Кіріспе

1790 жылдардан бастап Монреальдің бизнес-лидерлері Ескі Монреальден тыс кең аумақтар іздеді, онда олар өздерінің сарайларын салады. Олар Шербрук көшесінің солтүстігіндегі Роял тауының беткейіндегі егістік жерлерді дамытып, ұлылығымен және сәулеттік шешімдерінің батылдығымен әйгілі болатын ауданды құрды. «Квадратты мильдің» өркендеген кезеңінде (1850–1930) оның тұрғындарына Канаданың теміржол, кеме жүргізу, ағаш өңдеу, кен өндіру, тері және банк салаларының көп бөлігіне иелік ететін және басқаратын адамдар кірді. 1870 жылдан 1900 жылға дейін Канададағы байлықтың 70% осы шағын, шамамен елу адамнан тұратын топтың қолында болды. 1930 жылдары бірнеше факторлар осы ауданның құлдырауына әкелді, соның ішінде Ұлы депрессия, автомобильдің пайда болуы, жылуды тиімдірек сақтайтын үйлерге деген сұраныс және осы үйлерді салған отбасылардың жас ұрпақтарының көп бөлігі Вестмаунтқа көшіп кеткені. «Тыныш революция» кезінде Монреальде құрылған және «Квадратты мильдің» дамуына негіз болған кейбір компаниялар Торонтоға көшірілді. Осы кезеңде «Квадратты миль» біртіндеп орталық бизнес ауданына айналды, ал оның көптеген сарайлары бұзылды. «Квадратты мильдің» сыртқы келбеті өзгерді, нәтижесінде қаладағы тарихи сәулетті сақтау мақсатында «Монреаль мұрасы» қоры құрылды. 1983 жылға қарай «Квадратты мильдің» солтүстік жартысындағы сарайлардың 30% ғана бұзудан құтылды, ал Шербрук көшесінің оңтүстігінде – бар болғаны 5% ғана. Қалған сарайлардың көптеген бөлігі, мысалы, Джеймс Росс үйі, қазір Канцлер Дей Холл деп аталады, бүгінде Макгилл университетіне тиесілі. Дегенмен, «Алтын Квадратты мильдегі» сарайлар Монреальдің Канаданың мәдени және қаржы орталығы болған өркендеген кезеңін көрсетеді.

Шекаралары

Көршіліктің шамамен бір шаршы мильді құрайтын нақты шекаралары болды, ол оңтүстік жағындағы Дорчестер бульвары, солтүстік жағындағы Маунт-Рояль тауының етегіндегі Пайн даңғылы, шығыс жағындағы Университет көшесі және батыс жағындағы Гай көшесі (Кот-де-Ньеж жолымен бірге) аралығын қамтыды. Бірақ, шын мәнінде, "Шаршы Миля" Шербрук көшесі мен Пайн даңғылы, Кот-де-Нейж және Университет көшелері арасындағы әлдеқайда кіші аумақта орналасты, солтүстік-оңтүстік бағытта бар болғаны тоғыз көшені қамтыды. Шығыстан батысқа қарай: МакТавиш көшесі, Пил көшесі, Стэнли көшесі, Драммонд көшесі, Маунтин көшесі, Онтарио даңғылы (қазіргі Музей даңғылы), Редпат көшесі, Симпсон көшесі және Гай көшесі; ал шығыс-батыс бағыттағы үш көше, оңтүстіктен солтүстікке қарай: Шербрук көшесі (батыс жағы), Макгрегор көшесі (қазіргі Доктор Пенфилд даңғылы) және Пайн даңғылы.

