Кіріспе

Еңбек одағының бірлестігі Мексика жұмысшыларының конфедерациясы (Confederación de Trabajadores de México (CTM)) – Мексикадағы ең ірі еңбек одақтарының конфедерациясы. Ол көп жылдар бойы Мексиканы жетпістен астам жыл билеген Институционалдық революциялық партияның (Partido Revolucionario Institucional, немесе PRI) маңызды тіректерінің бірі болды. Алайда, 1980-ші жылдардың соңында CTM PRI құрылымындағы ықпалын жоғалта бастады, себебі партияда технократтардың ықпалы артты. Нәтижесінде, 2000 жылғы жалпы сайлауда PRI жеңілгеннен кейін, кәсіподақ жаңа билік партиясымен қарым-қатынас жасауға мәжбүр болды, бұл оқиға Мексика саясатында CTM-ның ықпалын күрт азайтты.

КТҚ-ны құру

CTM 1936 жылғы 21 ақпанда президент Лазаро Карденас дель Рионың өкілеттігі кезінде құрылды. Карденастың алдыңғылары жұмысшы табының қолдауын алу үшін Confederación Regional Obrera Mexicana, яки CROM-ға көп сүйенді. Бірақ, 1928 жылы президент Альваро Обрегонның қазасынан кейін бұл қолдау тоқтатылды. Осыдан кейін CROM жарыла бастады, кәсіподақтар мен олардың басшылары ұйымнан шығып кетті. Карденас ұйымдасқан еңбек секторының үкіметінің мақсаттарына өте маңызды екенін түсінді және жаңа жұмысшы ұйымын құруға ұсыныс жасады. CROM-нан кеткен маңызды басшылардың бірі – Висенте Ломбардо Толедано, марксистік зиялы, кейіннен Кеңес Одағымен жақын байланыс орнатқан. Ломбардо Толедано наразы CROM мүшелерінен өз федерациясын құрды, оны «Тазартылған CROM» деп атады. Одан кейін ол Федералдық округтың жұмысшылар конфедерациясының (CSTDF) және Жұмысшылардың жалпы конфедерациясының (CGT) басшыларымен, Фидель Веласкес Санчеспен одақ құрды. Бұл одақтар консолидацияланғаннан кейін, 1933 жылғы 28 маусымда Мексиканың жұмысшылар мен шаруалар конфедерациясын (CGOCM) құрды. CGOCM Мексикадағы ең маңызды кәсіподақ ұйымына айналды және 1934 жылы бірнеше ереуілдерге жетекшілік етті. CGOCM және Мексика Коммунистік партиясы (PCM) президент Карденасты қолдауға бірікті, ол бұрынғы президент Плутарко Элиас Каллестің төңкеріс қатеріне қарсы тұру және Монтеррейдегі жұмыс берушілердің ереуіліне қарсы тұру үшін кәсіподақтардан қолдау сұрады. Карденас CGT және CSTDF кәсіподақтарын бірыңғай біріккен орган құруға шақырды. Содан кейін CGOCM өзін Мексика жұмысшыларының конфедерациясына трансформациялады. Дегенмен, CTM құрылған сәтте дерлік тарап кетті. Ломбардо Толедано берік сталинист болғанмен және 1935 жылы Мексикаға сапардан кейін Мексика мен Латын Америкасындағы Кеңес Одағының ең маңызды өкілі болғанмен, ол ешқашан Мексика Коммунистік партиясының немесе PCM-нің мүшесі болған жоқ. CTM құрылтай съезінде PCM және оның өнеркәсіптік кәсіподақтарына CTM хатшылығында екінші ең қуатты лауазым уәделенген. Бірақ, Ломбардо Толедано бұл лауазымды Фидель Веласкезге бергенде, солшыл кәсіподақтар съезден шығып кетті. Бірлік сақтау үшін қысым көрсетілгеннен кейін олар қайта оралды және Веласкездің сайлануына наразылық білдірді.

