Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тұтқындағы орангутан (1977–2017)
Captive orangutan (1977–2017)
Чантек (17 желтоқсан 1977 – 7 тамыз 2017), Атлантадағы Еркес ұлттық примат зерттеу орталығында туған, Джорджия штатының еркек гибридтік Суматра/Борнео орангутаны болды. Ол американдық антропологтар Лин Майлз және Энн Сауткомб үйреткен американдық қол тілі (ASL) сияқты бірнеше зиялық дағдыларды меңгерді. Малай және индонезия тілдерінде "кантик" (шантэк деп айтылады) сөзі "әдемі" немесе "сұлу" деген мағынаны білдіреді.
Chantek (December 17, 1977 – August 7, 2017), born at the Yerkes National Primate Research Center in Atlanta, Georgia, was a male hybrid Sumatran/Bornean orangutan who acquired the use of a number of intellectual skills, including American Sign Language (ASL), taught by American anthropologists Lyn Miles and Ann Southcombe. In Malay and Indonesian, cantik (pronounced chanteek) means "lovely" or "beautiful".
Ерте өмір
Еркес ұлттық приматтарды зерттеу орталығында дүниеге келген Чантек тоғыз айлық шағында Чаттанугадағы Теннесси университетіне (UTC) ауыстырылды. Майлз маймылдарды зерттеу жобасының жетекшісі болды, ол және бірнеше студент-еріктілер оның келгенінен кейінгі алғашқы айларда оған күтім жасады. Майлз оған алғашқы есімдерін үйретті: «тамақ же» және «іш». Бірақ, оның сабақ кестесі көмекші – Энн Сауткомбты жұмысқа алуды қажет етті. Энн Цинциннати хайуанат бағында жеті горилла баланы өсірген, сондай-ақ, алғашқы есімдер білетін горилла Коконың жас серігі Майклдың «анасы» және «ұстазы» болды. Майлзтың басшылығымен Чантек адам баласы сияқты тәрбиеленді, бірақ орангутан болып өмір сүруге де уақыт тапты. Энн Майклға үйреткендей, Чантекті де дәретханаға үйретті. Оған ойыншықтарын жинау сияқты шаруалар берілді, немесе есімдерді білу тестіне қатысты, оның сыйақысы болат шайбалармен төленді. Жылдар бойы қызмет еткеннен кейін, ол Чантекке ерте білім берудің барлық мүмкіндіктерін беру үшін толық уақытты көмекшіні жұмысқа алды. Майлз UTC-де антропология сабақтарын оқыта отырып, жобаға көмектесу үшін Уоррен Робертс сияқты студент-еріктілер тобын жинады, ол қазір колледжде антропология сабақтарын оқытады (2017 жылғы сәуір айынан бастап). Чантек UTC кампусындағы арнайы жабдықталған тіркемеде шамамен тоғыз жыл тұрақты бақылауда өмір сүрді. Чантек құралдар жасап, қолданды, тіпті ақша және еңбек алмасу ұғымдарын да түсінді. Ол Теннесси университетінен (Чаттануга) ең жақын «Dairy Queen»-ге бару маршрутын көрсете алатын кеңістіктік қабілетке ие болды, сондай-ақ, жылдар бұрын болған оқиғаларды еске түсіруге қабілетті болды. Ол «Dairy Queen»-нің шарашық тостағанының жанкүйері еді және көптеген «Dilly» таяқшаларын жеді. Ол шығармашылық жобаларды ұнатты және суреттер, әшекейлер мен музыка жасады. Балалар сияқты, Чантек есімдерді дұрыс қолдануды қалаған, өйткені сілтеме нақты болғандықтан, тіпті адаммен сөйлескенде де. Ол тіпті өзінің есімдерін ойлап тапты (мысалы, контактілі линзалар үшін «көз суы», ал жақын досы үшін «Дэйвтің саусағы жоқ»).
