Кіріспе

Психология "мінез-құлық және психикалық процестерді ғылыми тұрғыдан зерттеу" деп анықталады. Адамның санасы мен мінез-құлқына қатысты философиялық қызығушылық Мысыр, Парсы, Грекия, Қытай және Үндістанның ежелгі цивилизацияларына дейін барып жетеді. Психология эксперименталды зерттеу саласы ретінде 1854 жылы Германияның Лейпциг қаласында Густав Фехнер сезімдік тәжірибелерге қатысты пікірлердің қалай қалыптасатыны және оларды қалай зерттеуге болатыны туралы алғашқы теорияны жасаған кезде басталды. Бүгінде Сигналды анықтау теориясы ретінде танылған Фехнердің теориясы, салыстырмалы бағалаудың статистикалық теорияларының дамуын және оның идеяларына негізделген мыңдаған эксперименттерді болжады (Link, S. W. Psychological Science, 1995). 1879 жылы Вильгельм Вундт Германияның Лейпциг қаласында психологиялық зерттеулерге толыққандай арналған алғашқы психологиялық зертхананы құрды. Вундт сондай-ақ өзін психолог деп атаған алғашқы адам болды. Вундттың маңызды алдын басушысы Фердинанд Убервассер (1752–1812) болды, ол 1783 жылы өзін Эмпирикалық психология және логика профессоры деп атады және Германияның Мюнстердегі Ескі университетінде эмпирикалық психология бойынша лекция оқыды. Бұл салаға ерте үлес қосқандардың қатарында Герман Эббингхаус (жадты зерттеудегі пионер), Уильям Джеймс (прагматизмнің американдық әкесі) және Иван Павлов (классикалық шарттасумен байланысты процедураларды әзірлеген) бар. Эксперименталды психологияның дамуынан кейін көп ұзамай қолданбалы психологияның түрлі салалары пайда болды. Г. Стэнли Холл 1880-жылдардың басында Германиядан АҚШ-қа ғылыми педагогиканы әкелді. Джон Дьюидің 1890-жылдардағы білім беру теориясы дамыған. 1890-жылдары Хьюго Мюнстерберг психологияны өнеркәсіп, құқық және басқа да салаларға қолдану туралы жаза бастады. Лайтнер Витмер 1890-жылдары алғашқы психологиялық клиниканы құрды. Джеймс Маккин Кэттелл 1890-жылдары Фрэнсис Галтонның антропометриялық әдістерін пайдаланып, алғашқы ақыл-ойды тестілеу бағдарламасын жасады. Осы уақытта Венада Зигмунд Фрейд сананы зерттеуге қатысты психоанализ деп аталатын тәсілді тәуелсіз түрде әзірледі, ол психологияда өте ықпалды теорияға айналды. XX ғасырда Эдвард Титченердің Вундттың эмпирицизмін сынауына реакция болды. Бұл Джон Б. Уотсонның мінез-құлық теориясын қалыптастыруға ықпал етті, оны Б. Ф. Скиннер оперантты шарттасу арқылы танымал етті. Мінез-құлық ашық мінез-құлықты зерттеуге баса назар аударуды ұсынды, өйткені оны сандық түрде өлшеуге және оңай бағалауға болады. Ертедегі мінез-құлықтанушылар сананы зерттеуді өнімді ғылыми зерттеу үшін тым тұйық деп санады. Алайда Скиннер және оның әріптестері ойлауды жасырын мінез-құлықтың бір түрі ретінде зерттеді, оған олар ашық мінез-құлық сияқты қағидаларды қолдана алады. XX ғасырдың соңғы онжылдықтарында адам санасын зерттеуге арналған салааралық тәсіл – когнитивтік ғылым пайда болды. Когнитивтік ғылым сананы зерттеу нысаны ретінде қайта қарастырады, когнитивтік психология, лингвистика, компьютерлік ғылым, философия, мінез-құлық және нейробиология құралдарын пайдаланады. Зерттеудің бұл түрі адам санасын кеңінен түсінуге болады және мұндай түсінікті жасанды интеллект сияқты басқа зерттеу салаларына қолдануға болады деп ұсынады. Психологияның мектептері мен тарихи бағыттарына негізделген "күштер" немесе "толқындар" деп аталатын тұжырымдамалық бөліністер бар. Бұл терминология психологтар арасында 1930 жылдардан бастап терапиялық тәжірибеде өсіп келе жатқан гуманизмді ажырату үшін танымал болды, ол Уотсонның мінез-құлық және Фрейдтің психоанализінің детерминистік тенденцияларына жауап ретінде "үшінші күш" деп аталды. Гуманистік психологияның жақтаушылары Карл Роджерс, Абрахам Маслоу, Гордон Оллпорт, Эрих Фромм және Ролло Мэй болды. Олардың гуманистік тұжырымдамалары экзистенциалдық психологиямен, Виктор Франкльдің логотерапиясымен, позитивті психологиямен (оның жетекші қолдаушыларының бірі Мартин Селигман), К. Р. Клонингердің әл-ауқат пен мінез-құлық дамуына, сондай-ақ трансперсоналдық психологияға байланысты. Когнитивті мінез-құлық психотерапиясында ұқсас терминдер де енгізілді, олар бойынша "бірінші толқын" бастапқы мінез-құлық терапиясы деп саналады; "екінші толқын" Альберт Эллистің когнитивтік терапиясы; және "үшінші толқын" қабылдау және міндеттеме терапиясы, ол адамның құндылықтарға ұмтылуына, өзін-өзі тану әдістеріне, қабылдау мен психологиялық икемділікке, керісінше, теріс ойлау схемаларын күресуге баса назар аударады. "Төртінші толқын" трансперсоналдық тұжырымдамаларды және позитивті өркендеуді қамтиды, кейбір зерттеушілердің пікірінше, оның әртүрлілігі мен терапевттің көзқарасына тәуелді теориялық бағыты бар. "Бесінші толқын" бұрынғы тұжырымдамаларды біріктіретін бірыңғай теорияны құруға тырысатын зерттеушілер тобы ұсынды.

Этимологиясы және сөздің алғашқы қолданылуы

"Психология" термині алғаш рет басылымда қолданылған, яғни грек тілінен шабыттанған нео-латын тіліндегі psychologia, 1525 жылы бірнеше еңбектерде кездеседі. Этимологиясы ұзақ уақыт бойы неміс схоластикалық философы Рудольф Гёкельге (1547–1628, көбінесе латынша Rodolphus Goclenius деп аталады) еске тірелді, ол 1590 жылы Марбургте Psychologia hoc est: de hominis perfectione, animo et imprimis ortu hujus атты еңбегін жариялады. Хорват гуманисті Марко Марулич (1450–1524) бұл терминді "Psichiologia de ratione animae humanae" атты латынша трактатының тақырыбында қолданған болуы мүмкін (шамамен 1510–1517 жылдар). Трактаттың өзі сақталмаса да, оның тақырыбы Маруличтің жас замандасы Франьо Бозичевич Наталис құрастырған "Vita Marci Maruli Spalatensis" (Крстич, 1964) атты еңбектегі Маруличтің шығармаларының тізімінде кездеседі. Бұл термин неміс рационалистік философы Кристиан Вольф (1679–1754) өзінің "Психология эмпирикасы" (1732) және "Психология рационалисі" (1734) еңбектерінде қолданғанға дейін кеңінен таралмады. Эмпирикалық және рационалдық психология арасындағы бұл айырмашылық Дени Дидроның (1713–1780) және Жан ле Ронд д’Алемберттің (1717–1783) "Энциклопедиясында" (1751–1784) көтерілді және Францияда Мэн де Биран (1766–1824) тарапынан танымал болды. Англияда "психология" термині 19-ғасырдың ортасында, әсіресе Уильям Гамильтонның (1788–1856) еңбектерінде "ақыл-ой философиясын" ығыстырды.

