Кіріспе
Амазонка тропикалық орманының түпкі халықтары – Сапара, сондай-ақ Zápara немесе Záparo деп те аталады, Эквадор мен Перу шекарасындағы Амазонка тропикалық орманында өмір сүретін түпкі халық. Бұрын олар Напо және Пастаза өзендері арасындағы 12 000 шақырым квадрат жерді мекендеген. 20 ғасырдың басында Zápara халқының саны 200 мыңға жуық болды. 2009 жылдан бастап Эквадорлық Zápara өкілдері өздерін Сапара деп атайды. Ресми атауы – Эквадордың Сапара ұлты (NASE), яғни Эквадор Сапара халқы. Бұл ұлттың президенті – Клевер Руис. Сапара ұлты 2009 жылдың 16 қыркүйегінде Эквадордың ұлттар мен халықтарды дамыту жөніндегі кеңесі (CONDENPE) тіркеді. Ұйымның қазіргі атауы – өзеннің жоғары және төмен ағысындағы қауымдастықтардың бірігу процесінің нәтижесі. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында осы топтар арасында этникалық өзіндік туралы дау болған. Осы бірігу арқылы бұл дау шешілгендей көрінеді. CONDENPE сондай-ақ Эквадордың Сапара ұлтының (N.A.S.E.) автономиясының немесе өзін-өзі басқару құқығын ресми түрде растайды және олардың Пастаза провинциясындағы Пиндояку, Конамбо және Альто Корриентес (Жоғарғы өзен) өзендері арасындағы аумағын бекітеді. Сондай-ақ, NASE штаб-пәтері Пастаза облысының Shell қаласында орналасқандығы расталды. Сапара атауының себебі – Сапара әліпбиінде Z әрпінің болмауы. Бұл туралы 2009 жылдың 10 желтоқсанында Бартоло Ушигуа Санти хабарлады. Ол бұл фактінің Сапара білім беру басқармасының (DIENASE) Сапара тілінің грамматикасын зерттеу нәтижесі екенін жазды. Зерттеу көрсеткендей, Сапара әліпбиі W әрпімен аяқталады.
the indigenous people
The Sápara, also known as Zápara or Záparo, are an indigenous people native to the Amazon rainforest along the border of Ecuador and Peru. They once occupied some 12,000 mi2 between the Napo River and the Pastaza. Early in the 20th century, there were some 200,000 Zapara. From the year 2009 on the Ecuadorian Zápara call themselves Sápara. The official name is Nación Sápara del Ecuador (NASE). It means Sápara Nation of Ecuador. The president of this nation is Klever Ruiz. The Sápara Nation was officially registered by CONDENPE – the Council of Development of the nationalities and peoples of Ecuador – on September 16, 2009. The current name of the organisation is the result of a unification process of upriver and downriver communities. There was a conflict between these different groups about their authentic ethnic identity in the last years of the 20th century and the beginning of the 21st century. With this unification this conflict seems to be solved. CONDENPE confirms as well officially the legal status of autonomy or self government of the Sápara Nation of Ecuador N. A. S. E. and confirms their territory between the rivers Pindoyacu, Conambo and Alto Corrientes (Upper River) in the province of Pastaza. It is confirmed as well that the head office of NASE is the city of Shell, Pastaza. The name Sápara is also a result of the fact that the alphabetic character Z does not exist in the alphabet of the Sáparas. This is information of Bartolo Ushigua Santi from December 10, 2009. He wrote that this fact is a result of investigations about the grammar of the Sápara language made by the Sápara Board of Education Bilingual – Dirección de Educación Bilingüe Sápara (DIENASE). They found out that the alphabet of the Sáparas ended with the character W.
Мәдениет
Олар пальма жүректерін негізгі көкөніс ретінде жеп, джунглидегі көптеген өзендерден балық аулады. Ұршықтар мен бамбуктан жасалған жебелерді қолданып, тапирлерді, пекарилерді, орман қасқалары мен қарақасқаларды аулады. Олар өрмек маймылдарын ауламады, себебі оларды өз ата-бабалары деп есептеді. 20-шы ғасырдағы резеңкеге деген сұраныс олардың джунглисінің көп бөлігін (және онда тұратын жануарларды) жоюға және халықтың құлдыққа түсуіне әкелді. Ер адамдар резеңке өсіруге құл ретінде мәжбүр болды. Әйелдер мен қыздар зорланды және сексуалдық құлдыққа түсірілді.
Тіл
Олардың саны тізгіндей азайып, ана тілінде сөйлейтін адамдардың саны санаулы ғана қалды. Қазірде сақталған ең ескі Запаро тілінде сөйлейтін адам – шамамен 80 жастағы Педро Эрнесто Санти. Ол отбасымен бірге өзен бойындағы, қырық шақты адам тұратын шағын ауылда өмір сүреді. Бүгін Запаро тілін жетік меңгеріп сөйлейтін төрт сапара ғана бар, олардың барлығы 70 жастан асқан. ЮНЕСКО 2001 жылы Запаро тілін "Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасы" деп жариялады.