Сәулет

Квадратты мильдің сәулетшілері Роберт Финдлей, Брюс Прайс, сэр Эндрю Тейлор, Уильям Томас, Джон Хопкинс және Эдвард пен Уильям Максвелл ағайындар болды. Архитектура неоклассикалық, неоготикалық, романдық, Екінші Империя, Королева Анна және модерн стильдерінің әртүрлі үйлесімінен тұрды, бірақ басқа стильдер де жиі кездесетін, тіпті кейде бір үйдің ішінде де. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Герберт Молсонның үйі сияқты қарапайым үйлер салынды. Кормье үйі – арт-деко стиліндегі санаулы мысалдардың бірі еді. Шотландия құмтасы мен жергілікті гранит жиі қолданылатын материалдар болды, және көптеген үйлердің кең аулалары, атриумдары және үлкен консерваториялары болды. Квадратты миль тұрғындарының көпшілігі бау-бақша өсіруге құштарлық танытты, және бақтарынан басқа, ұзақ қыс айларында жылыжайда гүлдер өсіруді ұнататын. Квадратты мильдің көшелері шырша, майра және қарағай ағаштарымен көмкерілген, бірақ 1970 жылдары голланд шыршасы ауруының таралуы Шербрук көшесін әсемдеген ағаштардың көп бөлігін жойды.

Монреальдің сауда қауымдастығы (1642-1930)