Ағартушылық психологиялық ой

Алғашқы психология жанды зерттеу деп есептелді (терминнің христиандық мағынасында). Психологияның қазіргі философиялық түріне Рене Декарттың (1596–1650) еңбектері мен оның тудырған пікірталастары зор ықпал етті, олардың ішіндегі ең маңыздысы – оның "Бірінші философия туралы толғаулары" (1641) туралы қарсылықтар, ол мәтінмен бірге жарияланды. Психологияның кейінгі дамуы үшін оның "Жанның құмарлықтары" (1649) және "Адам туралы трактат" (1632 жылы аяқталды, бірақ Декарт Католик шіркеуінің Галилейді айыптау туралы естігеннен кейін, "Әлемнің қалған бөлігімен бірге" жарияланбады; ол соңынан, 1664 жылы, қайтыс болғаннан кейін жарияланды) да маңызды болды. Декарт дәрігерлік білімі болмаса да, бұқа жүрегін анатомиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеді және Уильям Харви оған жауап бергеніне лайық деп саналды. Декарт Харвидің қан айналымы модесін бірінші болып қабылдады, бірақ оны түсіндіру үшін оның метафизикалық негіздемесімен келіспеді. Декарт жануарлар мен адам денелерін кесіп зерттеді және нәтижесінде қан ағысы туралы зерттеулермен танысты, соның салдарынан дене жансыз, өздігінен қозғала алатын күрделі құрылғы екеніне көз жеткізді, осылайша "Жан туралы ілімге" қарсы шықты. Психологияның медициналық ғылым ретінде қалыптасуына Томас Уиллис үлкен үлес қосты, оның психологияға ("Жан туралы ілім") мидың қызметі тұрғысынан сілтеме жасауы ғана емес, сонымен қатар оның 1672 жылғы егжей-тегжейлі анатомиялық жұмысы және "De anima brutorum quae hominis vitalis ac sentitiva est: exercitationes duae" ("Жануарлардың жаны туралы екі пайымдау" – "жануарлар" дегенді білдіреді) атты трактаты да зор әсер етті. Алайда, Уиллис Декарттың қарсыласы Пьер Гассендидің әсерін өзінің жұмысына шабыт көзі ретінде мойындады. Британдық эмпиризм және ассоциация мектептерінің философтары тәжірибелік психологияның кейінгі бағытына зор ықпал етті. Джон Локктың "Адамның түсінігі туралы эссесі" (1689), Джордж Берклидің "Адам білімінің принциптері туралы трактаты" (1710) және Дэвид Юмның "Адам табиғаты туралы трактаты" (1739–1740), сондай-ақ Дэвид Хартлидің "Адам туралы байқаулары" (1749) және Джон Стюарт Миллдің "Логика жүйесі" (1843) ерекше ықпалды болды. Континенталдық рационализмнің кейбір философтарының, әсіресе Барух Спинозаның (1632–1677) "Түсінуді жетілдіру туралы" (1662) және Готфрид Вильгельм Лейбництің (1646–1716) "Адамның түсінігі туралы жаңа эсселері" (1705 жылы аяқталды, 1765 жылы жарияланды) еңбектері де маңызды болды. Фридрих Август Раухтың (1806–1841) "Психология: немесе адам жанына қарау; антропологияны қоса алғанда" (1840) кітабы да маңызды үлес болды, бұл американдық оқырмандар үшін Гегель философиясының алғашқы ағылшын тіліндегі түсіндірмесі болды. Неміс идеализмі аңғарасыздық туралы идеяны алға тартты, ал Юнг оны дәрігер және философ Карл Густав Карус алғаш рет психологиялық тұрғыдан сипаттады деп есептейді. Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг (1775–1835) және Эдуард фон Хартманның "Белгісіздіктің философиясы" (1869) да оны пайдаланды; психолог Ханс Эйзенк "Фрейд империясының құлдырауы мен түсуі" (1985) еңбегінде Хартманның аңғарасыздығының нұсқасы Фрейдтікіне өте ұқсас екенін жазады. Даниялық философ Сёрен Кьеркегор да "Қояндылық туралы түсінік" (1844) және "Өлімге дейінгі ауру" (1849) еңбектері арқылы гуманистік, экзистенциалдық және қазіргі психологиялық мектептерге әсер етті.

Қазіргі психологияға көшу

Психологияның жаңадан қалыптасып келе жатқан саласына Месмеризмнің (гипноздың алғы күйі) тиімділігі және френологияның құндылығы төңірегіндегі пікірталастар да ықпал етті. Біріншісін 1770 жылдары австриялық дәрігер Франц Месмер (1734–1815) жасады, ол гравитация күшін, кейіннен «жануарлық магнетизмді» түрлі физикалық және психикалық ауруларды емдеу үшін қолданатынын мәлімдеді. Месмердің емдеу әдісі Вена мен Парижде де кеңінен танымал бола бастағандықтан, ол күдік тудырған шенеуніктердің назарына ілікті. 1784 жылы Парижде король Людовик XVI тергеу жүргізуді тапсырды, оған американдық елші Бенджамин Франклин, химик Антуан Лавуазье және дәрігер Жозеф Игнас Гильотен (кейіннен гильотинаны танымал еткен) қатысты. Олар Месмердің әдісі нәтижесіз екенін тұжырымдады. Индо-португал дін қызметкері Аббе Фария жануарлық магнетизмге деген қызығушылықты қайта жақтандырды. Месмерден өзгеше, Фария оның әсерінің «ойдың ішінде туатынын», науқастың күтуі мен ынтымақтастығының күшімен байланысты екенін айтты. Даулы болғанымен, «магниттік» дәстүр Месмердің шәкірттері мен басқалар арасында жалғасты, 19 ғасырда Англияда дәрігер Джон Эллиотсонның (1791–1868) және хирургтар Джеймс Эсдейлдің (1808–1859) және Джеймс Брэйдтің (1795–1860) еңбектерінде қайта жанданды (ол оны Месмеристің «күші» емес, субъектінің санасының қасиеті ретінде қарастырып, «гипнотизм» деп атады). Месмеризм 19 ғасыр бойы Англияда күшті әлеуметтік (бірақ медициналық емес) жақтастарға ие болды (Winter, 1998). Фарияның тәсілі Нанси мектебінің Амброаз Огюст Лиебо мен Гипполит Бернхаймның клиникалық және теориялық жұмыстарымен айтарлықтай дамыды. Фарияның теориялық ұстанымы және Нанси мектебіндегілердің кейінгі тәжірибесі Эмиль Куэдің кейінгі автосуггестиялық әдістеріне маңызды үлес қосты. Оны Париждегі Сальпетриер ауруханасының директоры Жан Мартин Шарко (1825–1893) гистерияны емдеу үшін қолданды. Френология «органология» ретінде басталды, бұл неміс дәрігері Франц Йозеф Галлдың (1758–1828) әзірлеген ми құрылымының теориясы. Галл мидың көптеген функционалдық «органдарға» бөлінгенін, олардың әрқайсысы адамның нақты ақыл-ой қабілеттері мен мінез-құлқына жауапты екенін – үміт, махаббат, руханилық, ашкөздік, тіл, заттардың мөлшері, пішіні және түсін анықтау қабілеті сияқты – дәлелдеді. Ол осы органдардың әрқайсысы неғұрлым үлкен болса, сәйкес психикалық қасиеттің күші де соғұрлым зор болады деп мәлімдеді. Сонымен қатар, ол адамның бас сүйегінің бетін сезу арқылы оның ағзаларының мөлшерін анықтауға болатынын айтты. Галлдың миға қатысты ультралокализациялық ұстанымына француз анатомі Пьер Флоренс (1794–1867) шабуыл жасады, ол функциялардың милық локализациясының аз немесе мүлдем жоқ екенін көрсетуге тырысқан абляциялық зерттеулер жүргізді (тауықтарда). Галл қате болғанымен, оның теориясын оның көмекшісі Иоганн Гаспар Сперцхайм (1776–1832) қабылдап, френологияны табысты, танымал кәсіпке айналдырды, ол әсіресе Ұлыбританияда тәуелсіз практиктердің өркендеген саласын құрды. Шотландтық дін қызметкері Джордж Комбтың (1788–1858) еңбегі (оның «Адамның конституциясы» кітабы ғасырдың ең көп сатылатын кітаптарының бірі болды) френологияны саяси реформа қозғалыстарымен және теңдік принциптерімен тығыз байланысты етті (Shapin, 1975; сонымен қатар van Wyhe, 2004). Сперцхайм көп ұзамай френологияны Америкаға да таратты, онда практикалық френологтар ерікті клиенттердің психикалық денсаулығын бағалады (Sokal, 2001; Thompson 2021). Қазіргі психологияның дамуы 18 және 19 ғасырларда психиатриямен тығыз байланысты болды (психиатрия тарихы), еуропалықтар алғаш рет олардың патологиялық жағдайларын қарастырғаннан кейін психикалық ауруларды емдеуде революция болды. Шындығында, психотерапиялық тәжірибеде екі саланың арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ, өйткені 1950 жылдардан бері психикалық бұзылуларды дәрілік емдеу (психофармакологиялық революция) әлі де болмады, ал оның алғашқы теоретиктері мен клиникалық психологтардың көпшілігі медициналық біліміне ие болды. Батыста алғашқы болып Ағартушылық идеяларға негізделген психикалық денсаулықты гуманитарлық және ғылыми тұрғыдан емдеуді енгізген француз алиенистері болды, олар психопатологияны эмпирикалық түрде зерттеп, клиникалық жағдайларды, олардың физиологиялық байланыстарын сипаттап, жіктеді. Ол рационалистік эмпирикалық мектеп деп аталды, оның ең танымал өкілдері Пинель, Эскироль, Фальре, Морель және Магнан болды. 19 ғасырдың соңында француз ағыны біртіндеп неміс ғылымымен ығыстырылды. Бастапқыда неміс мектебі романтикалық идеалдарға ұшырады және эмпатияға, емес, ақылға негізделген ойлардың қатарын тудырды. Олар Психикерлер, психикалық зерттеушілер немесе психологтар деп белгілі болды, олардың әртүрлі ағындары Рейль (психиатрия терминін жасаған), Хайнрот (алғаш рет «психосоматикалық» терминін қолданған), Иделер және Карус сияқты тұлғалармен ерекшеленді. Ғасырдың ортасында, психикализмнің спекуляциялық доктриналарына қарсы «соматикалық реакция» (соматиктер) пайда болды, ол нейроанатомия мен нейропатологияға негізделген. Онда психопатологиялық жіктемеге үлкен үлес қосқан Гризингер, Вестфаль, Крафт-Эббинг және Кальбаум болды, олар өз кезегінде Вернике мен Мейнертке әсер етті. Краепелин психикалық бұзылуларды синдромдар бойынша диагностикалық тұрғыдан анықтаған алғашқы адам болды, ал психологиялық жіктеме жұмысы Шнайдер, Кречмер, Леонард және Ясперс сияқты тұлғалардың үлесімен қазіргі заманға дейін жалғасты. Ұлыбританияда 19 ғасырда психологияның бірінші журналы «Mind» құрылған Александр Бейн және сол кездегі «Психологиялық ғылым: Психология жинағы» және «Философия тарихы» (1868) сияқты анықтамалық кітаптардың авторы Генри Модсли ерекше көзге түсті. Швейцарияда Блейлер «терең психология», «шизофрения», «шизоид» және «аутизм» терминдерін енгізді. АҚШ-та швейцариялық психиатр Адольф Мейер науқастың «психобиологиялық» тұтас ретінде қарастырылуын жақтады, психосоциалдық факторларды баса назардады, бұл психосоматикалық медицинаның пайда болуына жағдай жасады.

