Мориц Штейншнейдер: библиограф және шығыстанушы өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Богемиялық библиограф және шығыстанушы (1816–1907)

Мориц Штайншнайдер (30 наурыз 1816 – 24 қаңтар 1907) – моравиялық библиограф және шығыстанушы.

Білім

Мориц Штайншнайдер 1816 жылы Моравияның Простеёв қаласында дүниеге келді. Ол еврей тіліндегі алғашқы білімін әкесі Якоб Штайншнайдерден (т. 1782; ө. 1856 жылғы наурыз) алды, ол тәжірибелі Талмуд ғалымы ғана емес, сонымен қатар діни емес ғылымдарды да жақсы білген. Ескі Штайншнайдердің үйі прогрессивті еврей ғалымдарының бас қосып отыратын жері болатын, олардың арасында оның жеңешесі, дәрігер және жазушы Гидеон Брехер де болды. Алты жасында Штайншнайдер мемлекеттік мектепке жіберілді, сол кезде Австро-Венгрия империясында еврейлер үшін бұл әлі де сирек кездесетін жағдай еді. Он үш жасында ол раввин Нахум Требичтің шәкірті болды және 1832 жылы оны Моравияның Микулов қаласына ертіп барды. Келесі жылы Талмудты оқуын жалғастыру үшін Прагаға барып, 1836 жылға дейін сонда тұрып, бір уақытта Нормальдық мектепте дәріс тыңдады. 1836 жылы Штайншнайдер оқуын жалғастыру үшін Венаға келді, және досы Леопольд Дюкстің кеңесімен шығыс және жаңа еврей әдебиеттеріне, әсіресе библиографияға ден қойды, ол оның басты қызығушылығына айналды. Ол кезде оның отандасы Абрахам Бениш және моравиялық Альберт Лёви де сол жерде оқыды. 1838 жылы Лёвидің бөлмесінде олар жақын (және өмір бойы) достарымен бірге "Die Einheit" деп аталатын протосионистік қоғамды құрды. Бұл қоғамның мақсаты еврей халқының әл-ауқатын жақсарту болды, және осы мақсатқа жету үшін олар Палестинаға австриялық еврейлердің көшіп баруын қолдады. Алайда, олардың мақсаты үкімет тарапынан тоқтатылып қалдырмау үшін құпия сақталуы керек еді; Англия осы жаңа қозғалысты қабылдайтын ел ретінде қарастырылды. 1841 жылы Лёви студенттік еврей ұлттық қоғамының өкілі ретінде Лондонға жіберілді, ал Бениш та сол жылы Англияға келді. Біраз уақыттан кейін, 1842 жылы Штайншнайдер қоғамнан толықтай шығып кетті, себебі ол бұл жобаны өз зерттеулерімен салыстырғанда тиімсіз деп есептеді. Штайншнайдер континенттегі еврей болғандықтан, Шығыстық академияға қабылдануына кедергі келтірілді, және осы себепті Венадағы императорлық кітапханадағы еврей кітаптары мен қолжазбаларынан үзінділер алуға рұқсат ала алмады. Осы қиындықтарға қарамастан, ол университеттің католиктік теология факультетінде профессор Каерледен араб, сирия және еврей тілдерін оқуын жалғастырды. Ол сол кезде раввин болуға ниеттенді. Венада, бұрынғы Прагадағыдай, ол сабақ беру арқылы күнкөрісін жасады, басқа пәндермен қатар итальян тілін де оқытты.

Moritz Steinschneider was born in Prostějov, Moravia, in 1816. He received his early instruction in Hebrew from his father, Jacob Steinschneider (b. (born) 1782; d. (died) March 1856), who was not only an expert Talmudist, but was also well versed in secular science. The house of the elder Steinschneider was the rendezvous of a few progressive Hebraists, among whom was his brother in law, the physician and writer Gideon Brecher. At the age of six Steinschneider was sent to the public school, which was still an uncommon choice for Jews in the Austro Hungarian empire at the time; and at the age of thirteen he became the pupil of Rabbi Nahum Trebitsch, whom he followed to Mikulov, Moravia in 1832. The following year, in order to continue his Talmudic studies, he went to Prague, where he remained until 1836, attending simultaneously the lectures at the Normal School. In 1836 Steinschneider went to Vienna to continue his studies, and, on the advice of his friend Leopold Dukes, he devoted himself especially to Oriental and Neo Hebrew literatures, and most particularly to bibliography, which would become his principal focus. His countryman Abraham Benisch and Moravian Albert Löwy also were studying there at the time. In Lowy's room in 1838 they inaugurated among intimate (and lifelong) friends, a proto Zionist society called "Die Einheit". The society's objective was to promote the welfare of the Jewish people, and in order to realize this objective, they advocated the settlement of Palestine by Austrian Jews. Their objective however, had to be kept secret for fear it would be put down by the government; England became regarded as the country likely to welcome the new movement. In 1841 Lowy was sent to London as an emissary of the Students' Jewish National Society; Benisch also arrived in England the same year. Somewhat abandoned, Steinschneider would later withdraw from the society completely in 1842, viewing the scheme as impractical compared to his studies. As a Jew on the continent, Steinschneider was prevented from entering the Oriental Academy; and for the same reason he was unable even to obtain permission to make extracts from the Hebrew books and manuscripts in the Imperial Library, Vienna. In spite of these drawbacks he continued his studies in Arabic, Syriac, and Hebrew with Professor Kaerle at the Catholic Theological Faculty of the university. He had at this juncture the intention of adopting the rabbinical career. In Vienna, as formerly in Prague, he earned a livelihood by giving lessons, teaching Italian among other subjects.

