Кіріспе

Иранның легендарлы патшасы, парсы жауынгері Зал (زال, ), сондай-ақ Зал деп те жазылады, (Дастан деп те аталады) – Систаннан шыққан Иран патшасы және «Шахнаме» дастанындағы ең ұлы батырлардың бірі ретінде танылады. Ол – сондай-ақ легендарлы Иран батыры Ростамның әкесі.

Өмірбаян

Зал ата-бабалары аңызға айналған жауынгерлер отбасынан шыққан. Оның әкесі Саам, ал кейіннен ұлы Ростам да Персияның ұлы батырлары болды. Зал ақ шашымен дүниеге келген. Осы себепті ата-анасы оған Зал деген ат қойды. Парсы тілінде "заль" сөзі альбинизммен ауыратын адамдарды білдіреді. Зал – Саамның ұлы және Нариманның немересі, екеуі де ежелгі Парсының батырлары және "Аналық Иранның" (Иран замини) қорғаушылары. Сыртқы келбетіне байланысты әкесі Залдан бас тартты және ұлының тууына Аһриманды кінәлады. Зал нәресте кезінде Ирандағы ең биік тау – Альборц тауында тасталып қалды. Мифтік симург (ұшқанда аспанды қараңғылататын өте үлкен және дана құс, ол феникспен туыс деп есептеледі) сәбиді тауып, оны ұясына алып барды. Бір уақыттан кейін, көшпенділер құстың ұясында көксесіне күміс тас, белінен қамыс ұстаған жас жігітті байқады. Осы керемет жандардың бар екендігі туралы хабар ақыры Саамға жетті, ол ақылдастарының кеңесімен дереу сол жерге баруға бел буды. Ол ұлын көрді, бірақ оған қарай көтерілуге тырысқанда биік тұтқаға жол таба алмады. Содан ол Құдайға кешірім және көмек сұрап дұға етті. Симург Саамды көргенде, оның өзіне келгенін түсінді. Адал құс Заалға бір қауырсын сыйлап, былай деді: "Егер маған мұқтаж болсаң, осыны жақ, жүрегің сені сүйгендіктен қайғыға толы мейірбикеңді ешқашан ұмытпа." Құдіретті және дана симург Заалға қиын жағдайда жағу үшін осы бір қауырсынды берді. Ол қауырсынды жаққанда бірден пайда болар еді.

Зал мен Рудабех

Ұлымен қайта табысқан соң, Сэм өткен қателіктерін түзеуге бар күшін жұмсады. Манучер де жас жігітке лайықты құрмет көрсетті. Сэм Мазандаранға соғысқа аттанғанда, ақсақалдар ұсынған Залға Сэмнің патшалығы тапсырылды. Шығыс облыстарын көру үшін саяхатқа шыққан Зал, әр қадамында сарай ұйымдастырып, шарап, арфа мен әншілер шақырып, той жасады. Кабулда, зұлым Захақтың ұрпағы Мехраб патша, жылқы мен құлдар сыйлап құрмет көрсетті. Мехрабтың әдемі қызы Рудабехті көрген Зал, махаббатқа толы жүрекпен ғашық болды. Бірақ бұл оқиға ақырындап дамыды. Бір күні Зал, Рудабехтің сарайына жақындап келгенде, Рудабех шашынан Залға арқан ретінде берді. Дегенмен, ол өзімен бірге арқан алып келген еді, соның көмегімен қабырғаға көтерілді. Махаббаттың ыстығында, жандар бір-біріне жақын болды, нәтижесінде Рудабех жүкті болды. Әкесі бұл жаңалықты естігенде ашуға іш толды. Зал, әкесі мен Манучердің Захақтың ұрпағына үйленуіне қарсы болатынын сезіп қорқыды, ал Мехраб жас ханзаданы жақсы көріп-ақ, Залдың кейбір іс-әрекеттері оны ренжітті. Сондықтан Зал әкесіне хат жазып, өзінің барлық тілегін орындауға берген антын еске түсіріп, үйленуіне келісім беруін сұрады. Сэм мен Мүбедтер, Рудабехтің әкесі, Кабулдың басшысы, Захақтың әулетінен шыққан вавилондық екенін білген соң, бұл некеге қарсы болды. Соңында, Сэм билеуші, Зал мен Рудабехтің некесінің сәтті болатынын білу үшін мәселені жұлдыз мамандарына жүктеді. Олар Зал мен Рудабехтің ұрпағы әлемді жаулап алатынын айтты. Зал Манучердің сарайына келгенде, император оған өнер-білімін көрсетуді бұйырды. Императордың ең білгір адамдары Залға өте қиын сұрақтар мен жұмбақтар қойды, Зал олардың барлығына дұрыс жауап берді. Содан кейін император Залдың патшалық сарбаздарға қарсы күшін сынау үшін турнир ұйымдастырды. Зал садаға атқанда және атқа мініп шайқасқанда теңдесіз екенін көрсетті. Ол найзасын сонша күшпен лақтырды, үш қалқанды бірден тесіп өтті. Ақырында Зал Мәнучердің сарбаздарын жеңіп, бір жау сарбазын атынан түсіріп, оңай жеңді. Таң қалған Мәнучер, Зал мен Рудабехтің некесіне рұқсат берді. Біраз уақыттан кейін Зал мен Рудабехтің тойы Кабулда өтті, олар алғаш рет сол жерде кездескен еді. Олардың некесінен ұлы парсы батыры Ростам дүниеге келді. Зал, әйелі Рудабех ауыр босанғанда, симурғтан алған бір қауырсынды қолданды, өйткені оның өмірі де, туатын баласы да қауіпті еді. Симурғ оған әйелінің қарнына қауырсынды пышақтай жүргізуді бұйырды. Осылайша Ростам дүниеге келді.

Кейінгі өмірі

Зал Ростамды өсіріп, тәрбиеледі. Оның Рудабехтен Завара есімді тағы бір ұлы болды. Ол Ростамды көптеген жорықтарға жіберді. Зал кейін Забулистанды басқарды және патшаның әскербасы және кеңесшісі болды. Ол турандықтарға және көптеген жабайы тайпаларға қарсы әскери жеңістерімен атақты болды. Зал әйелі Рудабехтен ұзақ өмір сүрді, үш ғасырдан астам өтті. Ол бір қызметші әйелден Шағад есімді ұл тудырды. Кеңесшілер баланың жаман болатынын ескерткенімен, Зал оны тастауға батыл болмады, өйткені ол әкесі Сәмнің қатесін қайталағысы келмеді. Есфендияр Ростамға қарсы шыққанда, Зал ұлына соғыспауды ескертті, себебі ол Есфендиярдың өлтірушісіне қарсы жаза болатынын білді. Ростам ауыр жарақатпен оралғанда, Зал оны емдеді және Есфендиярды жеңудің жолын табу үшін Симургты шақырды. Кейін Зал өз ұлдарының бір-бірін өлтірісіп, әулетінің құлауын көрді. Есфендиярдың ұлы Бахман әкесінің құрметі үшін Забулистанға шапты. Зал соғысуға тым қарт болды, Бахман қартайған патшаны түрмеге тастап, оның қазынасын тартып алды. Бірақ Бахманның інісі Пашотан Зал үшін араласып, оны босатып жіберді. Бахман кейін Иранға қайтып кетті, ал Зал қайтадан патша болды. Ұлы патша кейін табиғи себептерден қайтыс болды, және оның әулеті бөлініп кетті.