Кіріспе

Жеке тұлғаның немесе кәсіпордың қарызы бойынша төлемдерді өндіріп алу.

Қарыз өндіріп алу – кредиторға ақшалай немесе басқа да келісілген құн бойынша тиіс болып табынған соманы өндіріп алу процесі. Борышкерлер жеке тұлғалар немесе кәсіпорындар болуы мүмкін. Қарыз өндіріп алуға маманданған ұйым қарыз өндіріп алу агенттігі немесе қарыз жинаушы деп аталады. Көптеген қарыз өндіріп алу агенттіктері кредиторлардың өкілдері ретінде жұмыс істейді және жалпы қарыз сомасының белгілі бір пайызы немесе сыйақысы үшін қарыздарды өндіріп алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, борышкерлер қарыздық құлдыққа, борышкерлер түрмесіне немесе мәжбүрлеу арқылы қарыз өндіріп алу әдістеріне ұшырауы мүмкін. XXI ғасырда көптеген елдерде заңнама қарыз жинаушыларды реттейді және әділетсіз саналатын мазалау мен тәжірибелерді шектейді.

Тарих

Қарызды өндіріп алу қарыз пайда болған кезден бері бар, тіпті ол ақшадан да көне – өйткені ол бұрынғы тауар айырбас жүйелерінде де болған. Қарызды жинау ежелгі өркениеттерге дейін жетеді, бұл Шумерде б.з.д. 3000 жылы басталды. Сол өркениеттерде егер қарызды төлеуге мүмкін болмаса, қарыз алушы, оның жұбайы, балалары немесе қызметшілері қарызға құлдыққа түсіріліп, қарыз беруші құлдың еңбегі арқылы шығындарын өтегенше осылай жалғастыратын. Бабыл заңы бойынша қарызды өтеуге қатысты қатаң ережелер болған, соның ішінде қарыз алушыны қорғайтын негізгі қағидалар да қарастырылған. Кейбір қоғамдарда қарыздар келесі буынға беріліп, қарыздық құлдық жалғасатын, бірақ кейбір ерте қоғамдар белгілі бір уақыттан соң қарызды кешіруді, мысалы, мерейтойларды немесе қарызға уақыт шектеуін қарастырған. Киелі кітап несиеге қанша пайыз алуға болатынына қатысты қатаң шектеулер қояды. Құран несие бергенде кез келген пайызды тыйым салып, тікелей мәмілелерді ұсынады. Ибраһим діндері несие беруге тыйым салып, қарыз берушілерге қарыз бойынша пайыз алуға рұқсат бермейді. Орта ғасырларда қарыз алушыларға қатысты арнайы заңдар қабылданды. Егер қарыз беруші қарызды өндіріп ала алмаса, ол қарыз алушыны сотқа шақырып, оған қарсы сот шешімі шығара алатын. Нәтижесінде сот орындаушысы қарыз алушының үйіне барып, қарыз орнына мүлкін алып қоятын немесе қарыз алушының отбасы қарызды төлегенше немесе кредитор оны кешіргенше қарыз алушы түрмесіне қамалатын. Рим империясының басып алынған аумақтарында салық жинаушылар жиі зорлық-зомбылық, ашкөздік және билікті теріс пайдаланумен байланысты болды. Орта ғасыр Англиясында catchpole, бұрынғы еркін салық жинаушы, сот орындаушысына жұмыс істейтін заңдық лауазым иесі болды және қарыздарды жинауға, көбінесе мәжбүрлеу әдістерін қолдануға жауапты болды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде АҚШ-тағы ірі қаржы институттары тұрақсыз ипотекалық қарыздарды өндіріп алуға көп жүгінді, бұл халық арасында өте жағымсыз пікір тудырды.