ЖБМ-ге кірігу

ПКМ және оның кәсіподақтары 1937 жылы CTM-ден екінші рет шығуға жақын болды. Олар сол кездегі АҚШ Коммунистік партиясының басшысы Эрл Браудердің «барлық құнға бірлік» қағидасын қабылдауға шақырғандықтан қайта оралды. CTM (CROM және электр жұмысшыларының кәсіподағымен бірге) 1938 жылы PRI-дің алдындағы Partido Revolucionario Mexicano (PRM) партиясымен «еңбек секторы» ретінде ресми түрде бірікті. Үкіметтегі партияның бір бөлігі болғандықтан және тиісінше мемлекеттің бір бөлігі саналғандықтан, CTM бірқатар жеңілдіктерге ие болды. Қай кәсіподақтар жұмысшыларды өкілдік ете алатынын және ереуілдердің заңдылығын анықтайтын Федералды еңбек кеңесі, өз бәсекелестеріне қарағанда CTM-ді үнемі қолдады. Уақыт өте келе CTM PRM және мемлекеттен қаржылық қолдау алуға тәуелді болды: PRM CTM-ге субсидиялар берді, ал CTM өз кезегінде жұмысшылардан өз жұмыс орнында мойындалған кәсіподаққа және PRM-ге қосылуын талап етті. PRM сонымен қатар CTM басшыларына үкіметтің барлық деңгейлерінде лауазымдар берді және Мексика Сенатында CTM басшысына кемінде бір орын кепілдеді. Президент Карденас өкілеттігінің кезеңінде CTM-нің партиядан тәуелсіз болуға жеткілікті күшке ие болмауын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады. Ол CTM-ге федералдық мемлекеттік қызметкерлерді өкілдік етуге тыйым салып, олар үшін жеке кәсіподақ құрды, сондай-ақ CTM-ге шаруаларды қатарына қабылдауға тыйым салды.

Басшылықтағы өзгерістер

Мексикадағы басшыларды қайта сайлауға қарсы дәстүрге сәйкес, Ломбардо Толедано өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін CTM бас хатшысы лауазымынан бас тартты. Осы уақыт аралығында хатшылық мүшесі ретінде кең саяси қолдау базасын құрған Фидель Веласкес 1941 жылдың 28 ақпанында оны алмастырды. 1946 жылы CTM, PRM партиясының мұрагері – жаңа құрылған PRI партиясын құруға қосылып, оның құрамдас бөлігі болды. PRI мен мемлекет арасындағы ресми шекараның нашарлауымен, CTM мен партия және мемлекет арасындағы айырмашылықты анықтау қиынға соқты. Фидель Веласкес Ломбардо Толеданоны алмастырғаннан кейін ол CTM-де белсенді болып қала берді. Алайда, 1947 жылы Ломбардо Толедано PRI-дан бөлініп, Partido Popular партиясын құрғаннан кейін жағдай өзгерді. CTM жаңа партияны қолдамаған ғана емес, сонымен қатар Ломбардо Толеданоны, оның CTM басқармасындағы жақтастарын және басқа да солшыл кәсіподақ өкілдерін партиядан шығарды. CTM басшылығы өз сыртқы саясатын президент Мигель Алеманның саясатына бейімдеді және Ломбардо Толедано құрған Латын Америкасы жұмысшыларының конфедерациясынан (аймақтық ұйым) және кеңестік Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясынан шықты. Кейіннен CTM Халықаралық еркін кәсіподақтар конфедерациясына қосылды, ол кейін Халықаралық кәсіподақтар конфедерациясына айналды.

Мексиканың еңбек күшін қайта құру

Кейін CTM мемлекеттік қолдаумен кеншілер, мұнайшылар және теміржолшылар сияқты салалық кәсіподақтардағы тәуелсіз кәсіподақ жетекшілерін жоюға кірісті. Мемлекет өкілеттігін пайдаланып, бірлесіп жұмыс істемейтін кәсіподақ жетекшілерін тікелей қызметтен шеттетуге немесе ішкі сайлауларды манипуляциялау арқылы ығыстыруға тырысты. CTM осыған келісіп, кейбір бақылаушылар CTM (испан тілінде "se te eme" деп айтылады) енді "se teme" ("қорқынышқа білдіретін") деген мағынаны білдіреді деп әзілдеді. Осылайша тағайындалған жаңа жетекшілерді 1948 жылы теміржолшылар одағының жаңа басшысы, мексикалық ковбойлармен байланысты сәнді киімдерді ұнататын Хесус Диас де Леонның есімімен "чарро" немесе "ковбойлар" деп атады. Үкімет 1949 жылы Мексика Республикасының мұнайшылар жұмысшыларының одағын, PEMEX-тегі мұнайшыларды білдіретін Sindicato de Trabajadores Petroleros de la República Mexicana-ны Густаво Рольдан Варгасты жаңа басшы ретінде қабылдауға мәжбүр етті. Сол сияқты, 1950 жылы Хесус Карраско Тау-кен және металл жұмысшылары одағына (SNTMMSRM) тағайындалды. Бұл қатаң шаралар әрқашан қарсылықсыз болған жоқ: үкімет Каррасконы SNTMMSRM басшысы етіп тағайындағанда, бірқатар жергілікті ұйымдар одақтан бөлініп, Ұлттық кеншілер одағын құрды. 1950 жылы "Ньюэва Розита" көмір шахтасында ереуіл басталғанда, жұмыс беруші жергілікті кәсіпкерлерді ереуілшілерге азық-түлік сатудан бас тартуға мәжбүрледі. Осы уақытта үкімет аймақта әскери жағдай режимін енгізіп, бүлікші кәсіподақ жетекшілерін тұтқындады, одақтың қаржысын тәркіледі және қосымша жиналыстарды тыйым салды. Үкімет 1959 жылы теміржол индустриясын мемлекеттендіргеннен кейін де осындай тактиканы қолданды, мыңдаған ереуілшіні жұмыстан шығарып, кәсіподақ жетекшілерін он жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырды. CTM осы және басқа да шараларды өз құрамындағы тәуелсіз кәсіподақтар мен бүлікшіл қозғалыстарды оқшаулау немесе жою мақсатымен мақұлдады. CTM еңбек ұйымдастыруда монополиялық құқыққа немесе PRI-мен эксклюзивті қарым-қатынасқа ие болған жоқ: CROM және басқа ұйымдар да Congreso de Trabajo (CT) арқылы PRI-мен ресми қарым-қатынаста болды. Дегенмен, CTM мемлекеттік қолдаудың артықшылығына ие болды, оны тәуелсіз кәсіподақтарға қарсы қолданып, PRI жетекшілігінің тапсырмасы бойынша өзінің құрамына кіретін кәсіподақтардың талаптарын басып тастады. CTM "қорғау шартында" – сонымен қатар "әділ емес келісімдер" деп белгілі – келісімдер жасау тәжірибесін қабылдады, онда жұмысшылар келіссөздерге қатыспады, ал кейбір жағдайларда мұндай келісімдердің бар екенін білмеді. Осы "кәсіподақтардың" көптегені "КТМ" филиалына тәуелсіз кәсіподақтардың өкілдігіне кепілдік беру үшін келісімшарттарды "сатуға" айналды, бірақ кез келген мағыналы жағдайда кәсіподақ ретінде жұмыс істемеді.

