Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эсперантоның халық мәдениетінде қолданылуы
Usage of Esperanto in popular culture
Эсперантоға, жасалма тілге, көптеген фильмдер мен романдарда сілтеме жасалған. Көбінесе, бұл белгілі бір ұлтты білдірмей, шет тілінің ерекшелігін көрсету үшін немесе жаңа тіл құру қиындығынан қашу үшін жасалады. Ғылыми фантастикада Эсперанто кейде қазіргідей емес, жалпыға ортақ тіл болатын болашақты бейнелеу үшін қолданылады.
References to Esperanto, a constructed language, have been made in a number of films and novels. Typically, this is done either to add the exotic nature of a foreign language without representing any particular ethnicity, or to avoid going to the trouble of inventing a new language. In science fiction, Esperanto is sometimes used to represent a future in which there is a more universally spoken language than exists today.
Музыка
Өзінің музыкасына көптеген әлемдік мәдениеттердің стильдері мен аспаптарын енгізген американдық композитор Лу Харрисон өз шығармаларының бірнешеуінде эсперанто атауларын және/немесе мәтіндерін қолданған. Нью-Йорктегі ESP Disk лейблі бастапқыда эсперанто тіліндегі музыканы шығару үшін құрылған. Эльвис Костелло және Attractions тобының 1986 жылғы "Blood and Chocolate" альбомының музыканттар туралы ақпараты эсперанто тілінде жазылған. Композитор Дэвид Гейнстің "№1 Симфониясы" "Эсперанто" деген қосымша атаумен жазылған, және ол меццо-сопрано солисінің эсперанто тілінде ән салуын қамтиды. Оны Моравия филармониясы жазды. Radiohead тобының "OK Computer" альбомының көркемдік безендірілісінде эсперантодағы сөздер мен тіркестер бірнеше рет қолданылады. Ол сондай-ақ олардың веб-сайтының қазіргі нұсқасында бірнеше жерде пайдаланылады. They Might Be Giants тобы "Alienation's for the Rich" әнінде эсперанто тіліне қысқаша сілтеме жасайды. Sonic Youth / Jim O'Rourke 1998 жылы Sonic Youth Records (SYR) лейблі арқылы "SYR3: Invito Al Ĉielo" ("Көкке шақыру") атты EP шығарды, ондағы барлық атаулар мен авторлық құқық туралы мәліметтер эсперанто тілінде болды. Майкл Джексон HIStory промо-видеосының басында эсперанто тілін қолданады. Pixies тобы "Indie Cindy" альбомындағы "Andro Queen" әнінің бридж бөлімінде шамамен аударылған эсперанто мәтінін пайдаланған.
American composer Lou Harrison, who incorporated styles and instruments from many world cultures in his music, used Esperanto titles and/or texts in several of his works. The New York City based record label ESP Disk was originally founded to release Esperanto based music. The musician credits for Blood and Chocolate, a 1986 album by Elvis Costello & the Attractions, were written in Esperanto. The Symphony No. 1 of composer David Gaines is subtitled "Esperanto", and features a mezzo soprano soloist singing in Esperanto. It has been recorded by the Moravian Philharmonic. Words and phrases in Esperanto are used several times in the artwork for the Radiohead album OK Computer. It is also used several places on the current version of their website. The band They Might Be Giants mentions Esperanto briefly in their song "Alienation's for the Rich", from the album They Might Be Giants. Sonic Youth / Jim O'Rourke released an EP called SYR3: Invito Al Ĉielo ("Invitation to Heaven") on Sonic Youth Records (SYR) in 1998, with all titles and credits in Esperanto. Michael Jackson uses Esperanto in the beginning of the promotion video for HIStory. Pixies use roughly translated Esperanto lyrics in the bridge section of the song Andro Queen from the album Indie Cindy.