1642 жылы Пол де Хомедей де Майсоннеув Монреаль аралында Виль-Мари атты бекініс құрды. Виль-Мари 1760 жылға дейін тері саудасының және Жаңа Францияға француздық кеңеюдің орталығы болды, содан кейін Абрахам жазығындағы шайқаста француздар жеңілгеннен кейін британдық әскерге тапсырылды. Британдық көші-қон қаланы кеңейтті. Монреальге жаулаудан кейін келген британдық иммигранттар, әдетте, жақсы байланыстары бар саудагерлік отбасылардан шыққан және өздерінің байлықтарын арттыру мақсатымен Канадаға келген, ал бұрынғы британдық иммигранттар діни немесе саяси қуғын-сүргіннен қашу үшін Солтүстік Америкаға келген еді. Қаладағы тері саудасының алтын ғасыры жергілікті иеленген Солтүстік-Батыс компаниясының құрылуымен басталды. 1760 жылдары Бобер клубының мүшелері, джентльмендердің тамақ клубы, тері саудасын бақылау үшін қажетті қаржылық қолдау мен басқаруды қамтамасыз етті. Жаңа саудагерлер Солтүстік-Батыс компаниясымен, Гудзон шығанағы компаниясымен және Шығыс Үндістан компаниясының агенттерімен байланыста болды және ақырында Британдық Солтүстік Американың көп бөлігіндегі тері нарығына үстемдік етті. Француз канадалықтарының көпшілігі жаулаудан кейін Канададан Францияға көшіп кеткендіктен, британдық саудагерлер зауыттар салу үшін үлкен жер участаларын арзан бағаға сатып алып, жаңа Доминионның банк және қаржы жүйесін бақылауға алды. Осы дәуірдегі Монреаль сауда элитасының өсіп келе жатқан байлығы неке және компаниялардың бірігуі арқылы нығайтылды. 1850 жылдары тері саудасының құлдырауынан кейін сауда элитасы теміржолдар мен кемелерге қызығушылық танытты. 19 ғасырдың ортасына қарай Монреаль сауда элитасы, Квадрат Мильде тұратын, Канада экономикасын берік ұстады. Саудагерлер теміржол желісін салу және теңіз жолдары мен Монреаль портын пайдалану арқылы Канаданы табысты байланыстырды, ол иммигранттардың келген негізгі порты болып қала берді, сонымен қатар Канада өнімдері Ұлыбритания мен Империяға және одан тасымалданды. Вашингтон Ирвингтің айтуынша, ондаған жылдар бойы тері саудасынан, қаржыдан және басқа да салалардан жиналған байлық Монреаль сауда элитасын "құрметті және қонақжай өмір салған сауда аристократиясының бір түріне" айналдырды. 1820 жылы Джон Бигсби қала туралы ойларын былай жазды: Мен Монреальде Лондон өмірінің ең жақсы үлгісінің жағымды көшірмесін таптым, бірақ оны күтпедім, тіпті ресми отбасылардың ең жоғары тобынан төменгі шеңберде де. Бірақ мен кешірім сұраймын, өйткені басқа үлкен колонияның астанасында (Кейптаун) манералардың айтарлықтай қарапайымдығын көрдім. (Монреальде) Мистер Ричардсонның кешкі кешінде тағамдама мен қызмет тамаша болды; қонақтардың киім-кешегі, әдеп-ғұрбы және әңгімесі тамаша талғамды көрсетті. Сол жердегі адамдардың көпшілігі, тіпті ауылда туған болса да, Англияда (Британияда) білім алған, ал барлығы Кенсингтонның дәмін сездірді. Жақсы музыка да болды. Кейбір дүкендердің витриналары Лондонның шыны терезелерімен бәсекелеседі, ал оның қонақ үйлері сыртқы әдемілігімен де, ішкі жайлылығымен де ерекшеленеді. Монреаль - жанды және бай қала. Азаматтық өмірдің барлық сәнділіктері мен ыңғайлылықтарына Монреальдей жеткен жерлер аз.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бобер клубымен байланысты адамдар, Квадратты Мильдердің алдыңғылары, көбінесе Канада милициясында қызмет еткен, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда келесі буын қаруға қолға алудан тартынбады. Гамильтон Голт жеке қаражаты есебінен Британ империясындағы соңғы жеке құрылған полк – Принцесса Патрисияның Канада жеңіл жаяу әскерін құрды. Ол полкіне басшылық ету кезінде үш рет жарақаттанды, тіпті аяғынан айырылғаннан кейін де майданға оралды. Лорд Стратконаның атты әскері, бұл канадалық пэр Бур соғысы үшін құрған, қайтадан қарулы күшке кірді. Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж өзінің өмірбаянында соғыс 1919 жылға дейін жалғасса, ол фельдмаршал Дуглас Хейгті Квадратты Мильдің генералы сэр Артур Кьюримен алмастыруға тырысатынын айтты. Квадратты Мильдің әйелдері әскерлерге ақша жинады, ал Леди Мередит, Голттар және Баумгартендер сияқтылар Еуропадан қайтып келген жаралы сарбаздарға үйлерін ашты. Англиядағы Канадалық Қызыл Крестің жеке қызметтері леди Джулия Драммондтың басқаруында болды, ол Канада сарбазының ағылшын ауруханасына оралған сайын оған көңіл жайып, қажетті жабдықтармен қамтамасыз етіп, сапарға шығарды. Марта Аллан медбике болып оқып, Францияда жедел жәрдем машинасын сатып алып, жүргізді, оның анасы Канада сарбаздары үшін Англияда аурухана ашуға шабыс алды. Экономикалық тұрғыдан Монреаль соғыстан көп зиянсыз шықты, бұл Монреаль банкінің президенті сэр Винсент Мередиттің тиімді басшылығының арқасы болды. 1919 жылы елу отбасы Канаданың инвестицияланған байлығының үштен бірін бақылайды деп есептелді. Бір ғасыр бұрынғы Ансьен Режимдегі канадалықтар сияқты, Квадратты Мильдерлер ескі британдық идеалдары мен бизнес қағидаларымен қоғамдағы өзгерістерге бейімделе алмады және өзін оқшау ұстады. Ескі гвардияны танымайтын және олардың дәстүрлеріне қызығушылық танытпайтын жаңа келгендерге Квадратты Миль қоғамына кіру көбінесе тыйым салынды (мысалы, Монреальдің ең беделді ерлер клубына – Mount Royal мүшелігіне). Бірақ бұл құлдырап бара жатқан анклавты одан әрі шеттетуге әкелді. Көзқарастардың өзгеруі, соғыс, табыс салығының енгізілуі және Шербруктан төменгі көшелердегі сауданың өркендеуі – бұл құлдырауға себеп болды. 1929 жылғы Уолл-стрит құлауы Квадратты Мильдердің көптеген өкілдеріне әсер етті, бірақ американдық әріптестеріне қарағанда нашаррақ болды. Көркем жинақтар сатылды, кейбіреулері үйлерін сатуға тырысты, бірақ сатып алушы табылмады. 1930 жылы J. K. L. Ross үйі 1 миллион долларға бағаланғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң 50 000 долларға сатылды. Инвестицияға сүйенгендер Вестмаунттағы кішірек, жылу тиімділігі жоғары үйлерге көшіп немесе Ритц Карлтон Монреалдағы пәтерлерге орналасты, ал Сер Герберт Сэмюэл Холт сияқты маржамен ешқашан айналыспағандар зардап көрмеді. 1930 жылдардағы Канададағы Ұлы депрессия Квебек ұлтшыл қозғалысын күшейте түсті және Тыныш революцияның бағытын белгіледі. Квебектегі ағылшын тілді жұмыс берушілер мен француз-канад жұмысшылары арасындағы әлеуметтік теңсіздік ұзақ жылдар бойы сақталды, бірақ Ұлы депрессияның экономикалық қиындықтары статус-кводан өзгеруді талап етті. Келесі төрт онжылдық бойы Католик шіркеуінің қолдауымен Ұлттық Одақ үкіметі Квебек саясатына үстемдік етіп, ағылшын тілді үстемдікті әлсіретті. 1977 жылы жаңадан сайланған Parti Québécois (PQ) үкіметі француз тілінің жарғысын (Bill 101) қабылдады, француз тілін орта және ірі компаниялар француз тілді қызметкерлермен қарым-қатынас жасағанда міндетті етті. Бұл заң, PQ сайлауы және Квебек тәуелсіздігінің қаупі провинцияның бизнес ортасындағы тұрақсыздыққа әкелді және кейбір компаниялардың штаб-пәтерлерін Монреальдан Калгари және Торонто сияқты басқа қалаларға көшіруді жеделдетті. Кейбір компаниялар Монреальда қалды, соның ішінде Монреаль биржасы және Солтүстік Американың ең көне сыра зауыты Молсонс, бірақ басқалары өздерінің штаб-пәтерлерін басқа жерге көшірді, мысалы Монреаль банкі, Sun Life Financial, Royal Trust және Солтүстік Американың кепілдік беру компаниясы. Торонто 1934 жылы Монреальді Канаданың қаржы астанасы ретінде басып озды, ал бұл компаниялардың Монреальдан кетуі бір дәуірдің аяқталуын білдірді.