"Динозаврлар дәуірі"

Билік шеңберінде қалған PRI басшылары "динозаврлар" деген есіммен танылды. Фидель Веласкес олардың арасында ең ұзақ өмір сүрген және ең консервативтісі болды. Веласкес пен CTM елдегі қалыптасқан жағдайға қарсы барлық маңызды қозғалыстарға қарсы тұрды: 1968 жылы Кубаны қолдаған және Мексикада демократиялық реформалар талап еткен студенттерге сөзбен шабуыл жасап, оларды шетелдік доктриналармен шабыттанған радикалдар деп атады. Үкімет одан да әрі барып, сол жылы Тлателолькодағы қырғында үш жүз студентті өлтірді. Веласкес бұл қозғалысты басуды ашық қолдады. 1972 жылы CTM кәсіподақ демократиясын талап еткен және жұмыс берушілерге қатысты белсенді ұстаным алған электр жұмысшыларының одағын (STERM) қуды. Одақ CTM-ның қысымына төтеп берген соң, үкімет оны тағы бір кәсіподақпен біріктіріп, жаңа Sindicato Único de Trabajadores Electricistas de la República Mexicana (SUTERM) құрды. Веласкес SUTERM-нің ішкі істеріне араласып, STERM-нің бұрынғы басшыларын қуып шықты, содан кейін жұмыс берушілер оларды және олардың жақтастарын қара тізімге енгізді. Бірақ сол жұмысшылар 1976 жылдың 16 шілдесінде 100 мыңнан астам электр жұмысшылары мен олардың жақтастарының митингін ұйымдастырып, Федералды электр комиссиясына (CFE) қарсы ереуіл жариялады. Үкімет одақтың ықпалын жоюға тырысты, бірақ жұмысшылар митингілер мен ереуілдер арқылы қарсылық көрсетуді жалғастырды. Олардың наразылығын басу үшін әскер мен жалдамалы қарақшылар CFE зауыттарын басып алды, әскер жүздерше ереуілшіні Сан-Луис-Потосиде ұстады, ал қарақшылар жұмысшыларды ұрып-соғып, SUTERM-нің "шарро" басшылығын қолдайтын хаттарға қол қоюға мәжбүр етті. Веласкес 1987 жылы PRI ішінде Демократиялық ағымды ұйымдастырған Куаутемок Карденасты демократияны талап еткені және бекінген басшылыққа қарсы шыққаны үшін PRI-ден шығаруды алғаш болып талап етті. Веласкес Карденасты қатыгез радикал деп атады және оның коммунист екенін айтты. Веласкес 1994 жылы Чиапаста қарулы көтеріліс бастаған кезде, Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN) қозғалысын айыптағандардың бірі болды. Веласкес сонымен қатар PRI ішіндегі технократтардың адал қолдаушысы болды, олар Мексиканы шетелдік инвестицияларға ашу үшін Мексика революциясының ұлттық экономикалық саясатын жоюға тырысты. Веласкес технократ президенттер Мигель де ла Мадридті, Карлос Салинас де Гортариді және Эрнесто Зедильо Понсе де Леонды қолдады, олар Халықаралық валюта қорының талаптарымен мемлекеттік кәсіпорындарды (бұрынғы CTM билігінің бекінісі) жекешелендірді. Сол жылдары ең төменгі жалақы нақты шамада 70 пайызға жуық төмендеді. Веласкес 1993 жылы Солтүстік Америка еркін сауда келісімін қабылдауды қолдады, бірақ бастапқыда оны үш елдің жұмысшылары үшін апат деп айыптады. Дегенмен, 1990 жылдары Веласкестің PRI ішіндегі билігі оның денсаулығы нашарлағандықтан азайды. Бұрынғы президенттер Мексика президентіне өзінің ізбасарын таңдамас бұрын Веласкеспен кеңескен болса, 1994 жылы Луис Дональдо Колосионы президенттікке кандидат ретінде таңдағанда Веласкеспен кеңеспеді. Колосионың қазасынан кейін де Веласкеске Эрнесто Зедильо жаңа кандидат екенін ресми жарияланудан бірнеше минут бұрын ғана хабарлады. Веласкес 1995 жылы дәстүрлі 1 мамыр митингілерін тоқтатты және оған бағынбағандарды айыппұл салу немесе партиядан шығарумен қорқытты, CTM және PRI-ге қарсылық білдірудің ұятты көріністерін болдырмау үшін. 1996 жылы 1 мамыр күні митингінің орнына бір топ Веласкеске қарсы қайырымдылық ретінде оның жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Бір жылдан кейін, 1997 жылы Веласкестің шынайы жерлеу рәсіміне Мексиканың барлық саяси элитасы қатысты. Президент Зедильо сөз сөйлеп: "Дон Фидель жұмысшылардың ерекше мүдделерін ұлттың үлкен мүдделерімен қалай үйлестіруді білді" деді. Веласкестің уақытша мұрагері Блас Чумасеро Веласкестен үш аптадан кейін, 92 жасында қайтыс болды. Оның орнын 76 жастағы Леонардо Родригес Алкайн бағындырды.