Борышкерлер

Есепке немесе қарызға міндетті адам – борышкер. Борышкерлер түрлі себептермен төлемді орындамау (дефолтқа түсу) мүмкін: олардың қаржылық жоспарлаудың жетіспеушілігі немесе тым көп міндеттемелер алуы; жұмыс орнын жоғалту немесе денсаулыққа қатысты мәселелер сияқты күтпеген жағдайларға байланысты; қарыздың өзі немесе төлемдердің дұрыстығы туралы дау-дамай немесе келіспеушілік; немесе кредитордың немесе борышкердің адал болмауы. Борышкер жеке тұлға немесе компания сияқты заңды тұлға болуы мүмкін. Тұтынушылық қарызды өндіріп алу, бизнес қарызды өндіріп алуға қарағанда қатаң реттеледі. Олар бастапқы кредитордың бір бөлігі болғандықтан, бірінші тарап агенттіктер үшінші тарап өндіріс агенттіктерді реттейтін заңнамаға бағынбауы мүмкін. Бұл агенттіктер «бірінші тарап» деп аталады, себебі олар келісімшарттың бірінші тарапының (яғни кредитордың) құрамында болады. Екінші тарап – тұтынушы (немесе борышкер). Әдетте, бірінші тарап агенттіктер қарызды үшінші тарап агенттігіне жіберу немесе қарызды сату және оның бағасының көп бөлігін есептен шығару алдында бірнеше ай бойы қарызды өндіріп алуға тырысады.

Үшінші тарап агенттіктері

Жинақтау агенттігі – үшінші тарап агенттік, себебі мұндай агенттіктер бастапқы келісімшарттың тарапы болмайды. Кредитор мұндай агенттікке тікелей есептерді комиссиялық төлем негізінде тапсырады, бұл кредиторға немесе саудагерге әдетте бастапқыда ешқандай шығын тудырмайды, тек байланыс құралдарына кеткен шығындардан басқа. Алайда, бұл кредитор мен жинақтау агенттігі арасындағы жеке қызмет деңгейі келісіміне (SLA) байланысты. Агенттік сәтті жиналған қарыздардың белгілі бір пайызын алады; бұл салалық терминде "Пот-ақысы" немесе қарыз сәтті жиналғандағы потенциалды ақы ретінде белгілі. Бұл міндетті түрде толық сома жиналғанда төленуі керек емес; көбінесе, егер кредитор қарызды жинау әрекеттерін тоқтатса, бұл ақы төленуі керек. Жинақтау агенттігі тек қарыз алушыдан ақша жиналған жағдайда ғана табыс табады ("жинамаса – ақы жоқ" принципі). Қарыздың түріне, есептің мерзіміне және жинауға жасалған әрекеттер санына байланысты, комиссия 10% -дан 50% -ға дейін болуы мүмкін (бірақ көбінесе 25% -тан 40% -қа дейін).

Қарыздарды сату

Қарызды өндіріп алу үшін үшінші тарап компаниясына қарызды сату мүмкін, мұндай компаниялар кейде "фактор" немесе "қарыз сатып алушы" деп аталады. Қарыз сатып алушы кредиторлардан шоттар мен қарыздарды қарыз құнының белгілі бір пайызына сатып алады және кейіннен борышкерді бастапқы қарыз немесе кредит шартының талаптарына сәйкес жинақталған барлық сыйақыны қоса алғанда, толық соманы өндіріп алуға тырысады. Қарыздар мен шоттарды сату кредиторға қарыздың номиналды құнынан азайтылған құнмен дереу кіріс әкеледі, ал қарызды өндіру жұмысы мен тәуекелі қарыз сатып алушыға ауысады. АҚШ-та 1980-ші жылдардағы үнемдеу-несие дағдарысы кезінде, Ұлы депрессияға ұқсас, бірақ әлдеқайда кіші масштабта, көптеген ипотекалық соттар мен жазылған есептердің саны күрт өсті. Кейбір қаржы инноваторлары өтелмеген есептерді сатып алып, тиіс соманың шағын бөлігін өндіруге тырысудан пайда табуға болатынын анықтады. Олар осы шоттарды бастапқы несие берушілерден өте төмен бағамен сатып алып, борышкерден өндірілген соманың бір бөлігі арқылы пайда тапты. Кейбір штаттарда қарыз сатып алуға қатысты арнайы заңдар бар. Массачусетс штаты қарыз сатып алатын компанияларға лицензия алуды талап етеді, ал Калифорния штатында мұндай талап жоқ.