Неміс эксперименталды психологиясының пайда болуы

XIX ғасырдың ортасына дейін психология философияның бір саласы ретінде кеңінен қарастырылды. Оның тәуелсіз ғылыми дисциплинаға айналу мүмкіндігі бұрыннан-ақ күмәндалған еді: Иммануил Кант (1724–1804) өзінің «Жаратылыстанудың метафизикалық негіздері» (1786) еңбегінде психология құбылыстарын сандық түрде анықтау мүмкін болмағандықтан, және басқа да себептерге байланысты, «нақты» жаратылыстану ғылымына айналмауы мүмкін екенін мәлімдеді. Кант адамның ой-санасы, сезімі, қалауы және іс-әрекетін эмпирикалық зерттеудің баламалы тұжырымдамасын ұсынды және осы тақырыптар бойынша жиырма жылдан астам уақыт дәріс берді (1772/73–1795/96). Оның осы дәрістердің нәтижесінде жарық көрген «Прагматикалық тұрғыдан антропология» (1798) еңбегі көп жағынан эмпирикалық психологияға ұқсайды. Иоганн Фридрих Гербарт (1776–1841) Канттың тұжырымын сынға алып, ғылыми психологияның математикалық негізін жасауға тырысты. Ол психологиялық теориясының шарттарын эмпирикалық тұрғыдан іске асыра алмаса да, оның күш-жігері Эрнст Генрих Вебер (1795–1878) және Густав Теодор Фехнер (1801–1887) сияқты ғалымдарды сыртқы тітіркендіргіштердің физикалық шамалары мен олардан туындайтын сезімдердің психологиялық қарқындылығы арасындағы математикалық қатынастарды өлшеуге бағыттады. Фехнер (1860) психофизика терминін енгізді. Ал реакция уақытындағы жеке айырмашылықтар астрономия саласында «жеке теңдеу» деген атпен маңызды мәселеге айналды. Фридрих Вильгельм Бессельдің (1784–1846) Кенигсбергте және Адольф Хирштің ертедегі зерттеулері Маттеус Хипптің жоғары дәлдікке ие хроноскопын жасауға әкелді, ол өз кезегінде Чарльз Уиттстонның артиллериялық оқтардың жылдамдығын өлшеуге арналған құрылғысының дизайрына негізделген (Эдгелл және Саймс, 1906). Басқа уақыт өлшеу құралдары физиологиядан (мысалы, Карл Людвигтің кимографы) алынып, Утрехт офтальмологы Франсискус Дондерс (1818–1899) және оның шәкірті Йохан Якоб де Ягер қарапайым психикалық шешімдердің ұзақтығын өлшеу үшін пайдаланды. XIX ғасыр физиологияның, соның ішінде нейрофизиологияның кәсіби деңгейге көтеріліп, маңызды жаңалықтар жасалған кезеңі болды. Оның жетекшілері Чарльз Белл (1774–1843) және Франсуа Магенди (1783–1855) омыртқа бағанасындағы сезімтал және қозғалтқыш жүйкелердің айырмашылығын тәуелсіз түрде ашты, Йоханнес Мюллер (1801–1855) белгілі бір жүйке энергиясы туралы ілімді ұсынды, Эмиль дю Буа Реймонд (1818–1896) бұлшықет жиырылуының электрлік негізін зерттеді, Пьер Пол Брока (1824–1880) және Карл Вернике (1848–1905) тілдің әртүрлі аспектілеріне жауапты мидың аймақтарын анықтады, сондай-ақ Густав Фрич (1837–1927), Эдуард Хитциг (1839–1907) және Дэвид Ферриер (1843–1924) мидың сезімтал және қозғалтқыш аймақтарын локализациялады. Эксперименталды физиологияның негізін қалаушылардың бірі Герман Гельмгольц (1821–1894) психологтарды қызықтыратын көптеген мәселелерді зерттеді – нейрондық жүргізу жылдамдығы, дыбыс пен түстің сипаты, олардың қабылдануы және т.б. 1860 жылдары Гейдельбергте қызмет еткен кезінде Гельмгольц Вильгельм Вундт есімді жас дәрігерді көмекші ретінде жұмысқа алды. Вундт физиология зертханасының жабдықтарын – хроноскоп, кимограф және әртүрлі шеткі құрылғыларды – сол кезге дейін эксперименттік жолмен зерттелмеген күрделі психологиялық сұрақтарды шешу үшін пайдаланды. Ол әсіресе аперцепцияның табиғатына қызығушылық танытты – сананың орталық назарындағы қабылдау нүктесі. 1864 жылы Вундт Цюрихте профессорлық қызметке кірісті, онда өзінің маңызды оқулығын жариялады, «Физиологиялық психологияның қағидалары» (1874). 1875 жылы Лейпцигтегі беделді профессорлық қызметке ауысқан Вундт 1879 жылы эксперименталды психологияның түпнұсқалық зерттеулеріне арналған алғашқы зертханасын құрды. 1883 жылы ол өзінің және студенттерінің зерттеулерінің нәтижелерін жариялайтын «Философиялық зерттеулер» журналын іске қосты (Вундт туралы толық мәліметтер үшін, мысалы, Bringmann & Tweney, 1980; Rieber & Robinson, 2001). Вундт Германиядан ғана емес, сонымен қатар шетелден де көптеген студенттерді тартты. Оның ең ықпалды американдық студенттері арасында Г. Стэнли Холл (бұрын Гарвардтан Уильям Джеймстің жетекшілігімен докторлық дәрежесін алған), Джеймс Маккин Кэттелл (Вундттың бірінші көмекшісі) және Фрэнк Ангелл (Корнелл және Стэнфордта зертханалар құрған) болды. Ең ықпалды британдық студент Эдвард Брэдфорд Титченер (кейіннен Корнелл университетінің профессоры болды). Эксперименталды психология зертханалары жақын арада Карл Штумпф (1848–1936) Берлинде және Георг Элиас Мюллер (1850–1934) Геттингенде де құрылды. Осы дәуірдегі тағы бір маңызды неміс эксперименталды психологі Герман Эббингаус (1850–1909) болды, ол өз зерттеу институатын басқармаса да, үлкен үлес қосты.