Университет мансабы

Саяси себептермен ол Венадан кетуге мәжбүр болды және Берлинге баруды шешті; бірақ қажетті паспорт ала алмағандықтан, Лейпцигте қалды. Ол университетте профессор Флейшердің басшылығымен араб тілін оқуын жалғастырды. Осы уақытта ол Құранды еврей тіліне аударуды бастады және Франц Деличпен бірге Аарон бен Ильяның «Эц Чайим» (Лейпциг, 1841) еңбегін редакциялады; бірақ австриялық цензура ережелері оның есімін бірлескен редактор ретінде жариялауға рұқсат бермеді. Лейпцигте болған кезінде ол еврей және араб әдебиеті туралы бірнеше мақалаларды Пьерердің «Universal Encyklopädie» энциклопедиясына жазды. Қажетті паспортты алғаннан кейін, Штейншнайдер 1839 жылы Берлинге сапарлады, онда ол Франц Бопптың салыстырмалы тіл білімі және шығыс әдебиеттері тарихы бойынша университет лекцияларын тыңдады. Сол кезде ол Леопольд Зунц пен Абрахам Гейгермен танысты. 1842 жылы Прагаға оралды, ал 1845 жылы Майкл Сакспен бірге Берлинге барды; бірақ соңғысының православиелік көзқарастары Штейншнайдерді раввин болу ниетінен түпкілікті түрде бас тартуға мәжбүр етті. Осы кезде ол Франкфурт-на-Майндағы Ұлттық Ассамблеяның отырыстарында National Zeitung газетінің тілшісі және Prager Zeitung газетінің хабаршысы болып жұмыс істеді. 1844 жылы Дэвид Кассельмен бірге ол «Real Encyclopädie des Judenthums» жобасын жасады, оның мазмұны Literaturblatt des Orients журналында жарияланды; бірақ бұл жобаны Штейншнайдер іске асырмады. 17 наурыз 1848 жылы Штейншнайдер көптеген қиындықтардан кейін пруссиялық азаматтыққа қол жеткізді. Сол жылы ол Оксфордтағы Бодлеян кітапханасындағы еврей кітаптарының каталогын дайындау жұмысын тапсырды («Catalogus Librorum Hebræorum in Bibliotheca Bodleiana», Берлин, 1852–60), бұл жұмыс оны он үш жыл бойы шарлады, оның ішінде ол Оксфордта төрт жазды өткізді. 1850 жылы Лейпциг университетінен философия докторы ғылымының кандидаты атағын алды. 1859 жылы ол Берлиндегі Веитель Хайне Эфраим оқу орнында лекция оқуға тағайындалды, онда оның лекцияларын еврей және христиан студенттері тыңдады. 1860 жылдан 1869 жылға дейін ол қаланың соттары алдында еврей қауымының өкілі ретінде «More judaico» антына қатысты, ортағасырлық көнешілдіктің осы қалдығына қарсы наразылық білдіру мүмкіндігінен ешқашан бас тартпады. 1869 жылдан 1890 жылға дейін ол Jüdische Mädchen Schule (еврей қыздарына арналған мектеп) директоры болды, ал 1869 жылы Берлиндегі Корольдік кітапханада көмекші («Hilfsarbeiter») болып тағайындалды. 1859 жылдан 1882 жылға дейін ол «Hebräische Bibliographie» журналын шығарды. 1872 және 1876 жылдары ол Берлиндегі Hochschule für die Wissenschaft des Judenthums және Будапешт еврей зерттеулері университетінен шақыруларды қабылдамады, өйткені еврей ғылымын дамытуға арналған тиісті орындар еврей теологиялық семинариялары емес, университеттер еді.