Жинақтау әдістері

Комиссиялық жүйеде жұмыс істейтін қарыз өндірушілер қарыздарды төлеуге борышкерлерді көндіруге жоғары ынталы болуы мүмкін. Мұндай тәжірибелер қарыз өндіру қызметі жүзеге асырылатын елдің заңнамасымен реттелуі мүмкін. Өндіріп алу агенттіктеріне кейде борышкерден басқа адамдармен байланысуға рұқсат беріледі, әдетте борышкерді табу мақсатында, бірақ қарыз туралы ескертпестен. Кез келген уақытта қарызға қатысы жоқ немесе борышкер адам қателікпен өндірушімен байланысуы мүмкін. Мысалдарға жеке басын ұрлаған адамдар мен ұқсас есімді адамдар жатады. Сонымен қатар, борышкер деп саналатын адам қарыздың төленуі керек екенін жоққа шығаруға құқылы. Мұндай жағдайларда, борышкер деп саналатын адам өндірушіден немесе кредитордан қарыздың төленуі керек екенін дәлелдеуді талап ете алады – ешбір заңнамада қарыз өндірушінің айтуымен ғана қарыз пайда болмайды. Көшкен адамдардың туыстары міндетті түрде оның қарызын төлемейді, бірақ қарыз көшкен адамның мүлкінен төленуі керек. Дегенмен, егер көшкен адам қарызымен сақталған мүліктің тең иесі болса, кредитор борышты өтеу үшін мүлікті сатуға мәжбүрлеуге құқылы болуы мүмкін. Халықаралық қарыз өндіру – бұл мамандандырылған сала. Көптеген компаниялар осы салаға маманданбайды, себебі қарыз өндіру үшін олардың қызметкерлері бірнеше тілде қарым-қатынас жасауын және олар жұмыс істейтін елдердің құқықтық жүйелерін, заңдарын және ережелерін білуін қажет етеді. Шетелдік борышкермен байланыс кредитордың елінде қолданылатын тілден өзгеше болуы мүмкін. Кейбір қарыз өндірушілер шетелдік қарыз өндіру агенттіктерімен серіктестікке түседі, олардың әрқайсысы өндіріп алу процесіне қатысып, өздері жұмыс істейтін елдің заңдарымен және тілдерімен таныс болады, бұл қарызды тіпті борышкер басқа елде болса да, жергілікті агенттік арқылы өндіріп алуға мүмкіндік береді.

Жинақтау шоты

Жинақтау есебі – кредитор өндіріп алу агенттігіне жіберген адамның несиесі немесе қарызы.

Кредиттік есеп

Кредиттік есеп – жеке тұлғаның немесе кәсіптік ұйымның несие тарихының тізімі, оған төлемдер тарихы, төлемдерді орындамау және банкроттық жағдайлары кіруі мүмкін. Қарыз алушының кредиттік есебіне қарыздар, мерзімі өткен төлемдер және төлемдерді орындамау туралы ақпарат енгізілуі мүмкін және әдетте бірнеше жылға сақталады. Кредиттік бюроларға ұсынылатын мәліметтер міндетті түрде тексерілмеуі немесе дұрыстығы расталмауы мүмкін.