Бейне ойындар
Эсперанто Castle Infinity атты ерте MMORPG-де қолданылған, онда әлем "Динозавр" тілінде сөйлейтін жаратылыстармен толы. Ойын барысында кейіпкерлер "Sin gardi! Estas cerbo sukseso!" деп айқайлайды, бұл "Сақ болыңыз! Ми жегіш!" дегенді білдіреді. The Elder Scrolls III: Morrowind-те "N'Gasta! Kvata! Kvakis!" атты кітап бар, ол некромантия туралы ескі, түсініксіз мәтін болуы керек болған. Кітап эсперанто тілінің өзгеше түрінде жазылған. Бұл "ескі том" шындығында Стокгольм Эсперанто қоғамының "La Ranetoj" хабархатының бір бөлігі. Кітап сондай-ақ The Elder Scrolls IV: Oblivion және The Elder Scrolls V: Skyrim ойындарында да кездеседі. "Сэм мен Макс әлемді құтқарады" ойынында Сэм мен Макстің көшесінде жұмысын тоқтатқан эсперанто кітап дүкені бар. "Күнсіз теңіз" ойынында "Қызықты оқиғашыл" атты екінші дәрежелі кейіпкер кейде эсперанто тілінде сөйлейді. Grand Theft Auto сериясында, Grand Theft Auto III-тен бастап, Cadillac Eldorado машинасының негізінде жасалған және "Эсперанто" деп аталған автомобиль бар.
Esperanto was used in Castle Infinity, an early MMORPG where the world is populated by creatures who speak "Dinosaur". Throughout the game, characters exclaim "Sin gardi! Estas cerbo suksoso!" which translates as "Look out! It's a Brainsucker!" In The Elder Scrolls III: Morrowind, there is an in game book titled "N'Gasta! Kvata! Kvakis! ", meant to be an obscure arcane text on necromancy. The book is written in an altered form of Esperanto. The "arcane tome" is actually part of La Ranetoj, the newsletter of the Stockholm Esperanto Society. The book is also present in The Elder Scrolls IV: Oblivion and The Elder Scrolls V: Skyrim. In Sam & Max Save the World, there is an out of business Esperanto bookstore on Sam and Max's street. In Sunless Sea, a minor character named the Delightful Adventuress occasionally speaks in Esperanto. In the Grand Theft Auto series, beginning with Grand Theft Auto III, there is a car based on the Cadillac Eldorado named Esperanto.
Еуропадағы
1929 жылдан бастап швед сатирикалық журналы Grönköpings Veckoblad эсперантоның пародиязы Transpiranto туралы мақалалар сериясын жариялады, онда скандинавиялық белгілі әндер мен өлеңдердің күлкілі аудармалары келтірілген. Эсперанто 2000 жылы жарық көрген Микаэль Ниемидің «Populärmusik från Vittula» швед романында және 2004 жылы экранға шыққан оның бейімделуінде кездеседі. Басты кейіпкерлердің бірі Ниила 1960 жылдары бала кезінде радио бағдарламасы арқылы эсперанто тілін үйренеді. Кейін шіркеудегі қызмет кезінде ол тілді қолдануға мүмкіндік алады. Шіркеу конголық қонақ уағызшыдан аудармамен уағыз тыңдап жатқанда, аудармашы есінен танып, сыртқа шығарылады. Уағызды жалғастыру үшін дін қызметкері кімнің ағылшын, француз, араб немесе эсперанто тілдерін білетінін сұрайды. Ниила қолын көтеріп, эсперанто тілінде айтылған уағызды швед тіліне аударады. Эсперанто тілі тағы бір швед романында – Фредрик Бэкменнің «Менің әжем сізге кешірім сұрады» романында қолданылады, онда атаулы әжесімен қатар Wolfheart есімді тағы бір кейіпкер де эсперантода сөйлейді. Неміс синтезаторлық поп-тобы Elektric Music 1993 жылы «Эсперанто» атты альбом шығарды, оның титулдық трегінде фонема генераторы арқылы айтылған бірнеше эсперанто тіркестері бар. Итальян рэпері Лоренцо Джованотти «Ti porto via con me» музыкалық видеосында эсперанто тіліндегі плакатты көрсетеді. Украиналық альт-рок тобы Pichismo эсперантокор орындайды, олардың өлеңдері эсперанто және басқа да жасалма тілдерде жазылған.