For political reasons he was compelled to leave Vienna and decided to go to Berlin; but, being unable to obtain the necessary passport, he remained in Leipzig. At the university there he continued the study of Arabic under Professor Fleischer. At this time he began the translation of the Qur'an into Hebrew and collaborated with Franz Delitzsch in editing Aaron ben Elijah's 'Etz Chayyim (Leipzig, 1841); but the rules of the Austrian censorship did not permit the publication of his name as coeditor. While in Leipzig he contributed a number of articles on Jewish and Arabic literature to Pierer's Universal Encyklopädie. Having at length secured the necessary passport, Steinschneider in 1839 proceeded to Berlin, where he attended the university lectures of Franz Bopp on comparative philology and the history of Oriental literatures. At the same time he made the acquaintance of Leopold Zunz and Abraham Geiger. In 1842 he returned to Prague, and in 1845 he followed Michael Sachs to Berlin; but the Orthodox tendencies of the latter caused Steinschneider to abandon definitely his intention of becoming a rabbi. At this time he was employed as a reporter of the National Zeitung at the sessions of the National Assembly in Frankfurt am Main and as correspondent of the Prager Zeitung. In 1844, together with David Cassel, he drafted the Plan der Real Encyclopädie des Judenthums, a prospectus of which work was published in the Literaturblatt des Orients; but the project was not carried through by Steinscheider. On 17 March 1848 Steinschneider, after many difficulties, succeeded in becoming a Prussian citizen. The same year he was charged with the preparation of the catalogue of the Hebrew books in the Bodleian Library, Oxford (Catalogus Librorum Hebræorum in Bibliotheca Bodleiana, Berlin, 1852–60), a work which was to occupy him thirteen years, in the course of which he spent four summers in Oxford. In 1850 he received from the University of Leipzig the degree of Ph. D. In 1859 he was appointed lecturer at the Veitel Heine Ephraim'sche Lehranstalt in Berlin, where his lectures were attended by both Jewish and Christian students. From 1860 to 1869 he served as representative of the Jewish community at the administration, before the tribunals of the city, of the oath More judaico, never omitting the opportunity to protest against this remnant of medieval prejudice. From 1869 to 1890 he was director of the Jüdische Mädchen Schule (school for girls of the Jewish community), and in 1869 he was appointed assistant ("Hilfsarbeiter") in the Royal Library, Berlin. From 1859 to 1882 he edited the periodical Hebräische Bibliographie. In 1872 and 1876 he refused calls to the Hochschule für die Wissenschaft des Judenthums in Berlin and the Budapest University of Jewish Studies, respectively, holding that the proper institutions for the cultivation of Jewish science were not the Jewish theological seminaries, but the universities.

Қызмет саласы

Ол теологиядан мүлдем басқа салаларды таңдады, мысалы, математика, филология, табиғаттану және медицина, еврейлердің өркениет тарихында (Kulturgeschichte) атқарған рөлін көрсету үшін. Зунц еврей ғылымының негізін салса, Штайншнайдер осы құрылыстың көптеген маңызды бөліктерін аяқтады. Ол алғаш рет XVIII ғасырдың соңына дейінгі еврей әдебиетінің жүйелі шолуын жасады және Еуропаның ірі кітапханаларында сақталатын еврей кітаптары мен қолжазбаларының каталогтарын жариялады. Бодлей каталогы оның ең көрнекті еврей библиографы ретінде танылуына негіз болды. Осы каталог, Лейден, Мюнхен, Гамбург және Берлин кітапханаларының каталогтары, сондай-ақ оның жиырма бір томдық «Еврей библиографиясы» еврей тарихы мен әдебиеті туралы мол мәліметтердің қоймасын құрайды. Оның ең маңызды түпнұсқа еңбектерінің бірі – «Орта ғасырлардағы еврей аудармалары және еврейлер аудармашы ретінде: Орта ғасыр әдебиеті тарихына үлес, көбінесе қолжазба көздері бойынша» (1849 жылы жоспарланған), 1893 жылы Берлинде жарық көрді. Еврей әдебиеті туралы Эрш пен Грубердің «Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste» (1844–47) энциклопедиясында жазғанда, ол шетелдік еңбектердің еврей әдебиетіне тигізген әсері туралы дереккөздердің жетіспеушілігін байқады. Ол Хьюет, Жордан, Вюстенфельд және Иоганн Георг Венрихтің аударма тарихы бойынша монографияларын жаңа еврей әдебиетін тақырып еткен монографиямен толықтыруға бел буды. 1880 жылы Франция институты орта ғасырлардағы еврей аудармаларының толық библиографиясы үшін сыйлық тағайындады; Штайншнайдер аударма жұмысына қаржы жинауға тырысып, Париждегі әріптестері, әсіресе Эрнст Ренан мен Хартвиг Деренбург, институтты осы тақырыпқа жылдық сыйлықты бөлуге көндіре алды. Көп ұзамай Франция институты грек тілінен араб тіліне жасалған аудармалар бойынша жұмыс үшін Брунет сыйлығын ұсынды, оны да Штайншнайдер жеңіп алды, бірақ ол екі сыйлықтың ақшасын бірінші француздық мемуардың неміс тіліндегі кеңейтілген нұсқасын дайындауға жұмсады, оны 1893 жылы өзі жариялады; содан кейін ол екінші мемуар негізінде бірнеше мақала жариялады. Штайншнайдер неміс, латын, француз, итальян және еврей тілдерінде оңай жазды; оның стилі кең таралған емес, тек «білгісі келетін және білімін арттырғысы келетін оқырмандарға» арналған; бірақ, таңқаларлықтай, ол Хорвицпен бірге мектеп оқушылары үшін «Имре Бина» (1846) кішкентай оқулығын және Бомбей қаласындағы Бене Израильдің Сассон мектебі үшін басқа да бастауыш мектеп кітаптарын жазуға дайындық танытты. 1839 жылы ол Сапфирдің «Pester Tageblatt» газеті үшін «Eine Uebersicht der Wissenschaften und Künste welche in Stunden der Liebe nicht uebersehen sind» және 1846 жылы «Манна» атты өлеңдер жинағын жазды, оны ол келісіміне келген Августа Ауэрбахқа арнады, оныңмен 1848 жылы үйленді. «Орта ғасырлардағы еврей аудармалары» еңбегінің қайта қаралып, ағылшын тіліне аударылып, жаңартылған нұсқасы қазіргі уақытта жарыққа шығуда. Екі томдықтары жарық көрді.