Құру

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Квадратты мильдегі үйлердің көпшілігі бос қалды немесе толыққанды пайдаланбады. Монреальдің орталық бизнес ауданы Шербрук көшесінің солтүстік-батысына қарай, Квадратты миль аймағына қарай жылжыды. 1945 жылдан 1965 жылға дейін көптеген сәнді үйлер коммерциялық және мемлекеттік мекемелерге сатылып, танылмас шамаға дейін қиратылды немесе басқа мақсаттарға пайдаланылды. Көптеген үйлер қиратылып, олардың орнына биік кеңселер немесе тұрғын үйлер салынды, бірақ тағы да екі десяток үй университеттер мен коммерциялық кеңселерге айналдырылды. Сэр Монтегью мен леди Аллан 1942 жылы Равенскрэгті Корольдік Виктория ауруханасына сыйлады. Көркем үй Аллан еске алу институтына айналдырылды, ал Макгилл университеті оның он төрт акр жерін қосымша ғимараттар салу үшін пайдаланды. Кейбір бұзулар қырқыс пікірталстарға себеп болды. 1930 жылдан бері Квадратты мильдің әлеуметтік өмірінің орталығы болған Ван Хорн үйі 1973 жылы промоутер Дэвид Азриелидің тапсырысымен қиратылды, бұл тарихи ғимараттарды сақтау және ғимаратты сақтаудың маңыздылығы туралы белсенді қоғамдық пікірталас тудырды. Ван Хорн үйінің қиратылуы провинциялық деңгейде тарихи ғимараттарды қорғау мақсатымен Монреаль мұрасын құруға әкелді. Ауданның сәулеттік ерекшелігі тұрақтанды, бірақ бастапқы Квадратты миль мүлдем танылмас күйге жетті.