Сапара аумағына қауіп төндіреді
Қытай Эквадорға мұнайға алмасу шарты бойынша үлкен сомада қарыз бергеннен бері (Қытай-Эквадор қарым-қатынастарын қараңыз), Қытай Эквадордың мұнай шекарасын кеңейтуге тырысып келеді. Бұл ең алдымен Оңтүстік Амазонканың орталық бөлігі мен Ясуни ұлттық паркіне қатысты. Қытай компаниялары Sipec және Andes Petroleum, кейіннен қытайлық PetroOriental конгломератымен біріккен, Ясуни ұлттық паркінің 79 және 83 блоктарына өтініш берді. Сапара тайпасының аумағы толығымен осы мұнай блоктарының ішінде орналасқан. 79-шы блокта кичва халқы, ал 83-шы блокта сапара және шивиар тайпаларымен қатар кичва халқы да тұрады. Бұл сезімтал аймақты мұнай өндірісіне ашу осы өңірдегі мәдени геноцидке және бірнеше жергілікті тайпаның жойылуына әкелуі мүмкін. Сапара тайпасы, сондай-ақ жоғарыда аталған кичва және шивиар тайпалары, өткізілген көптеген жиналыстарда, конгрестерде және жергілікті халықтардың декларацияларында өз аумақтарында мұнай өндірісі сияқты пайдаланушы индустрияны қаламайтындарын бірнеше рет мәлімдеді. Глория Ушигуа, Сапара әйелдер қауымдастығының (Ashinwaka) қазіргі президенті, өз халқының аумағын қорғау үшін ұзақ жылдар бойы күрестің жетекшісі болып табылады. Жағдайды одан да ушықтыратын фактор – Эквадор үкіметі мұнай өндірісін кеңейтуге қарсы шығып отырған ұйымдар мен азаматтық қоғамға қатысты қатаң шаралар қолдануда. Өз пікірін ашық білдірген Ушигуаға қатысты көпшілік алдында жала жапқан, үйінде мазалаған, қорқытқан және Әділет министрлігіне ресми шағымдар түскен кезде сегіз тайпа басшысымен бірге атқылауға ұшыраған. "Біз қазір біздің аумағымызға еніп, біздің өмір сүруімізге қауіп төндіретін мұнай компанияларына қарсы күрес жүргізіп жатырмыз", - деді Ушигуа. "Біз одақтастарымызға жүгіндік, біз компаниялар мен үкіметке қарсы ата-бабаларымыздың күшімен, біз шыққан жерді, мұнай іздеуден мүлдем бос болуы тиіс жерді қорғауға дайынбыз".
Халықтарына төніп тұрған қауіптерге байланысты Сапара тайпасы Торimbo қауымдастығында өздерінің туған басшыларын тағайындап, конгресс өткізді. Бұл тағайындама Джандаяку қауымдастығындағы Әділет жүйесі арқылы, судья ретінде қызмет еткен Сапара ақсақалдарының қатысуымен ратификацияланды. Бұл үкім CONAIE және CONFENIAE, сондай-ақ Сапара тайпасының өкілдігін жасайтын CODENPE – Эквадор ұлттары мен халықтарының дамуы жөніндегі кеңес тарапынан да мойындалды. Алайда Эквадор үкіметі, Саяси басқару министрлігі арқылы, CODENPE-ге осы Сапара тайпасының үкімін мойындамау үшін қысым көрсетуде. Сынаушылар Эквадор үкіметінің 79 және 83 мұнай блоктарын пайдалану үшін, Сапара тайпасының аумағының бір бөлігін пайдалану арқылы, жергілікті сотқа деген құрметсіздік жасап, қылмысқа барып отыр деп санайды (Республика Конституциясының 171-бабы және басқа да нормативтік актілер). "Соңғы күзетшілер" (Joe Tucker, Adam Punzano) – "Tierra Productions" компаниясының әлеуметтік және экологиялық деректі фильмі, 44 минуттық. "Соңғы күзетшілер" жергілікті халықтардың өмір сүру және әлемді қабылдау жолын көрсетеді, сонымен қатар олардың құқықтары мен сенімдеріне құрмет көрсетілмесе, әлем қандай зиянға ұшырайтыны туралы ескертеді. Фильм Эквадордың Амазонка аймағындағы екі тайпаның мұнай компанияларының ықпалына қарсы өз мәдениеттерін және өмір салтын сақтап қалу үшін күрескенін көрсетеді. Сапара және Кичва тайпаларымен бірге түсірілген олардың үндеуі климаттық дағдарыс пен қоршаған ортаның нашарлауы кезеңінде өте маңызды, сонымен қатар жергілікті білімнің құндылығы туралы хабардарлықты арттыруға септігін тигізеді.
Бейнероликтер
Бартоло Алехандро Ушигуа Сантидің хабары – Эквадордың Сапара ұлтының бұрынғы президенті – испан тілінде, "Becario Zapara ONU 2007 – Ecuador" деген тақырыппен, оны YouTube-та 2007 жылдың маусым айында, 2 минуттық видео түрінде таба аласыз. Бартоло Алехандро Ушигуа Сантидің ұлы Манари Каджи Ушигуа Сантидің хабары – Эквадордың Сапара ұлтының қазіргі (2016) президенті – испан тілінде, ағылшын тілінде субтитрмен, "Sapara leader Manari speaks from the Ecuadorian Amazon 22.02.2106" деген тақырыппен, оны YouTube-та 2016 жылдың ақпан айында, 4 минуттық видео түрінде таба аласыз. Автор – Сусанна Дарлинг Хан.