Кіріспе

Көне дәуірдегі Солтүстік Африка халқы

Гетули – Гетулияда қоныстанған ежелгі бербер тайпасының римдіктер тарапынан бекітілген аты. Бұл аймақ Сахарамен шектесетін Атлас тауларының оңтүстігіндегі кең шөлді жерді қамтыды. Басқа да деректерде Гаэтулия Рим кезеңінен бұрынғы Алжир мен Тунис жерлеріндегі Жерорта теңізі жағалауында және Атлас тауларының солтүстігінде орналасқандығы айтылады. Рим дәуірінде, Плиний Ескінің мәлімдемесіне сәйкес, Autololes Gaetuli қазіргі Мароккодағы Мавритания Тингитана провинциясының оңтүстігіне қоныстанды. Годала халқының аты Гетули сөзінен туындаған болуы мүмкін деп болжанады.

Өңір

Гетулия – Магрибтегі ежелгі аймақтың атауы. Римдік жазушылардың тұжырымында, Аурес және Атлас тауларының оңтүстік беткейлеріндегі көшпелі бербер тайпалары, Атлант мұхитына дейін, ал Сахараның солтүстік бөлігіндегі оазистерді қамтыды. Гаэтулиялықтар – классикалық жазбаларда тіркелген Солтүстік-Батыс Африканың ең көне тұрғындарының бірі. Олар негізінен қазіргі Алжир аумағын, сондай-ақ Тунис оңтүстік-батысындағы Гигтис және Оңтүстік Триполитанияға дейін қоныстанды. Шығыстан Гарамэнт тайпаларымен шектесіп, жағалаудағы Ливиялық тайпалардың ықпалында болды. Мавританияның жағалау аймағы олардан жоғары орналасқан еді. Олардың көптеген ортақ белгілері болғанымен, сол аймақты мекендеген маври тайпаларынан ерекшеленді. Гаэтулиялықтар Сахараға жақын Африканың қатал жағдайларына бейімделіп, дағдылы, қайратты жауынгерлерді тәрбиеледі. Нумидиялықтар мен римдіктер арасындағы келісімге келгеннен кейін соғыс аяқталды және Гаэтулиялық әскерлер таратылды. Гаэтулиялық әскерлер б.з.д. 87 жылы болған Октавиан соғысы азаматтық соғысы кезінде Гай Марийге адал күштер ретінде қайта пайда болды. Мүмкін, жер үшін сыйлық ретінде Гаэтулиялық әскерлері Марий үшін Гней Октавиусқа қарсы күресті. Гаэтулиялықтар мен Рим арасындағы шамамен 90 жылдық бейбітшілікке соңғы нүкте қойылғаннан кейін, тайпалар б.з. 3 жылы Римнің басып алған аймағына шабуыл жасады, бұл оқиға "Гаэтулия соғысы" деп танылды. Кейбір тарихшылар бұл соғысты, мүмкін, жерге жасалған шабуылдар мен жартылай көшпелі Гаэтулиялықтардың қозғалысын Римнің бақылауына алу нәтижесінде туған көтеріліс ретінде сипаттайды. Шабуылға жауап ретінде Косс Корнелий Лентул басқаруымен әскерлер жіберілді, олар б.з. 6 жылы шабуылды сәтті тоқтатты. Косс Корнелий Лентул сәтті әскери науқаны үшін Гаэтуликус деген лақап атын алды. Б.з. 17 жылы Мусулами тайпасы, Гаэтулиялық тайпаның бір бөлігі, III Августа легионының Мусулами аумағынан өтуіне қарсы римдіктерге қарсы күреске шықты. Мусулами тайпасына римдіктерге қарсы соғыста Гаэтулиялықтар мен көршілес Гарамэнт тайпалары қосылды. Бұл Рим Африкасының Алжир аймағындағы Римнің тарихындағы ең ірі соғыс болды. Мусулами тайпасы жеңілгеннен кейін Гаэтулиялықтар Римнің әскери жазбаларында енді кездеспеді. Гаэтулиялықтар туралы қосымша мәліметтерде олардың тайпаларының сарбаздары Рим армиясында қосымша күштер ретінде қызмет еткені, ал тайпалар өздері Империяны экзотикалық жануарлар мен қызғылт түсті жібектер және басқа да тауарлармен сауда арқылы қамтамасыз еткені көрсетілген. Рим ойындарында қолданылған көптеген жануарлар Гаэтулиялықтармен сауда байланыстары арқылы алынған деген мәліметтер бар.