Психоанализ

Бұл кезде неміс тілді әлемде психологияға эксперименттер ғана емес, басқа да көзқарас болды. 1890 жылдардан бастап, жағдайды зерттеу әдісін қолдана отырып, веналық дәрігер Зигмунд Фрейд гипноз, еркін ассоциация және арманды түсіндіру әдістерін әзірледі және қолданды. Ол пациенттерінің "истериясының" түпкі себептері деп санайтын, санадан тыс сенімдер мен тілектерді анықтау үшін бұл әдістерді пайдаланды. Ол осы тәсілді психоанализ деп атады. Фрейдтің психоанализі, ең әуелі, патогенезде жеке адамның жыныстық даму барысына берілген назармен ерекшеленеді. Психоаналитикалық түсініктер Батыс мәдениетіне, әсіресе өнерге күшті және ұзаққа созылған әсер етті. Оның ғылыми үлесі әлі де талқыланып жүр, бірақ Фрейдтік және Юнгтік психологиялар санадан тыс жасырылған кейбір мінез-құлық пен ойлардың, бірақ толық тұлғаның бір бөлігі ретінде әрекет ететін, бөлінген ойлаудың бар екенін көрсетті. Жасырын мақсаттар, нашар ар-ұждан немесе кінә сезімі – бұл жеке адамның кейбір мінез-құлықтары мен одан кейінгі әрекеттерінің таңдауымен немесе түсінбеуімен саналы емес психикалық процестердің болуына мысал. Психоанализ эгоға әсер ететін психикалық процестерді зерттейді. Оларды түсіну теориялық тұрғыдан жеке адамға невроздар мен кейде психоздарда емделуге көмектесетін үлкен таңдау мен санаға мүмкіндік береді, екеуі де Ричард фон Крафт-Эбингтің "жеке тұлғаның аурулары" деп анықтаған жағдайлары. Фрейд 1910 жылы Ференцидің де ықпалымен Халықаралық психоаналитикалық қауымдастықты құрды. Басты теориялық ізбасарлары – Анна Фрейд (оның қызы) және Мелани Кляйн, әсіресе бала психоанализінде, екеуі де бәсекелес түсініктерді ұсынды; сондай-ақ, Фрейдтің психоаналитикалық көзқарасынан өзгеше түсіндірулерді дамытқан және диссиденттерге айналғандар да болды, оларды кейбіреулер неофрейдистер немесе дұрысырақ айтқанда постфрейдистер деп атады: ең танымалдары – Альфред Адлер (жеке психология), Карл Густав Юнг (аналитикалық психология), Отто Ранк, Карен Хорни, Эрик Эриксон және Эрих Фромм. Юнг Фрейдтің серігі болды, бірақ кейіннен Фрейдтің сексуалдыққа берген басымдығына наразы болып, одан бөлінді. 1800 жылдары (Джон Стюарт Милль, Крафт-Эбинг, Пьер Жанет, Теодор Флуорнуа және басқалар) алғаш айтылған санасыздық тұжырымдамаларымен жұмыс істеуде Юнг эгомен, саналы өзімен байланысты және анықтайтын төрт психикалық функцияны анықтады: Сезім, ол санаға бірдеңе бар екенін хабарлайды. Сезімдер, олар құндылықтарға негізделген бағалаулар және біз сезінген нәрсеге реакциямызды ынталандырады. Интеллект, сезімтал оқиғаны барлық белгілі оқиғалармен салыстыратын және оған сынып пен категория беретін, тарихи процестегі жеке немесе қоғамдық жағдайды түсінуге мүмкіндік беретін аналитикалық функция. Интуиция – терең мінез-құлық үлгілеріне қол жеткізе алатын психикалық функция, күтпеген шешімдерді ұсынуға немесе күтпеген салдарларды болжауға қабілетті, Юнг айтқандай, "бұрыштардан көру сияқты". Юнг теориялар психологтың болжамдары мен күтулеріне емес, фактілерге негізделуі тиіс эмпирикалық психологияға баса назар аударды.