Қарызды қайта өтеу

Кейбір жағдайларда, қарыз өндіруші мерзімі өткен қарызды қайта жандандыруға тырысады, қарызды өздері төлеу арқылы, "есепті қайта жаңарту үшін, қарызды өндіруге көбірек уақыт алу мақсатында". Мұндай төлем, әдетте шамалы сомада, кредиттік картада "агенттік төлемі" немесе "транзакциялық төлем" деп көрсетілуі мүмкін, сондай-ақ борышкердің біліміне не рұқсатына жол берілмей, өндіріп алу агенттігі жасағандықтан "көлеңке төлем" деп те аталады. Бұл төлем борышкер тарапынан жасалмағандықтан, агенттік төлемі борышкер жеке төлеген соңғы күннен кейін мерзімді ұзартпайды және борышкер борыштың мерзімі өткенін мәлімдеген жағдайда, сот оны ескермейді.

Біріккен Араб Әмірліктері

БАӘ-нің қаржылық қарыздарды өндіріп алу заңдарына сәйкес, кредиторға немесе банкке сыртқы құнды мүлікті көрсету қажет. Бұл, егер борышкер төленбеген инвойстарды төлемесе, оның сыртқы мүлігі кредиторға берілуіне мүмкіндік береді. Егер борышкер сыртқы мүлікті ұсынбаса немесе қаржылық соманы қайтармаса, ол азаматтық және қылмыстық жауапкершілікке тартылады. БАӘ қаржы заңдарына сәйкес, Қылмыстық кодекстің 401-бабында белгіленгендей, егер адам қолма-қол айналысқа жарамсыз чек ұсынса, оған осы қылмыстық әрекет үшін айыппұл салынады немесе бас бостандығынан айыру жазасы беріледі. Кредитор ретінде сіз банкпен байланысып, чек ұсынған кезде дефолт жасаушыда жеткілікті қаражат болмағанын білуіңіз керек. Егер бұл рас болса, дефолт жасаушыға қарсы полиция бөліміне іс қозғалады, содан кейін олар мәселені тергеп, прокуратураға жібереді. Сондай-ақ, чек берілгеннен кейін алты айдан асса, шағым беру мүмкін емес екенін білуіңіз керек. Прокурор істі өзіне алып, мәселенің мәнділігін анықтау үшін екі тараптан да (кредитор және борышкер) тексеру жүргізеді. Тергеу нәтижесінде дефолт жасаушыға сомасымен тең мүліктің кепілі "Кафала" төлеуі немесе паспортын тапсыруы қажет болуы мүмкін. Егер кепілдік төленбесе, дефолт жасаушы қамауға алынады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда қарыз өндіріп алу агенттіктеріне лицензия беріледі және олардың қызметін Қаржылық мінез-құлық органы (FCA) реттейді. FCA қарыз өндіріп алу агенттіктерінің қалай жұмыс істеуіне қатысты нұсқаулар береді және әділетсіз тәжірибелердің мысалдарын көрсетеді. Бұл нұсқаулар заң емес, бірақ түрлі құқықтық салалардың жиынтығы мен түсіндірмесі болып табылады. Осы нұсқауларды сақтау агенттіктің несие лицензиясына ие болуға лайықты екенін анықтау үшін де қолданылады. Әділетсіз тәжірибелердің мысалдарына өкілеттіктерді дұрыс емес көрсету (мысалы, мүлікті тәркілеу мүмкіндігі туралы мәлімдеу), ресми өкіл ретінде әрекет ететінін жалған айту, мазалау, орындалуы мүмкін емес немесе артық төлемдерді талап ету, борышкерге заңдық жағдайды бұрмалау және сот шешімі болмаған кезде сот шешімі алынған деп жалған мәлімдеу кіреді. Мұндай тәжірибелердің заңдық негізі 1970 жылғы Әділет басқару туралы заңның 40-шы тармағында қарастырылған. Ұлыбританиядағы өндіріп алу агенттіктері мен олардың өндіріп алушылары сот тағайындаған сот орындаушыларынан өзгеше.

