yosef" quotes Nahmanides, whereas in his code the Shulkhan Arukh, he rules that consulting an astrologer is forbidden, without addressing the question of whether astrology is effective.

Моше Хаим Лузатта

Моше Хаим Луццатто жұлдыздардың адамзатқа және жер бетіндегі оқиғаларға тигізетін әсерін талқылайды. Ол жұлдыздар мен планеталардың болуының екі себебін атады. Біріншісі – жұлдыздар мен планеталар жердегі барлық физикалық нәрселердің бар болуын сақтайды, рухани күштерді физикалық объектілерге жеткізу құралы ретінде қызмет етеді. Екіншісі – жердегі оқиғалар да планеталар мен жұлдыздардың әрекеттері арқылы басталады. Луццаттоның сөзінше, жердегі әрбір құбылыс белгілі бір жұлдызға бағынышты, ол оны басқарады. Шаббос 156а-дағы Талмудтағы «Израиль үшін mazal («жарқын», сөзбе-сөз «планета» немесе «жұлдыз») жоқ» деген қағиданы келтіре отырып, ол сондай-ақ жоғары күштердің (яғни Құдай немесе періштелер) осы жүйенің әсерін жеңе алатынын және олар көбінесе яһудилер үшін осылай жасайтынын айтады. Луццатто бұл астрологиялық әсердің жүйесін басқаратын заңдар мен ережелердің өте күрделі екенін және тікелей байқау арқылы анықтаудың қиын екенін атап өтеді; сондықтан астрологтар болашақты дәл немесе нақты болжауға көбінесе шамасы келмейді. Олардың болжамдарының дәлдігі жоғарыда айтылған илаһи құдіреттің араласу және жүйені күштен шығару мүмкіндігімен одан да төмендейді. Луццаттоның айтуынша, осы себепті Ишая 47:13 («Енді астрологтар, жұлдызды қараушылар және бақ шешушілер тұрып, сізге не боларын айтсын»); Луццаттоның пікірінше, бұл олар болашақ туралы бірдеңе айта алады, бірақ барлығын емес дегенді білдіреді.

Қаббалистік астрология

Кабалистік астрология, сондай-ақ мазал немесе мазалот, ("зодиак", "тағдыр") – Кабалаға негізделген астрология жүйесі. Ол адамның туған шағын картасын түсіндіріп, сипаттау үшін қолданылады, оны кабалистік көзқараспен түсінуге ұмтылады. Көптеген астрологтар планеталардың орналасуын көрсету үшін гороскоптарды қолданады, олар күнделікті іс-әрекеттерге әсер етеді деп санайды. Кабалистік астрологтар аздап ерекше көзқарас танытады, себебі олар планеталарды Өмір ағашындағы әрбір сефирамен байланысты қарастыруға тырысады. Әрбір сефира нақты мінез-қасиеттерді көрсетеді. Әрбір сефира белгілі бір планетамен сәйкес келеді, сондықтан астрологияның аспандық өнерімен тығыз байланысты.

Еврей күнтізбесінің зодиакпен байланысы

Сефер Хамазалот еңбегі 12 зодиак шоқжұлдызын еврей күнтізбесінің 12 айымен сәйкестендірген. Шоқжұлдыздардың еврейше атаулары мен айлардың сәйкестігі төмендегідей:

№ Латынша аты Еврейше аты Ағылшынша аудармасы Еврей айы
1 Ариес Ṭaleh Қошқар Нисан
2 Таурус Shor Бұқа Ияр
3 Егіздер Teomim Егіздер Сиван
4 Рақ Sarṭan Шабақ Тамуз
5 Арыстан Aryeh Арыстан Ав
6 Қыз Betulah Қыз Елул
7 Таразы Moznayim Таразы Тишрей
8 Сарышаян 'Aḳrav Сарышаян Шесван
9 Мерген Ḳashat Мерген Кіслев
10 Жеміс G'di Ешкі Тевет
11 Су құбылысы D'li Су құбылысы Шеват
12 Балықтар Dagim Балық Адар

Кейбір ғалымдар 12 зодиак белгісін Яковтың 12 ұлымен/12 Израиль тайпаларымен байланыстырды.

Жазбалар мен менораның 7 классикалық планеталар мен ай фазаларымен мистикалық байланысы

Ежелгі еврейлер күн, ай және жалаңаш көзбен көрінетін бес планетаның бар екенін жақсы білген, ал еврей мистикасы олардың зор маңыздылығын мойындаған. Сондықтан, айдың 4 фазасының әрқайсысы шамамен 7 күннен сәл ұзақ (~7,4 күн) болғандықтан, 7 санына ерекше құрмет көрсетілген. Тора мұны (Тек қана 1:1) түпнұсқа еврей тілінде 7 сөз бен 28 әріптен (7×4) тұратыны арқылы көрсетеді. Бұл – Құдайдың қолтаңбасы деп есептеледі. Тек қана 1:14 айтылады: «Құдай былай деді: «Күндіз бен түнді бөліп тұратын аспандағы шамдар болсын, олар мезгілдерді, күндерді, жылдарды және мерекелерді белгілеу үшін белгілер болсын». Бұл – жаратылыстың 4-ші күні (7 күндік циклда)». #7 саны – еврей (және христиан) кітаптарындағы маңызды, қайталап келетін сандық тақырып. 6 тармағы бар менораның 7 шамдары 7 классикалық планетаның – Ай, Меркурий, Венера, Күн (4-ші), Марс, Юпитер және Сатурн – жарығына сәйкес келеді.