Ертедегі американдықтар

1875 жылы Гарвард физиологиясының оқытушысы (сол кездегідей), Уильям Джеймс, өзінің курстары үшін эксперименталды психологияның шағын демонстрациялық зертханасын ашты. Зертхана сол кезде түпкілікті зерттеулер үшін пайдаланылмағандықтан, оны «алғашқы» эксперименталды психология зертханасы деп санау керек пе, жоқ па деген мәселе әлі де даулы. 1878 жылы Джеймс Джонс Хопкинс университетінде «Сезімдер және ми және олардың ойлаумен байланысы» тақырыбында бірнеше лекция оқыды, онда ол Томас Генри Хакслиге қарсы тұрып, сананың эпифеноменді емес, эволюциялық функцияға ие болуы керек екенін, әйтпесе ол адамдарда табиғи іріктеуден өтпес еді деп дәлелдеді. Сол жылы Джеймс Генри Холтпен «жаңа» эксперименталды психология бойынша оқулық жазуға келісім жасады. Егер ол оны жылдам жазса, ол тақырып бойынша ағылшын тіліндегі алғашқы оқулық болар еді. Дегенмен, оның екі томдық «Психология қағидалары» жарыққа шығуына он екі жыл кетті. Осы аралықта Йель университетінің Джордж Трумбулл Лэдді (1887) және сол кездегі Лейк Форест колледжінің Джеймс Марк Болдуин (1889) оқулықтар жариялады. Уильям Джеймс 1885 жылы Америкалық психологиялық зерттеулер қоғамын құрушылардың бірі болды, ол 1892 жылы Америкалық психологиялық қауымдастық құрылғанға дейін психикалық құбылыстарды (парапсихология) зерттеді. Джеймс сондай-ақ 1882 жылы құрылған, психология мен паранормальды құбылыстарды, медиумдық, диссоциация, телепатия және гипноз сияқты тақырыптарды зерттеген және психологиядағы зерттеулерді жаңартқан британдық қоғамның президенті болды. Ғылым тарихшысы Андреас Сомердің айтуынша, бұл қоғам «рандомизацияланған зерттеу жобалары сияқты әдістемелік жаңалықтар жасады» және «көз куәгерлерінің психологиясын зерттеу бойынша алғашқы эксперименттер (Ходгсон мен Дейви, 1887), [және] диссоциация және гипноз механизмдерін ашатын эмпирикалық және тұжырымдамалық зерттеулер» жүргізді. Оның мүшелері сонымен қатар Физиологиялық/Эксперименталды психологияның халықаралық конгрестерін бастады және ұйымдастырды. 1879 жылы Чарльз Сандерс Пирс Джонс Хопкинс университетінде философия оқытушысы болып жұмысқа қабылданды. Астрономиялық және философиялық жұмыстарымен танымал болғанымен, Пирс 1877 жылы American Journal of Science журналында жарияланған түс көру тақырыбында алғашқы американдық психология эксперименттерін жүргізді (Қадвалладер, 1974-ті қараңыз). Пирс және оның шәкірті Джозеф Джастроу 1884 жылы Ұлттық ғылым академиясының естеліктерінде «Сезімдегі шағын айырмашылықтар туралы» жариялады. 1882 жылы Пирске Джонс Хопкинсте 1883 жылы эксперименталды психологияға арналған алғашқы американдық зерттеу зертханасын ашқан Г. Стэнли Холл қосылды. Пирс абыройсыздықпен лауазымынан қуылды, ал Холл Джонс Хопкинс университетінің философиядағы жалғыз профессоры болды. 1887 жылы Холл «Американдық психология журналын» құрды, ол негізінен оның өзінің зертханасынан шыққан жұмыстарды жариялады. 1888 жылы Холл Джонс Хопкинс университетінің профессоры қызметін тастап, жаңадан құрылған Кларк университетінің президенті болды, ол сол жерде өмірінің соңына дейін қызмет етті. Көп ұзамай Пенсильвания университетінде (1887, Джеймс Маккин Кэттл), Индиана университетінде (1888, Уильям Лоу Брайан), Висконсин университетінде (1888, Джозеф Джастроу), Кларк университетінде (1889, Эдмунд Санфорд), Маклин ауруханасында (1889, Уильям Нойес) және Небраска университетінде (1889, Гарри Кирк Вулф) эксперименталды психология зертханалары ашылды. Алайда, 1924 жылы салынған Принстон университетінің Эно залы университеттің психология кафедрасының үйі болған кезде, Америка Құрама Штаттарында толығымен эксперименталды психологияға арналған алғашқы университет ғимараты болды. 1890 жылы Уильям Джеймстің «Психология қағидалары» кітабы жарық көрді және американдық психология тарихындағы ең ықпалды оқулыққа айналды. Ол американдық психологтардың көп жылдар бойы назар аударатын сұрақтардың негізін қалады. Кітаптың сана, эмоция және әдетке қатысты тараулары әсіресе маңызды болды. Джеймстің принциптерінің әсерін сезінгендердің бірі Мичиган университетінің философия профессоры Джон Дьюи болды. Оның кіші әріптестері Джеймс Хейден Тафтс (Мичиганда психология зертханасын құрған) және Джордж Герберт Мид және оның оқушысы Джеймс Роуленд Ангелмен бірге бұл топ психологияны қайта қарастыра бастады, бұл ретте Вундт және оның ізбасарларының психофизикалық психологиясына қарағанда әлеуметтік ортаға және ақыл-ойы мен мінез-құлқының белсенділігіне көбірек назар аударды. Тафтс 1892 жылы жаңадан құрылған Чикаго университетіндегі екінші лауазымға Мичиганнан кетті. Бір жылдан кейін Чикагодағы аға философ Чарльз Стронг отставкаға кетті, және Тафтс Чикаго университетінің президенті Уильям Рейни Харперге Дьюиге осы лауазымды ұсынуды ұсынды. Бастапқы тартыншақтықтан кейін Дьюи 1894 жылы жұмысқа қабылданды. Дьюи Мичигандагы өзінің серіктері Мид пен Ангелмен бөлімді толықтырды. Бұл төртеу Чикаго мектебінің психологиясының ядросын құрады. 1892 жылы Г. Стэнли Холл 30-ға жуық психологтар мен философтарды Америкалық психологиялық қауымдастықты (APA) құру мақсатымен Кларкте жиналысқа шақырды. (APA тарихы туралы, Evans, Staudt Sexton, & Cadwallader, 1992-ні қараңыз.) APA-ның бірінші жылдық жиналысы сол жылы Джордж Стюарт Фуллертонның басшылығымен Пенсильвания университетінде өтті. Дерлік бірден APA мүшелері арасында эксперименталды және философиялық бағыттардың арасында шиеленіс туды. Эдвард Брэдфорд Титченер және Лайтнер Витмер философиялық баяндамалар үшін жеке «Бөлім» құруға немесе философтарды толығымен шығарып тастауға тырысты. Шамамен он жылдық пікірталас салдарынан Батыс философиялық қауымдастық құрылды және 1901 жылы Небраска университетінде алғашқы жиналысын өткізді. Келесі жылы (1902) Колумбия университетінде Америкалық философиялық қауымдастық алғашқы жиналысын өткізді. Бұл ақырында қазіргі Америкалық философиялық қауымдастықтың Орталық және Шығыс бөлімдеріне айналды. 1894 жылы «Американдық психология журналының» провинциалды редакциялық саясатына наразы болған бірқатар психологтар Холлға редакциялық кеңес құруды және журналды Холлдың жақын айналасына жатпайтын көбірек психологтарға ашуды ұсынды. Холл бас тартты, сондықтан Джеймс Маккин Кэттл (сол кезде Колумбияда) және Джеймс Марк Болдуин (сол кезде Принстонда) «Психологиялық шолу» журналын бірлесіп құрды, ол тез арада американдық психологиялық зерттеушілер үшін маңызды платформаға айналды. 1895 жылдан бастап Джеймс Марк Болдуин (Принстон, Хопкинс) және Эдвард Брэдфорд Титченер (Корнелл) Вундт зертханасынан келген кейбір аномальды реакция уақытының нәтижелерін дұрыс түсіндіру туралы күшейе түсетін дауға қатысты (алғашқыда Людвиг Ланге және Джеймс Маккин Кэттл баяндаған). 1896 жылы Джеймс Роуленд Ангел мен Аддисон В. Мур (Чикаго) «Психологиялық шолуда» Болдуиннің дұрыс екенін көрсететін бірқатар эксперименттер жариялады. Алайда, олар өз нәтижелерін Джон Дьюидің психологияға қатысты жаңа көзқарасының тұрғысынан түсіндірді, ол рефлекс доғасының дәстүрлі стимул-жауап түсінігін «циклдік» есепке қарамастан, «стимул» және «жауап» қандай екені жағдайға қалай қарауға байланысты деп жобалады. Толық позиция Дьюидің «Психологиядағы рефлекс доғасының тұжырымдамасы» атты мақаласында толыққанды баяндалды, ол да 1896 жылы «Психологиялық шолуда» жарияланды. Титченер 1898 және 1899 жылдары «Философиялық шолуда» өзінің қатаң «құрылымдық» психологиялық көзқарасын Чикаго тобының «функционалды» көзқарасынан ажыратты және осылайша американдық психологиядағы Структурализм мен Функционализм арасындағы алғашқы маңызды теориялық айырмашылық басталды. Колумбиядағы топ, Джеймс Маккин Кэттлдің басшылығымен, Эдвард Л. То...

Ертедегі француз тілі

Жюль Бейларгер 1847 жылы Société Médico Psychologique-ді құрды, ол өз түріндегі алғашқы қауымдастықтардың бірі болды және Annales Medico Psychologiques журналын жариялады. Франция психологиялық зерттеуде пионерлік дәстүрге ие болды, сондай-ақ 1831 жылы Адольф Гарньенің «Психология курсының тұжырымы» («Précis d'un cours de psychologie») атты еңбегі маңызды болды, ал 1852 жылы «Жанның қабілеттері туралы трактат, негізгі психологиялық теориялардың тарихын қамтиды» («Traité des facultés de l'âme, comprenant l'histoire des principales théories psychologiques») атты трактатын жариялады. 1864 жылы Revue des Deux Mondes журналы Гарньені «біздің заманымыздың психологиялық ғылымының ең көрнекті ескерткіші» деп атады. «Психологияны кім және қалай дамыту керек?» деген сұрақ өте маңызды болғандықтан, физиолог, дәрігер және жоғары оқу орындарында оқытушы Иван Сеченов 1873 жылы оны эссе тақырыбы ретінде таңдады. Оның сұрағы риторикалық болды, себебі ол психологияны физиологиялық негізде құруға сенімді болды. Сеченовтың танымал эссесіне жауап ретінде 1872–1873 жылдары либералды құқық профессоры Константин Кавелин эссе жазды. Ол ұлттық мінез-құлыққа қатысты этнографиялық материалдарға негізделген психологияны қолдады, бұл бағдарлама 1847 жылдан бері қолданылып келді, сол кезде жаңадан құрылған Ресей географиялық қоғамының этнографиялық бөлімі халықтың өмір салты туралы, соның ішінде «интеллектуалдық және моральдық қабілеттері» туралы ақпарат жинау туралы өтініш таратыпты. Бұл ұлттық мінез-құлық, ұлттық ресурстар және ұлттық даму туралы кең ауқымды пікірталасқа байланысты болды, оның аясында көрнекті тіл біліміші Александр Потебня 1862 жылы менталитет пен тіл арасындағы байланысты зерттеуді бастады. Психология курстарын дәстүрлі түрде тарих және филология факультеттерінде оқытса да, алғашқы психологиялық зертханалар мен эксперименталды психология курстарын медициналық мектептер енгізді. 1860 және 1870 жылдары Санкт-Петербургтегі Әскери хирургиялық академиядағы (1880 жылдары Әскери медициналық академия болып аталды) И. М. Балинский (1827–1902) және Мәскеу университетінің психиатры Сергей Корсаков психометриялық құралдарды сатып ала бастады. Владимир Бехтерев 1885 жылы Казанда психологиялық эксперименттер жүргізуге арналған алғашқы зертхананы құрды. 1887 жылы Мәскеу психологиялық қоғамының отырысында психиатрлар Григорий Россолимо мен Ардалион Токарский (1859–1901) Вундттың эксперименттерін және гипнозды көрсетті. 1895 жылы Токарский Корсаковтың қолдауымен Мәскеу университетінің психиатриялық клиникасында болашақ психиатрларды оқыту үшін, өзі жаңа және қажетті техникалар деп есептейтін психологиялық зертхана құрды. 1884 жылдың қаңтар айында философтар Матвей Троицкий мен Яков Гротов Мәскеу психологиялық қоғамын құрды. Олар философиялық мәселелерді талқылауды қалады, бірақ «философиялық» деп аталатын кез келген нәрсе ресми наразылық тудыруы мүмкін болғандықтан, олар «психологиялық» терминін эвфемизм ретінде пайдаланды. 1907 жылы Георгий Челпанов зертханалық жұмыстарға негізделген және жақсы құрылымдалған оқыту семинары бар психологиядан 3 жылдық курс жариялады. Келесі жылдары Челпанов Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына сапар шегіп, бар институттарды көрді. Нәтижесінде 1914 жылдың 23 наурызында ресми түрде ашылған, жақсы жабдықталған зертханалары бар Мәскеу психологиялық институтының төрт қабатты сәнді ғимараты салынды.