Beginning in 1929, the Swedish satirical magazine Grönköpings Veckoblad published a series of articles about Transpiranto, a parody of Esperanto, with comical translations of well known Scandinavian songs and poems. Esperanto is featured in the Swedish novel Populärmusik från Vittula by Mikael Niemi, published in 2000, and its film adaption, released in 2004. One of the main characters, Niila, learns Esperanto from a radio program during his childhood in the 1960s. Later, at a church service, Niila finds a use for the language. While the church is receiving a translated sermon from a Congolese guest preacher, the translator faints and is taken away. To continue, the priest asks if anyone speaks English, French, Arabic or Esperanto. Niila raises his hand and translates the sermon delivered in Esperanto into Swedish. Another Swedish novel that features Esperanto is Fredrik Backman's My Grandmother Asked Me To Tell You She's Sorry, in which the titular grandmother as well as another character, Wolfheart, both speak Esperanto. German synthpop band Elektric Music released an album in 1993 entitled Esperanto, whose title track contains several Esperanto phrases spoken using a phoneme generator. Italian rapper Lorenzo Jovanotti shows a poster in Esperanto in his music video Ti porto via con me. Ukrainian alt rock band Pichismo plays esperantocore, with lyrics in Esperanto and other constructed languages.
Жапонияда
Жапондық Yakult (якуруто) сусындасының атауы "жахурто" деген сөзден алынған, ол эсперанто тілінде "йогурт" деген мағына береді (бірақ "jogurto" да кеңінен қолданылады). Yaoi мангасы La Esperança кейіпкерлері эсперанто тілін қолданатынын көрсетеді (бірақ оқырмандардың қолайлылығы үшін ол ағылшын, жапон, француз тілдеріне және т.б. аударылған). Сесильдің Эрвинге жазған хатындағы (II том) сөздер нақты эсперанто тілінде жазылғанын көруге болады. "Aria the Origination" анимесінде эсперанто тілінде орындалған Lumis Eterne ("Мәңгілік жарқырады") әні ұсынылады. Katamari Damacy ойынының соңғы деңгейінде Әлемнің патшасы ойыншыны эсперанто тілінде қарсы алады. Final Fantasy XI кіріспе видеосында Memoro de la Ŝtono ("Тастың естелігі") атты хор музыкасы эсперанто тіліндегі мәтінмен ұсынылады. Композиторы Нобуо Уэматсудың айтуынша, тілдің таңдалуы ойынды жасаушылардың онлайн ойындарының мәдени қарым-қатынас пен ынтымақтастықты дамытуға үлес қосатынына деген үмітін көрсетеді. Көптеген ұқсас көп ойыншылы ойындардан айырмашылығы, олар өз виртуалды әлемдерінің жеке "көшірмелерін" белгілі бір аймақтың немесе негізгі тілдің ойыншыларына бөліп береді, FFXI барлық аймақтардағы ойыншыларды әлемдерді бөлісуге мәжбүрлеу үшін әдейі жасалған. Эсперанто "Экспрессион Амрилато" атты юри визуалды романында "Юлиамо" деп аталады, онда сәл өзгертілген латын әліпбиі қолданылады. Басты кейіпкер таңғажайып әлемге түседі, онда "Юлиамо" тілі басты тіл болып табылады, және ол сүйіктісі мен мұғалімінің көмегімен осы тілді біртіндеп үйренеді. Ойынға сонымен қатар оқу режимі кіреді, онда ойыншы негізгі фразаларды және грамматиканы жаттығу арқылы үйрене алады. "Patema Inverted" аниме фильмінің соңғы титрдегі ән эсперанто тілінде орындалған. "Галактикалық теміржолдағы түн" аниме фильмінде эсперанто тіліндегі субтитрлер және басқа да жазбалар бар. "Fafner in the Azure" аниме сериалында өздерін Эсперантос деп атайтын ұйым бар, олардың мақсаты - адамзат пен Жер бетін мекендейтін шетелдіктер арасындағы түсіністікті арттыру. Сөздің шығу тегі және оның мағынасы ("Үміткер") "Fafner in the Azure: Exodus" және кейіннен "Fafner in the Azure: The Beyond" кітаптарында талқыланады. Басты қарсыласы өзін Malespero ("Күңкес") деп атайды. Malespero әскері Benon ("Бақыт") деп аталады және өзін пайдалы күш ретінде көрсету үшін үгіт-насихатты пайдаланады. "Guilty Gear: Strive" ойынында Necessary Discrepancy атты ән бар, оның мәтінінде эсперанто тілі қолданылған. "Stardust Telepath" аниме адаптациясында шетел тілінде орындалған ән бар, ол өзгертілген әліпби және айтылуымен эсперанто тіліне негізделген, Spektro ("Спектр").