Шотландия

Ұлыбританиядағы өндіріп алу агенттіктері мен қарыз жинаушылар борышкерлерді қарыздарын өтеуге шақыруға құқылы, бірақ борышкерге қарсы Декрет (Шотландиядағы сот шешімі) алғанға дейін борышты күштеп орындауға заң бойынша ешқандай құқықтары жоқ. Алайда, Декретті орындау, әдетте кредитордың немесе олардың тағайындаған өкілінің нұсқауы бойынша шериф офицері немесе қарулы хабаршы арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ, кредитор сот өкілінің көмегімен үшінші тараптың қолындағы қаржыны тоқтатуға, аресттеуге немесе қамауға алуға құқылы. Шотландияда алдын ала іс-қимыл регламенті жоқ және кредиторлық агенттерге тек Түтінушілік несие туралы заңмен қорғалған тұтынушылық қарызды өндіру үшін лицензия алу қажет.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та қарыз өндіріп алу және қарыз жинаушылар мемлекеттік де, федералдық та реттеуге жатады. Федералды үкімет шеңберінде Федералды сауда комиссиясы өндіріс агенттіктерін реттеуші негізгі федералды орган болып табылады. АҚШ Федералдық резервінде орналасқан Тұтынушылардың қаржылық қорғаныш бюросы да өндіріс агенттіктерін реттеу құқығына ие. CFPB 2012 жылдың 24 қазанында АҚШ-тың шамамен 175 компаниясын қамтитын анықтамаға сәйкес қарыз өндіріп алу агенттіктері мен қарыз сатып алушыларды бақылау ережесін бекіткенін хабарлады. Көптеген АҚШ штаттары мен бірнеше қалаларда өндіріс агенттіктеріне лицензия алу және/немесе кепілдік беру талап етіледі. Бұған қоса, көптеген штаттарда қарыз өндіріп алуды реттейтін заңдар бар, агенттіктер осы заңдарды сақтауға міндетті (әділ қарыз өндіріп алу туралы қараңыз).

Адал кредиттік есептілік туралы заң

АҚШ-та Fair Credit Reporting Act (FCRA) – тұтынушылардың несиелік ақпаратты жинау агенттіктерінің несиелік мәліметтерді қалай сақтауын реттейтін федералды заң. FCRA тұтынушыларға келесідей қорғау шараларын ұсынады:

Егер қарыз туралы есепте қателік туындаса, кредиттік есептік агенттіктер мен ақпарат берушілер қателікті түзету үшін 21 күндік белгілі бір мерзімге ие болады, және бұл мерзім сотта қорғану құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Егер қарызкор өндіріп алу есебін төлесе, бұл жазба қарызкордың кредиттік есебінде қалуы мүмкін, бірақ «төленді» деп белгіленуі керек. Егер қарызкор кредиттік есепте көрсетілген қарыз туралы ақпаратқа қарсылық білдірсе, кредиттік есептік агенттік осы қарсылықты тексеруге міндетті. Егер қарсылық негіссіз деп табылса, кредиттік есептік агенттік әдетте тергеуді отыз күн ішінде аяқтауы керек.

Ерікті стандарттар

Мемлекеттік және федералды заңдарға қоса, көптеген АҚШ-тың қарыз өндіру агенттіктері ACA International деп аталатын сауда бірлестігіне мүше болып, мүшелік шарты ретінде оның этика кодексін сақтауға келіседі. ACA-ның мінез-құлық стандарттары мүшелерінен тұтынушыларға қадір-қасиетпен және құрметпен қарауды, сондай-ақ тұтынушылардың шағымдарын қарауға жеткілікті өкілеттікке ие лауазымды тұлғаны тағайындауды талап етеді. Тұтынушылар ACA мүшесі болып табылатын қарыз өндіру агенттігімен туындаған дауларды осы ұйымның тұтынушылар шағымдарын шешу бағдарламасы арқылы реттеуге тырыса алады.