Вюрцбург мектебі

1896 жылы Вильгельм Вундттың Лейпцигтегі бұрынғы зертханашыларының бірі Освальд Кюльпе (1862–1915) Вюрцбургте жаңа зертхана құрды. Кюльпе көп ұзамай өзін бірқатар жас психологтармен қоршады, олар Вюрцбург мектебі деп аталды, олардың ішінде ең танымалдары – Нарцисс Ах (1871–1946), Карл Бюлер (1879–1963), Эрнст Дюрр (1878–1913), Карл Марбе (1869–1953) және Генри Джексон Уотт (1879–1925) болды. Олар психологиялық эксперименттерді жүргізудің жаңа тәсілін әзірледі, ол Вундттың көптеген шектеулеріне қарсы келді. Вундт өзін-өзі бақылаудың ескі философиялық стилі (Selbstbeobachtung) мен ішкі сезіну (innere Wahrnehmung) арасында ерекшелік жасады. Біріншісінде адам жоғары ойлау процестеріне қатысты ұзақ уақыт бойы өзін-өзі зерттейді, ал екіншісінде бірден сезімге, түйсікке немесе бейнеге (Vorstellung) ие болу мүмкіндігі бар. Вундт бұрынғысын мүмкін емес деп жариялады, өйткені жоғары ойды ұзаққа созылған интроспекция арқылы экспериментальды түрде зерттеуге болмайды, тек Völkerpsychologie (халық психологиясы) арқылы гуманистік тұрғыдан зерттеуге болады деді. Тек соңғысы ғана эксперимент жүргізуге лайықты тақырып болып саналды. Вюрцбургтіктер керісінше, эксперименттік қатысушыға күрделі стимул ұсынылатын (мысалы, Ницшенің афоризмі немесе логикалық есеп) эксперименттер жасады. Ол оны белгілі бір уақыт өңдегеннен кейін (мысалы, афоризмді түсіндіру немесе есепті шешу) экспериментке қатысушының санасынан өткеннің бәрін ретроспективті түрде эксперимент жүргізушіге баяндады. Осы процесте Вюрцбургтіктер Вундттың сезімдерінен, түйсіктерінен және бейнелерінен асып түсетін сананың бірқатар жаңа элементтерін (Bewußtseinslagen – саналық жиынтықтар, Bewußtheiten – саналылықтар және Gedanken – ойлар) ашты деп мәлімдеді. Ағылшын тіліндегі әдебиетте олар көбінесе «бейнесіз ойлар» деп аталады, ал Вундт пен Вюрцбургтіктер арасындағы пікірталас «бейнесіз ойлар туралы дау» деп танылады. Вундт Вюрцбургтіктердің зерттеулерін «алдағыш» эксперименттер деп сипаттап, оларды қатаң сынады. Вундттың ең маңызды ағылшын шәкірті Эдвард Брэдфорд Титченер, сол кезде Корнеллде жұмыс істеп, дауға араласты. Ол Вюрцбургтіктердің бейнесіз ойларын сезімдерге, түйсіктерге және бейнелерге жіктеуге мүмкіндік берген ұзаққа созылған интроспективті зерттеулер жүргіздім деп мәлімдеді. Осылайша, парадоксальды түрде, ол Вундттың жағдайға қатысты көзқарасын растау үшін Вундттың мақұлдамаған әдісін қолданды. «Бейнесіз ойлар» туралы дау эксперименталды психологиядағы барлық интроспективті әдістердің сенімділігін күмәнде етуге және, әрі қарай, американдық психологиядағы мінез-құлықтық революцияға ықпал еткені айтылады. Алайда, оның кейінгі әсері де болды. Герберт А. Саймон (1981) бір Вюрцбург психологы Отто Сельцтің (1881–1943) өзінің әйгілі проблемаларды шешуге арналған компьютерлік алгоритмдерін (мысалы, «Логикалық теоретик» және «Жалпы проблемаларды шешуші») және оның «көңілде ойлау» әдісін протоколдық талдау үшін дамытуға шабыттандырғанын атап өтеді. Сонымен қатар, Карл Поппер 1920 жылдары Бюлер мен Сельцтен психологияны оқыды және олардың кейбір ықпалын өзінің ғылым философиясына сіңірген көрінеді.