Қорытынды бұзылу перспективасы

Қазіргі заманғы сәулет өнері ескі ғимараттарды жаңа құрылыстармен үйлестіруге басымдық береді. Мысалы, 1980 жылдардың басында Alcan компаниясының бас кеңсесіне айналған, бұрын Лорд Атолстанға тиесілген Maison Alcan үйі. Тағы бір мысал – Макгилл университетінің Медицина, Этика және Құқық орталығы орналасқан Леди Мередит Хаус, ол 1990 жылдары тоналанып, өртке ұшыраған. Кейіннен Макгилл университеті ескі үйді түгелдей қайта жаңартып, бастапқы көркін қайтарды және Макгилл университетінің түлегі әрі профессоры Джулия Герсовицті жұмысқа алды. Дегенмен, "Квадратты миляның" сәулеттік мұрасына қауіп әлі де сақталып тұр.

Корольдік Виктория ауруханасы

Royal Victoria ауруханасы бұрын орналасқан ғимараттар мен олар тұрған жер 2015 жылдан бері бос тұр, ол кезде аурухананың өзі Glen Yards-тағы жаңа «McGill Superhospital»-ға көшкен. Монреальдің танымал нысаны – Корольдік Вик 1893 жылы салынғалы бері бірнеше рет кеңейтілді, бірақ бұл өзгерістер бұрын ешкімді уайымдаған емес. 1891 жылы елге адал Лордтар Маунт Стивен мен Страткона бұл жерді сатып алып, Монреаль қаласына аурухана салу үшін қажетті қаражатты сыйлады. Бірақ олар сыйлықтарына бір шарт қосты, яғни бұл жер мен ғимараттар тек білім беру және емдеу мақсатында ғана пайдаланылуы керек. 2010 жылдан бері Эльспет Ангус (1929 жылы туған), Р. Б. Ангустың ұрпағы және Лорд Маунт Стивеннің шөбересі ретінде, қалаға негізін қалаушылардың тілектерін ғана емес, сонымен қатар жерді және оның ғимараттарын зерттеу орталығы ретінде пайдалану шартын сақтау үшін күресіп келеді.

Фрэнсис Редпат сарайы

1886 жылы салынған бұл үйді танымал сәулетші сэр Эндрю Тейлор жобалаған. Ол қалада сақталған оның тұрғын үй жобаларының соңғыларының бірі еді. 1986 жылы Франсис Редпаттың үйінің жаңа иелері Сочачевскийлер отбасы, оны тағы бір көріністі өзгертетін тұрғын үй кешенімен ауыстыру үшін бұзуды бастады. Сотқа шағым түсірілгенге дейін үйдің бір бөлігі бұзылып үлкерді, соның салдарынан бұзу уақытша тоқтатылды. Қала әкіміне үміткер ретінде Жеральд Тремблэй өзін Редпат үйі мен мұралық ғимараттардың қорғаушысы ретінде көрсетті, бірақ ол қызметке келгеннен кейін – Сочачевский отбасына тиесілі The Suburban газетінің күшті қолдауымен – бұзуды жалғастыруға рұқсат беру жоспарын қарастырды. Монреаль көркемсурет мұражайы наразылық білдіргеннен кейін ол қолдауын кері қайтарды. 2013 жылдың желтоқсанында қала әкімі Денис Кодер 2014 жылдың ақпанында жүргізілетін соңғы бұзу рұқсатын бекітті. Үй 2014 жылдың 19 наурызында қиратылды, бұл Квебек мәдениет және коммуникация министрі Мака Коттоның министрлік бұйрығына сәйкес сарайды бұзуды тоқтату туралы бұйрық бергеннен кейін екі апта өткен соң болды. Монреаль мұра қоры бұл талқылаулардың меншік иесі мен министрмен ғана шектелгеніне, ал жергілікті қоғамдық және муниципалдық билік органдарының қатыспағанына өкініш білдірді. Меншік иесімен келіссөздерден кейін Котто Редпат үйінің "ұлттық мұралық маңызы жоқ" деген қорытындыға келді және оны құрылыс салушының жобасына орын беру үшін бұзуға рұқсат берді.