Сыртқы және ішкі қиындықтар

Мексикадағы ең ірі және ең жақсы құрылған одақ болып қала бергенімен, бұл жалғыз одақ емес еді. 1990 жылдары ол өз билігіне қарсы күшейген сынға тап болды. 1997 жылдың қарашасында құрылған тәуелсіз кәсіподақтар федерациясы – Ұлттық жұмысшылар одағы (UNT) оған күшті қарсылық көрсетті. UNT құрамындағы Аутентикалық еңбек фронты (FAT) Мексика заңнамасында белгіленген шектеулі процедуралар бойынша өкілдік құқығын жеңіп алды. CTM кәсіподақтары іштен де қиындықтарға тап болды: SUTERM-нің наразы мүшелері, сондай-ақ Мұнай және газ жұмысшылары одағының мүшелері Алкайннің басшылығына қарсы шықты.

PRI дәуірінен кейінгі CTM

Президент Фокстың партиясы (PAN) тарихи түрде компаниялық кәсіподақтарды CTM ұйымдарынан артық ұстағанмен, Фокс 2000 жылы билікке келген соң CTM-ның консервативті басшылығымен жұмысын жалғастырды. Оның әкімшілігі Тамаулипас штатындағы Duro Bag компаниясының жұмыскерлерін ұйымдастыруға тырысқан тәуелсіз кәсіподаққа қарсы, өзінің жарқын атына қарамастан, сыбайлас жемқорлық тарихы бар Конфедерация Революционария де Обрерос и Кампесинос (CROC) кәсіподағының жағын алды. Фокстың Еңбек министрі Карлос Абаскаль CTM-ді бірнеше рет мақтады, ал Алкейн Фокстың PAN үкіметін қолдауға уәде берді. Кейбір CTM басшылары Абаскальдың, сондай-ақ кейіннен Фелипе Кальдеронның (PAN) еңбек заңдарын реформалау жөніндегі ұсыныстарын қолдады: бұл ұсыныстар кәсіподақтарды құруға мемлекеттік бақылауды күшейтуге және жұмыс берушілерге кәсіподақпен ақылдаспай шешім қабылдауға жаңа мүмкіндіктер беруге бағытталған, сонымен қатар биліктегі партияның немесе бизнес мүдделерінің ықпалымен тәуелсіз кәсіподақтарды ығыстыруға мүмкіндік беретін құпия және күрделі жүйені сақтап қалуды көздеді. CTM-дегі басқалары заңға өзгеріс енгізуге қарсылық танытып, оның күшіне енуін талап етті.