Гештальт психологиясы

Вюрцбургтік психологтар Вундтпен негізінен әдістемелік мәселелер бойынша пікір алысса, Берлиндегі тағы бір неміс қозғалысы психологияның мақсаты сананы ықтимал негізгі элементтерге бөлу болуы керек деген кең таралған пікірмен келіспеді. Олар психологиялық «толықтық» басымдыққа ие екенін және «бөліктер» керісінше емес, толықтықтың құрылымымен анықталады деп мәлімдеді. Сондықтан бұл мектептің аты «Гештальт» деп аталды – неміс тілінде «форма» немесе «конфигурация» деген мағына беретін сөз. Оның жетекшілері Макс Вертхаймер (1880–1943), Вольфганг Кёлер (1887–1967) және Курт Кофка (1886–1941) болды. Вертхаймер австриялық философ Кристиан фон Эрнфельстің (1859–1932) шәкірті болды. Эрнфельс қабылданатын объектінің сезімдік элементтерінен өзге, біраз деңгейде стандартты сезімдік элементтердің ұйымдастырылуынан туындаған, бірақ өзіндік элемент ретінде қарастырылуға лайық қосымша элемент бар екенін айтты. Ол бұл қосымша элементті «Gestalt qualität» немесе «форма сапасы» деп атады. Мысалы, біреу әуенді естігенде, ноталарды ғана емес, оларды бір әнге біріктіретін қосымша нәрсені де естиді – осы «Gestalt qualität». Эренфельс айтуынша, осы «Gestalt qualität» әуенді басқа тональностьқа ауыстыруға мүмкіндік береді, мүлдем басқа ноталарды қолданып, бірақ оның өзіндік ерекшелігін сақтайды. Вертхаймер бұл туралы былай деді: «Мелодия маған берген нәрсе, бөліктердің жиынтығынан екіншілік процесс ретінде пайда болмайды. Керісінше, әрбір бөлікте болатын нәрсе, толықтықтың қандай екендігіне байланысты» (1925/1938). Басқаша айтқанда, біреу әуенді бірінші естиді, содан кейін ғана оны ноталарға бөлуге болады. Сол сияқты, көруде, біреу шеңбердің пішінін бірінші көреді – ол «im mediately» беріледі (яғни оның түсінігі бөліктерді қосу процесі арқылы жүрмейді). Тек осы бастапқы түсінік болғаннан кейін ғана оның сызықтардан, нүктелерден немесе жұлдыздардан тұратынын байқауға болады. «Гештальт теориясы» (гештальт психологиясы) 1912 жылы Вертхаймердің «фи құбылысы» туралы мақаласында ресми түрде басталды; екі стационарлық, бірақ кезектесіп жарқыраған шамдар бір жерден екінші жерге қозғалатын бір шам болып көрінетін қабылдау иллюзиясы. Көпшілік пікірге қайшы, оның басты қарсыласы мінез-құлық емес еді, себебі ол психологияда әлі күшті емес еді. Оның сын-пікірінің мақсаты, керісінше, Герман фон Гельмгольцтің (1821–1894), Вильгельм Вундттың (1832–1920) және сол кездегі басқа да еуропалық психологтардың атомдық психологиясы болды. «Фи» экспериментінде Вертхаймердің қатысушылары Кёлер мен Кофка болды. Кёлер физикалық акустика саласындағы сарапшы, физик Макс Планктың (1858–1947) басшылығымен оқыған, бірақ Карл Штумпфтың (1848–1936) психология мамандығы бойынша бітірген. Кофка да Штумпфтың студенті болды, ол қозғалыс құбылыстарын және ырғақтың психологиялық аспектілерін зерттеді. 1917 жылы Кёлер (1917/1925) шимпанзелерде үйрену туралы төрт жылдық зерттеудің нәтижелерін жариялады. Кёлер басқа оқыту теорияларының көпшілігінің пікірлеріне қайшы, жануарлар мәселенің «құрылымын» түсіну арқылы «күрт түсінікпен» үйрене алатынын көрсетті, бұл Иван Павловтың (1849–1936) және Эдвард Ли Торндайктың (1874–1949) иттер мен мысықтармен көрсеткен ассоциативтік және біртіндеп үйрену тәсілінен асып түседі. «Құрылым» және «ұйымдастыру» терминдері гештальт психологтары үшін маңызды болды. Стимулдардың белгілі бір құрылымы бар, белгілі бір жолмен ұйымдастырылған және организм жеке сезімдік элементтерге емес, осы құрылымдық ұйымға жауап береді. Жануар шартталғанда, ол ынталандырудың абсолютті қасиеттеріне ғана емес, оның айналасындағы қасиеттеріне жауап береді. Кёлердің сүйікті мысалын келтірсек, егер екі сұр карточканың жарығырақтарына белгілі бір түрде жауап беруге шартталған болса, жануар шартты ынталандырудың абсолютті қасиеттеріне қарағанда екі ынталандыру арасындағы қатынасты жалпылайды: ол кейінгі сынақтарда екі карточканың жарығырақтарына жауап береді, тіпті сынақ сынағындағы қараңғы карточка бастапқы жаттығу сынақтарындағы ақ карточкамен бірдей болса да. 1921 жылы Кофка «Гештальт» бағытындағы даму психологиясы туралы мәтін жариялады – «Ақылдың өсуі». Америкалық психолог Роберт Огденнің көмегімен Кофка 1922 жылы «Психологиялық бюллетень» журналында жариялаған мақаласы арқылы американдық аудиторияға «Гештальт» көзқарасын таныстырды. Онда қабылдаудың бірқатар проблемаларының сол кездегі түсіндірмелеріне сын айтылып, «Гештальт» мектебінің ұсынған баламалары келтірілді. Кофка 1924 жылы АҚШ-қа көшіп, ақырында 1927 жылы Смит колледжінде орналасты. 1935 жылы Кофка «Гештальт психологиясының принциптері» атты еңбегін жариялады. Бұл оқулық ғылыми кәсіпкерліктің толық көрінісін ұсынды. Ғылым, оның айтуынша, фактілердің қарапайым жинағы емес. Зерттеуді ғылыми ететін нәрсе – фактілерді теориялық құрылымға енгізу. «Гештальтшылардың» мақсаты тірі табиғат, өмір және сана фактілерін біртұтас ғылыми құрылымға біріктіру болды. Бұл ғылым Кофка атаған физикалық ғылымның сандық фактілерін ғана емес, екі басқа «ғылыми санаттардың» фактілерін де қабылдауы керек екенін білдірді: тәртіп мәселелері және «Sinn» сөзі, неміс тілінде маңыз, құндылық және мағына ретінде аударылатын сөз. Кофканың пікірінше, тәжірибе мен мінез-құлықтың мағынасын қамтымаса, ғылым адамдарды зерттеуде тривиальдыққа түсіп қалуы мүмкін. 1930-шы жылдардың ортасына дейін нацистердің шабуылынан аман қалған «Гештальт» қозғалысының барлық негізгі мүшелері 1935 жылға қарай Германиядан АҚШ-қа қуылды. Кёлер 1940 жылы «Психологиядағы динамика» атты тағы бір кітап жариялады, бірақ содан кейін «Гештальт» қозғалысы бірқатар кері кетулерге ұшырады. Кофка 1941 жылы, ал Вертхаймер 1943 жылы қайтыс болды. Вертхаймердің математикалық мәселелерді шешу туралы көптен күткен кітабы «Өнімді ойлау» 1945 жылы оның өлімінен кейін жарияланды, бірақ Кёлер енді ұзақ жылдар бойы өзімен бірге жұмыс істеген екі әріптесіз қозғалысты басқаруға қалды.

Америкадағы мінез-құлықтықтың пайда болуы

ХХ ғасырдың басында бірқатар оқиғалардың бірігуінің нәтижесінде мінез-құлық американдық психологияның басым мектебі ретінде біртіндеп қалыптасты. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – көптеген адамдардың сана тұжырымына күмәнмен қарауы болды: психологияны физиологиядан бөліп тұратын қажетті элемент саналғанымен, оның субъективті сипаты және оған қажетті көрінетін сенімсіз интроспекция әдісі көптеген адамдарды алаңдатты. Уильям Джеймстің 1904 жылғы «Философия журналындағы» «Аң бар ма?» деген мақаласы осы алаңдаушылықты ашық білдірді. Екіншісі – жануарлар психологиясының бірте-бірте дамуы. Эдвард Ли Торндайктың 1898 жылғы жұмбақ қораптардағы мысықтармен жасаған жұмысына қоса, Willard Small (1900, 1901 жж. American Journal of Psychology) егеуқырлар лабиринттерде жүруге үйренуін зерттеуді бастады. Роберт М. Йеркстің 1905 жылғы «Философия журналындағы» «Жануарлар психологиясы және психикалық өлшемдер» деген мақаласы организмге сананы қабылдауға қашан құқығымыз бар деген жалпы сұрақ қойды. Келесі бірнеше жылда Джон Бродус Уотсон (1878–1959) маңызды тұлға ретінде көзге түсті және ақ егеуқырдағы неврологиялық даму мен оқыту арасындағы байланыс туралы диссертациясын жариялады (1907, Psychological Review Monograph Supplement; Carr & Watson, 1908, J. Comparative Neurology & Psychology). Генри Х. Дональдсонның егеуқырлар туралы тағы бір маңызды зерттеуі 1908 жылы жарық көрді (J. Comparative Neurology & Psychology). 1909 жылы Иван Павловтың иттердегі шартты рефлекстерді зерттеуі туралы алғашқы ағылшын тіліндегі еңбек жарияланды (Yerkes & Morgulis, 1909, Psychological Bulletin). Үшінші фактор – Уотсонның психологиялық қауымдастықтағы ықпалды мәртебеге ие болуы. 1908 жылы Уотсонға Джеймс Марк Болдуин Джонс Хопкинс университетінде кіші қызметке ұсыныс жасады. Болдуин Джонс Хопкинс кафедрасын басқарғаннан басқа, «Психологиялық шолу» және «Психологиялық бюллетень» сияқты ықпалды журналдардың редакторы болды. Уотсон келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң Болдуин жанжалға байланысты профессорлық қызметінен кетуге мәжбүр болды. Уотсон кенеттен бөлім меңгерушісі және Болдуиннің журналдарының редакторы болды. Ол осы қуатты құралдарды психологияны өз зерттеулерінің үлгісінде революциялау үшін пайдалануға бел буды. 1913 жылы ол «Психологиялық шолуда» «Психология, мінез-құлықшының көзқарасы» деген мақаласын жариялады, ол көбінесе мінез-құлықшылық қозғалыстың «манифесті» деп аталады. Онда ол психологияның «табиғат ғылымының таза объективті эксперименттік саласы» екенін, «интроспекция оның әдістерінің маңызды бөлігі емес» және «мінез-құлықшы адам мен жануар арасында ешқандай шекараны мойындамайды» деп мәлімдеді. Келесі жылы, 1914 жылы, оның алғашқы оқулығы «Мінез-құлық» жарық көрді. Бихевиоризмті жан-жақты тәсіл ретінде қабылдауға біраз уақыт кеткенімен (Samelson, 1981 қараңыз), (бірінші дүниежүзілік соғыстың араласуына байланысты), 1920 жылдары Уотсонның революциясы толыққанды жүзеге асты. Ертедегі бихевиоризмнің негізгі қағидасы психологияның ақыл-ойының емес, мінез-құлығының ғылымы болуы керек екендігі және сенімдер, тілектер немесе мақсаттар сияқты ішкі психикалық күйлерді қабылдамауы болды. Алайда Уотсонның өзі 1920 жылы Джонс Хопкинстен жанжалға байланысты қуылды. 1920 жылдары ол жарияланымдарын жалғастырса да, ақырында жарнама саласында мансап жасады (Coon, 1994 қараңыз). Мінез-құлықты жалғастырғандар арасында ең жақсы жол туралы көптеген келіспеушіліктер болды. Эдвард К. Толман, Эдвин Гатри, Кларк Л. Халл және Б. Ф. Скиннер сияқты необихевиористер (1) дәстүрлі психологиялық терминологияны мінез-құлық тұрғысынан қайта құру керек пе, әлде оны мүлдем жаңа схемамен алмастыру керек пе, (2) оқыту бірден бола ма, әлде біртіндеп жүзеге аса ма, (3) жаңа ғылымға мінез-құлықты ынталандыру үшін биологиялық драйвтерді қосу керек пе және (4) оқытудағы күшейту мен жазалаудың өлшенген әсерінен жоғары қандай да бір теориялық негіздеме қажет пе деген мәселелерді талқылады. 1950 жылдардың соңына қарай Скиннердің тұжырымы басым болды және ол қазіргі заманғы ғылымның бір бөлігі болып қала береді, «Мінез-құлықты талдау» деген атаумен. Оның қолданылуы (Қолданбалы мінез-құлықты талдау) психологияның ең пайдалы салаларының біріне айналды. Бихевиоризм – психология саласындағы зерттеулердің көп бөлігіндегі басым тәжірибелік модель болды, бұл негізінен шартты рефлекстер теорияларын адам мінез-құлқының ғылыми үлгілері ретінде жасау және сәтті қолдану (оның ішінде жарнамада) арқасында мүмкін болды.