He chose fields far removed from that of theology proper, e. g., mathematics, philology, natural history, and medicine, to display the part which the Jews had taken in the general history of civilization (Kulturgeschichte). While Zunz had laid the foundations of Jewish science, Steinschneider completed many essential parts of the structure. He was the first to give a systematic survey of Jewish literature down to the end of the eighteenth century, and to publish catalogues of the Hebrew books and manuscripts which are found in the public libraries of Europe. The Bodleian catalogue laid the foundation of his reputation as the greatest Jewish bibliographer. This and the catalogues of the libraries of Leiden, Munich, Hamburg, and Berlin, as well as the twenty one volumes of his Hebräische Bibliographie, form a mine of information of Jewish history and literature. One of his most important original works is Die Hebräischen Übersetzungen des Mittelalters und die Juden als Dolmetscher: Ein Beitrag zur Literaturgeschichte des Mittelalters; meistenteils nach Handschriftlichen Quellen, (The Hebrew Translations of the Middle Ages and the Jews as Interpreters: a contribution to the literary history of the Middle Ages, mostly according to handwritten sources) published in Berlin, 1893, planned in 1849. While writing on Jewish literature for Ersch and Gruber's Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste (1844–47), he became conscious of the lack of sources on the influence of foreign works on Jewish literature. He determined to supplement the monographs of Huet, Jourdain, Wüstenfeld, and Johann Georg Wenrich on the history of translations by one having the Neo Hebrew literature as its subject. In 1880 the Institut de France offered a prize for a complete bibliography of the Hebrew translations of the Middle Ages; Steinschneider for some time had tried to raise money for his work on translations, and his associates in Paris, especially Ernst Renan and Hartwig Derenbourg, were able to convince the Institut to devote the annual prize to that topic. Shortly thereafter, the Institut de France offered the prix Brunet for a work on the translations into Arabic from the Greek, which Steinschneider also won, but he used the prize money from both awards to prepare the German enlarged version of the first French Mémoire, which he self published in 1893; he then published several articles based on the second Mémoire. Steinschneider wrote with ease in German, Latin, French, Italian, and Hebrew; his style was not popular, intended only "for readers who know something, and who wish to increase their knowledge"; but, curiously enough, he did not hesitate to write, together with Horwitz, a little reader for school children, Imre Binah (1846), and other elementary school books for the Sassoon School of the Bene Israel at Bombay. In 1839 he wrote Eine Uebersicht der Wissenschaften und Künste welche in Stunden der Liebe nicht uebersehen sind for Saphir's Pester Tageblatt, and in 1846 Manna, a volume of poems, adaptations of Hebrew poetry, which he dedicated to his fiancée, Augusta Auerbach, whom he married in 1848. A revision, English translation, and updating of the Hebrew Translations of the Middle Ages is currently under publication. Two volumes have already been published. *