Өмір салты

Гетулия аймағында түрлі-түрлі климаттар болғандықтан, Гетулия тайпалары әртүрлі тұру жолдарын қабылдауға мәжбүр болды. Олар, болжам бойынша, Гаэтулияның таулы, ішкі аймақтарында шатырларда, ал жағалау бойында аударылған кемелердің қабықтарының астында өмір сүрген. Олардың жылдам қозғалуы және әртүрлі тұру салты Рим тарихшыларына гаэтулилерді саяси және мәдени жағынан нақты анықтауды қиын еткен. Саллюст пен Плиний Егдеуі екеуі де гаэтулилердің соғысқа бейімділігін айтады, бұл гаэтулилердің жиі шабуылдарымен расталады. Бұл деректер гаэтулилердің шабуылдарында ешқандай айырма жасамайтынын көрсетеді, олар римдік жерлерге де, басқа нумидия тайпаларына да шабуыл жасаған. Гетулилер көбінесе басқа тайпалармен араласып некелескен. Апулей өзінің "Алтын есек" (шамамен 170 жыл) латын романында жартылай гаэтулиялық, жартылай нумидиялық тегін айтады. Саллюст сондай-ақ гаэтулилердің парсылармен араласып, біртіндеп олармен бірігіп, көшпелілерге айналғанын мәлімдейді.

Экономика

Көшпелі өмір салтының арқасында гаэтулилер көбінесе өздерін-өздерімен қамтамасыз ете алды. Саллюсттың сөзіне қарағанда, гаэтулилер "жабайы аңдардың етімен және жер бетінде өсетін жемістермен" қоректенген. Карфаген шайқасынан кейін (б.з.д. 149 ж.), римдік саудагерлер жергілікті бербер тайпаларымен байланысты күшейтіп, сауда қатынастарын орната алды. Афиней «Деипнософистае» еңбегінде Нумидия және Гаэтулия аймақтарына тән бірнеше қажетті егістерді атап көрсеткен. Гаэтулилер "кипрлік қамыстың жуандығындай және он екі футқа дейін ұзын" аспаржа өсіріп, сауда жасады. Гаэтулиядағы римдік колониялары гаэтулилермен негізінен гаэтулия жағалауында кездесетін жергілікті моллюскалар (күлгін бояу жасау үшін қолданылатын) және аймаққа тән экзотикалық жануарлар, әсіресе арыстан, газель және жолбарыс үшін тауар алмастырды. Горацийдің «Одаларында» гаэтулиялық арыстанның бейнесі зор қауіптің символы ретінде пайдаланылған. Гаэтулиялық арыстанның қаһарлылығы мен үлкен дене бітімі олардың құнды затқа айналуына себеп болды, және Рим Италияға көптеген арыстан әкелгені жазылған.

Дін

Рим мифологиясында Ербас Солтүстік Африка құдайы Юпитер Хаммон мен Гарамантиялық нимфаның ұлы болған. Ербас Гетулидің алғашқы патшасы атанды. Вергилийдің "Энеидасында" Ербас Карфаген патшайымы Дидоға ғашық болады, бірақ Дидо оны қабылдамай, Энейді таңдайды. Кейінгі антик дәуірден бастап исламдық жаулап алуларға дейін, Гетулидің бір бөлігі Никея христиандығына немесе донатизм сияқты басқа да христиандық бербер тайпалары сияқты, ересіге өткен болуы мүмкін деп болжауға болады.