Born at the Yerkes National Primate Research Center, Chantek was transferred to the University of Tennessee at Chattanooga (UTC) when he was nine months old. Miles was the director of a research project to study apes, and she and a few student volunteers cared for him the first several months after his arrival. Miles taught him his first signs, "food eat" and "drink". Soon after this her teaching schedule made it necessary to hire an assistant, Ann Southcombe. Ann had experience raising seven baby gorillas at the Cincinnati Zoo and was the first "mother" and "teacher" for Michael, the young gorilla companion to Koko, the first signing gorilla. Under the direction of Miles, Chantek was raised much as a human child yet also had time to be an orangutan. Ann toilet trained Chantek, much as she did Michael. He was given chores, like pick up his toys or sit for a signing test for which he was given an allowance, using steel washers as money. After years of service, she hired a full time assistant to give Chantek all the benefits of early education. As Miles taught anthropology at UTC, she also gathered a group of dedicated student volunteers to help with the project, such as Warren Roberts, who now teaches anthropology classes at the college as of Spring 2017. Chantek spent almost nine years living under constant supervision in a specially adapted trailer on the UTC campus. Chantek made and used tools and even understood the concepts of money and work exchange. He possessed the spatial comprehension to direct a driving route from the University of Tennessee at Chattanooga (UTC) to the closest Dairy Queen, and the mental comprehension to refer to events that happened years ago. He was a huge fan of the country basket at Dairy Queen and enjoyed many Dilly bars. He enjoyed creative projects and made paintings, necklaces, and music. Like children, Chantek preferred to use names rather than pronouns – as the reference is fixed – even when talking to a person. He even invented signs of his own (e. g. 'eye drink' for contact lens solution, and 'Dave Missing Finger' for a special friend).
Орангутанның тұлғасы және оны қорғау
Адамдық ұғымы көбінесе сарапшылармен саналылық, тіл және мәдениетке бейімделуді көрсететін жануарларға тағайындалады. Майлз және оның пікірін бөлісетін жақтастары адамдық құқықты орангутандарға, соның ішінде заң бойынша оларға адам ретінде құқықтық мәртебе беруге кеңейтуді көздейді. Осы мақсатқа жету үшін Майлз орангутанның санасын тереңірек зерттеу үшін "Chantek" жобасын құрды. Ол өзінің зерттеулері арқылы адамның символдық жүйелері қалай қалыптасқанын анықтауға үміттенеді. Оның жобасының ерекшелігі – Чантек өсіп-өнуі кезінде мәдени үлгілер мен процестерді дамытуға баса назар аудару. Оның жұмысын Chantek Foundation қолдайды, оның миссиясы орангутандар туралы ғылыми білімді кеңейту, орангутандармен мәдени және тілдік зерттеулерді жүргізу, орангутандарды қорғау және мәдениетке негізделген маймылдарға арналған қасиетті орындар құру, соның арқылы адамдар мен басқа маймылдар арасында түсіністік көпірін салу болып табылады. Chantek Foundation музыкант Питер Габриэль құрған ApeNet желісінің мүшесі, ол интернет арқылы маймылдарды байланыстырып, түрлер аралық алғашқы интернет коммуникациясын құрды. Жоба тоқтатылды.
The term personhood is often ascribed by experts to animals who demonstrate conscious awareness, language, and acculturation. Miles and like minded advocates seek to expand personhood to great apes, to the extent that—eventually—legal rights of personhood would be conferred under the law. To accomplish this goal, Miles created Project Chantek, to further study the mind of the orangutan. She hopes her research will help ascertain how human symbolic systems evolved and developed. Uniquely, her project emphasizes development of cultural models and processes in Chantek's upbringing. Her work is supported by the Chantek Foundation, whose mission is to develop greater scientific understanding of orangutans, to support cultural and language research with orangutans, to promote orangutan conservation and establish culture based great ape sanctuaries, thereby building a bridge of understanding between humans and other great apes. The Chantek Foundation is a member of ApeNet, founded by musician Peter Gabriel to link great apes through the internet, creating the first interspecies internet communication. The project was cancelled.