The name of the Japanese beverage Yakult (yakuruto) is derived from jahurto, an Esperanto word for "yogurt" (though jogurto is also widely in use). The yaoi manga La Esperança notes that its characters use Esperanto (although, for readers' benefit, it has been translated into English/Japanese/French, etc ). The words on Cecile's letter to Erwin (volume II) can be clearly seen as actual Esperanto. The anime Aria the Origination features a song sung in Esperanto, Lumis Eterne ("It shone eternally"). In the final level of Katamari Damacy, the King of All Cosmos greets the player in Esperanto. The introductory video for Final Fantasy XI features Memoro de la Ŝtono ("A Memory of the Stone"), a choral music with lyrics in Esperanto. According to its composer, Nobuo Uematsu, the choice of language was meant to symbolize the developers' hope that their online game could contribute to cross cultural communication and cooperation. Unlike many similar massively multiplayer games which dedicate individual "copies" of their virtual worlds to players of a specific area or primary language, FFXI is deliberately designed to force players in all regions to share worlds. Esperanto is used in the yuri visual novel The Expression Amrilato, where it is called "Juliamo", and uses a slightly altered Latin alphabet. The protagonist wanders into a strange world where Juliamo is the primary language, and gradually learns the language through the help of the love interest and a teacher. The game also includes a study mode where the player can practice basic phrases and grammar. The ending theme of the anime film Patema Inverted, Patema Inverse, is sung in Esperanto. The anime film adaptation of Night on the Galactic Railroad features captions in Esperanto, as well as other written instances. The anime series Fafner in the Azure features an organization who call themselves the Esperantos, whose goal is to promote understanding between humanity and the aliens now inhabiting Earth. The origins of the word and its meaning ("One who hopes") are discussed in Fafner in the Azure: Exodus, and later in Fafner in the Azure: The Beyond, the main antagonist names himself Malespero. ("Despair") Malespero's army is named Benon ("Blessing") and uses propaganda to portray itself as a beneficial force. In Guilty Gear: Strive, there is a song named Necessary Discrepancy, which uses Esperanto in some of the lyrics. The anime adaptation of Stardust Telepath features a song sung in alien language, which is based on Esperanto with altered alphabet form and pronunciation, Spektro ("Spectrum").
Эсперанто тіліндегі фильмдер
Ең алғашқы фильм (бірақ толық метражды емес) осы тілді қолданған "Antaŭen!" ("Алға қарай!"), Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін түсірілген эсперанто тіліндегі үнсіз жарнамалық фильм болды. Эсперанто тілінде толыққанды түсірілген екі көркем фильм бар. "Angoroj" ("Агониялар"), 1964 жылғы, эсперанто тілінде толыққанды түсірілген алғашқы көркем фильм еді; одан кейін 1966 жылы Лесли Стивенс режиссерлік еткен, "Star Trek" алдындағы Уильям Шатнердің қатысуымен түсірілген, ағылшын және француз тілдерінде субтитрлері бар қара-ақ қорқыныш фильмі "Incubus" түсірілді.
The earliest film (not of feature length, however) to use the language was titled "Antaŭen!" ("Onwards! "), a silent Esperanto publicity film before World War II. There are two instances of feature films being entirely performed in Esperanto. Angoroj (Esperanto for "Agonies"), 1964, was the first feature film to be produced entirely in Esperanto; Incubus (with English and French subtitles), a 1966 black and white horror film directed by Leslie Stevens and starring a pre Star Trek William Shatner, followed.