Женева мектебі

1918 жылы Жан Пиаже (1896–1980) табиғаттанудағы алғашқы білімінен бас тартып, Цюрихте психоанализ бойынша доктанттық жұмысын бастады. Кейін Пьяже психоанализді қабылдамады, себебі ол оны жеткілікті эмпирикалық емес деп санады. 1919 жылы ол Парижге Бине-Саймон зертханасында жұмыс істеу үшін көшті. Алайда, Бине 1911 жылы қайтыс болды, ал Симон Руанда тұрып, жұмыс істеді. Сондықтан оның бақылауы (тікелей емес) Бинедің бұрынғы қарсыласы және Коллеж де Франс профессоры Пьер Жанет тарапынан жүзеге асты. Париждегі жұмысы салыстырмалы түрде қарапайым болды: табиғаттанушы ретінде алған статистикалық әдістерін, моллюскаларды зерттеу арқылы, француз балаларына қолдану үшін Сирил Берттің интеллект тестін стандарттау. Бірақ тікелей бақылаусыз, ол осы көңілсіз жұмыстан шығу жолын тапты: балалардың неге қателік жасайтынын зерттеу. Психоаналитикалық әңгімелесудегі алғашқы тәжірибесін қолдана отырып, Пиаже балалармен тікелей байланысқа түсті: "Неге осылай істедіңіз?" (т.б.) Осыдан кейін оның кезеңдік теориясында қалыптасқан идеялар пайда болды. 1921 жылы Пиаже Женеваға көшіп, Эдуард Клапардемен Руссо институтында жұмыс істеді. Олар қазіргі Женева мектебі деп танылатын мектепті құрды. 1936 жылы Пиаже Гарвардтан алғашқы құрметті докторлық атағын алды. 1955 жылы Халықаралық генетикалық эпистемология орталығы құрылды: теоретиктер мен ғалымдардың пәнаралық ынтымақтастығы, Пиаже теориясымен байланысты тақырыптарды зерттеуге арналған. 1969 жылы Пиаже Америкалық психологиялық қауымдастықтан «ерекше ғылыми еңбектері үшін» сыйлығын алды.

Кеңес марксистік психологиясы

ХХ ғасырдың басында Иван Павловтың мінез-құлық және шартты рефлекс эксперименттері халықаралық тұрғыда танылған ең белгілі ресейлік жетістіктерге айналды. 1922 жылы Кеңес Одағы құрылғаннан кейін марксизм ғылыми зерттеулердегі жалпы философиялық және әдістемелік негіз ретінде енгізілді. 1920-ші жылдары мемлекеттік идеология, марксистік тұрғысынан қарағанда, Бехтеревтің рефлексологиялық редукционизмі мен тарихи материализмге ұмтылыс тенденциясын қолдады, ал идеалистік философтар мен психологтар қатаң сынға алынды. Психологияның марксистік нұсқасының тағы бір түрі, көбінесе Мәскеуде танымал болған және жергілікті Психология институтында орталықтанған Константин Корниловтың (осы институттың директоры) реактологиясы болды, ол басты көзқарасқа айналды. Бұған қоса, В. Л. Льюрия айналасындағы шағын топ, атап айтқанда, оның өзі Лев Выготский, Александр Лурия, Блюма Зейгарник, Алексей Леонтьев және басқалар, 1920-ші жылдары мәдени-тарихи психологияның детерминистік "құралдық" нұсқасын қабылдады. Выготскийдің көптеген еңбектері кеңестік цензураның салдарынан хронологиялық тәртіппен жарияланбады, бірақ бұл, ең алдымен, Выготскийдің сана туралы дәйекті психологиялық теорияны құра алмауына байланысты болды. 1920-ші жылдары "шынайы марксистік" психологияның теориялық негізін қалыптастыруға бірнеше әрекеттер жасалды, бірақ олардың барлығы сәтсіз аяқталды және 1930-шы жылдардың басында редукционистік "механизмнің" немесе "меньшевиктік идеализмнің" оң немесе сол қанатты бұрылыстары ретінде сипатталды. 1930-шы жылдардың ортасында Сергей Рубинштейн марксистік психологияның кеңестік нұсқасының негізін құрайтын негізгі қағидаларды тұжырымдады, осылайша, Кеңес Одағында марксистік маскадағы осы психологиялық ғылымның нағыз пионері және негізін қалаушысы атанды. 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардың басында Лысенкошылдық ресейлік психологияға белгілі бір дәрежеде әсер етті, бірақ соғыстан кейінгі Кеңес Одағында психологиялық қауымдастықтың институционалдық және салалық интеграциясына әкелген қарсылық пен бірігуге елеулі серпін берді.

Когнитивизм

Ноам Чомскийдің 1959 жылғы Скиннердің «Verbal Behavior» кітабына жасаған шолуы (тілді мінез-құлықтық тұрғыдан түсіндіруге бағытталған) Скиннердің қабылдаған радикалды (яғни, «тамырлық») мінез-құлықтық бағытқа қарсы негізгі теориялық шақырулардың бірі саналады. Чомский тілдің Скиннер постулаттағандай, тек оперативтік шарттау арқылы ғана үйренілмейтінін мәлімдеді. Чомский адамдардың құрылымы мен мағынасы жағынан бірегей, шексіз көптеген сөйлемдерді құра алатынын, ал оларды тек табиғи тіл тәжірибесінен ғана жасау мүмкін емес екенін айтты. Оның орнына, ол мінез-құлықтық бағыт иллюзия деп есептеген ішкі ақыл-ой құрылымдары болуы керек деген қорытындыға келді. Мәселе ақыл-ой қызметінің болуында емес, оның мінез-құлықтың себебі екенін көрсетуде. Сол сияқты, Альберт Бандураның жұмысы балалардың ешқандай сыртқы мінез-құлық өзгерісіз, әлеуметтік бақылау арқылы оқуға қабілетті екенін көрсетті, демек, (оның пікірінше) бұл ішкі бейнелермен түсіндірілуі керек. Компьютерлік технологияның дамуы ақыл-ой функциясын ақпаратты өңдеу ретінде қарастыру метафорасын күшейтті. Бұл, ақыл-ойды зерттеуге ғылыми тәсілмен және ішкі психикалық күйлерге сеніммен қосылғанда, когнитивизмнің ойдың басым моделі ретінде қалыптасуына әкелді. Ми мен жүйке жүйесінің байланысы да, Чарльз Шеррингтон және Дональд Хебб сияқты ғалымдардың тәжірибелік жұмыстарының, сондай-ақ ми жарақаты бар адамдарды зерттеулердің (когнитивтік нейропсихологияны қараңыз) нәтижесінде кеңінен таралды. Мидың қызметін дәл өлшеу технологияларының дамуымен нейропсихология және когнитивтік нейроғылым қазіргі психологияның ең белсенді салаларының біріне айналды. Сананы түсінуге философия, компьютерлік ғылым және нейроғылым сияқты басқа да ғылымдардың белсенді қатысуымен когнитивтік ғылым пайда болды, бұл осындай күш-жігерді конструктивті бағыттауға мүмкіндік берді.

Интернет ресурстары

Психология тарихы Психология тарихы Көрінетін шолуы бар плакат.