Жемәрхустың Орта Азияға сапары және түркі-византиялық одақ

Кіріспе

Земарх (Ζήμαρχος, шамамен 569 ж. өмір сүрген) – Юстин II билігі тұсындағы византиялық шенеунік, дипломат және саяхатшы.

Өмірбаян

VI ғасырдың ортасында Гөктүрктер Соғдиананы бағындырып, жібек саудасын бақылауға алды, ол Орталық Азия арқылы Сасанидтер Персиясына жетті. Персия патшасы Хосров I түркі әсерінен қорқып, бұрынғы сауда қатынастарын жалғастыруға жол бермеді. Түріктер көптеген талаптардан кейін Соғдтағы саудагерлерінің ұсынысын қабылдап, 568 жылы Константинопольге Византиямен одақ құру және парсы делдалдарын жолдан шығарып, тікелей жібек саудасын бастау үшін елшілік жіберді. Юстин II бұл ұсынысты қабылдады, ал 569 жылдың тамызында киликийлік Земарх Византиядан Соғдианаға аттанды. Менандр қорғауында сақталған елшілік туралы сипаттамада, Маниях – «Соғдиана халқының басшысы» елшілікке жетекшілік етті. Менандрдың айтуынша, ол түріктердің ұлы ханы Дизабул Истамиге (грек деректерінде – Сизабулос) бұл «римдік» одақты ұсынған және келіссөздер жүргізу үшін Византияға келген. Соғдия аумақтарына жеткен саяхатшыларға сатуға темір ұсынылды және салтанатты түрде екзорцизм рәсімі жасалды; Земархты «оттан өткізді» (яғни екі оттың арасынан), экспедицияның жүгімен рәсімдер орындалды, қоңырау соғылып, барабан қағылды, жанарған құрбандық жапырақтары айналдырылды және «скиф» тілінде дұғалар оқылды. Осы шаралардан кейін елшілер Дизабулдың лагеріне – «Алтын таумен қоршалған ойпаңға» барды. Олар ханның таңғажайып варварлық сән-салтанатымен оранылған: алтын тақтар, алтын тауыс, алтын мен күміс ыдыстар, күміс жануарлар, бейнелі жібекпен безендірілген маталар мен киімдер. Олар оны Персияға қарсы жорығында Талас немесе Хазрат-е Түркістан арқылы Сырдария аңғарында бірге жетеледі, онда алпыс жыл өткен соң Сюаньцзян Дизабулдың басқа бір ұрпағымен кездесті. Земарх Таласта түркі хағаны мен парсы елшісінің өзара айыптасқан банкетіне қатысты, бірақ нақты шайқасқа куә болған жоқ. Оэк өзенінің (болжам бойынша Сырдария) жанында түрік елшілігімен және түріктерге бағынған тайпалардың елшілерімен бірге Константинопольге қайтарылды. «Қоңыр, кең лагунаның» (болжам бойынша Арал теңізінің) жанында тоқтаған Земарх императорға қайтып келгенін хабарлау үшін Жорж есімді жедел хабаршыны жіберді. Георгий «шөл және сусыз» ең қысқа жолмен – Қара теңіздің солтүстігіндегі дала арқылы асықты, ал оның жоғары лауазымды әріптесі лагунаның құмды жағалауымен он екі күн баяу жылдамдықпен сапарлады. Ол Емба, Орал, Волга және Кубань өзендерін кесіп өтті (онда 4000 парсы оны тоқтату үшін сәтсіз тыңшылық жасады), Кавказдың батыс жағынан өтіп, Трапезунд пен Константинопольге аман-есен жетті. Бірнеше жыл бойы бұл түрік одағы сақталды, ал Орталық Азия мен Византия арасындағы сауда белсенді түрде жалғасты (басқа римдік елші Валентин 575 жылы елшілікке барғанда, Византия жерлерін аралап келген 106 түрікті өздерімен бірге алып кетті), бірақ 579 жылдан бастап бұл достық тез суыта бастады. Қызығы, Босфор мен Трансоксиана арасындағы барлық бұл саяхаттар, кем дегенде әдебиетте, Каспий теңізін Солтүстік Мұзды мұхиттың шығанағы деп қате түсінуді түзетуге ештеңе жасамаған сияқты.

In the middle of the 6th century, the Göktürks conquered the Sogdiana and thus gained control of the silk trade, which then passed through Central Asia into Sassanid Persia. The Persian king, Chosroes I, dreading the intrusion of Turkic influence, refused to allow the old commerce to continue. The Turks, after many rebuffs, consented to a suggestion made by their mercantile subjects of the Soghd, and in 568 sent an embassy to Constantinople to form an alliance with the Byzantines and commence the silk trade directly with them, bypassing the Persian middlemen. The offer was accepted by Justin II, and in August 569, Zemarchus the Cilician left Byzantium for Sogdiana. The embassy, whose description is preserved by Menander Protector, was under the guidance of Maniakh, "chief of the people of Sogdiana", who had first, according to Menander, suggested to Dizabul Istämi (Sizaboulos in Greek sources), the great khan of the Turks, this "Roman" alliance, and had himself come to Byzantium to negotiate it. On reaching the Sogdian territories the travellers were offered iron for sale, and solemnly exorcised; Zemarchus was made to "pass through the fire" (i. e. between two fires), and ceremonies were performed over the baggage of the expedition, a bell being rung and a drum beaten over it, while flaming incense leaves were carried round it, and incantations muttered in "Scythian". After these precautions the envoys proceeded to the camp of Dizabul in a "hollow encompassed by the Golden Mountain", which was apparently in some locality of the Altay Mountains or Tian Shan. They found the khan surrounded by astonishing barbaric pomp: gilded thrones, golden peacocks, gold and silver plate and silver animals, hangings and clothing of figured silk. They accompanied him some way on his march against Persia, passing through Talas or Hazrat e Turkestan in the Syr Daria valley, where Xuanzang, on his way from China to India sixty years later, met with another of Dizabul's successors. Zemarchus was present at a banquet in Talas where the Turkic Khagan and the Persian envoy exchanged abuse; but does not seem to have witnessed actual fighting. Near the river Oēkh (possibly Syr Darya) he was sent back to Constantinople with a Turkic embassy and with envoys from various tribes subject to the Turks. Halting by the "vast, wide lagoon" (possibly of the Aral Sea), Zemarchus sent off an express messenger, one George, to announce his return to the emperor. George hurried on by the shortest route, "desert and waterless", apparently the steppes north of the Black Sea, while his superior, moving more slowly, marched twelve days by the sandy shores of the lagoon. He crossed the Emba, Ural, Volga, and Kuban (where 4000 Persians vainly lay in ambush to stop him), and passing round the western end of the Caucasus, arrived safely at Trebizond and Constantinople. For several years this Turkic alliance subsisted, while close trade was maintained between Central Asia and Byzantium (when another Roman envoy, one Valentinos, went on his embassy in 575 he took back with him 106 Turks who had been visiting Byzantine lands) but from 579 this friendship rapidly began to cool. It is curious that all this travel between the Bosporus and Transoxiana seems not to have done anything to correct, at least in literature, the widespread misapprehension of the Caspian Sea as a gulf of the Arctic Ocean.