Кіріспе

Екінші ғасырдағы христиан жазушысы Апеллес (грекше: Απελλής) – екінші ғасырдағы гностик христиан ойшылы. Ол қызметін Маркион Синопаның шәкірті ретінде, мүмкін Римде бастады. Бірақ белгілі бір кезде Апеллес Маркион шіркеуінен кетіп қалды немесе қуылды. Тертуллианның мәлімдеуінше, себебі ол Филумена есімді әйелмен жақын қарым-қатынасқа түсті, ол періштеден «аян» алғанын айтты, ал Апеллес оны көпшілік алдында оқыды. Маркион христиандардың ұялдап өмір сүруі және үйленбеуі керек деп уағыздаған, сондықтан Апеллестің Филуменамен қарым-қатынасы Маркион шіркеуі үшін қабылдаусыз болды. Содан кейін Апеллес Александрияға барып, Маркионизмнің өзгешеленген түрін, өзінің ерекше доктринасын жасады.

Доктрина

Кейбір жағынан Апелдің философиясы Маркионның ой-пікіріндегі толыққанды дуализмнен және материалдық әлемді теріске шығарудан кейіндік шегініс сияқты көрінеді. Мысалы, Апел Маркионның екі құдайға сенгеніне қарсы, тек бір Жоғары Құдайға сенді. Апелдің сөзіне қарағанда, Жоғары Құдай алдымен аспанды және ондағы «қуаттар мен періштелерді» жаратқан. Содан кейін Жерді Жоғары Құдайға бағынышты отты періште жаратты, ол аспандағы нәрселердің көшірмесін жасауға тырысты, бірақ оларды Жоғары Құдай жасағандай толықтырып жасай алмады. Апел Маркионның докетизмінен де шегінді, ол Исаның ешқашан денемен Жерге келмегенін айтқан. Апел Исаның нағыз адам денесі болғанын уағыздады, бірақ ол Исаның адамдық ата-аналардан туғанын жоққа шығарды. Керісінше, Апел Исаның тікелей аспаннан Жерге түскеніне сенді, ал оның денесі аспаннан түскен кезде «жұлдыздардан және жоғары әлемнің заттарынан» алынған материалдан жасалған. Сондай-ақ, ол Исаның аспанға қайта көтерілген кезде денесін бөліп, оны құраған элементтерді Жерге түскен кезде тапқан жерлеріне қайтарғанын үйретті. Апелдің еврейлік кітаптарға деген көзқарасы Маркионның көзқарасынан шамалы өзгеше болды. Маркион еврейлік кітаптардың жаратушы құдайдан алынған дұрыс және тарихи жағынан нақты аян екеніне сенсе, Апел Ескі Келісімнің көбінесе «аңыз-ертегілерден» және орындалмаған болжамдардан тұратынын есептеді. Дегенмен, ол еврейлік кітаптардың кейбір бөліктері шабыттанған деп санаған сияқты, бірақ оның қай бөліктерін шындық, қайсын жалған деп есептегені белгісіз. Апелдің пікірлері әртүрлі болғанымен, ол Маркионизмнің маңызды аспектілерін сақтап қалды. Маркион сияқты, Апел де дененің қайта тірілуін жоққа шығарды. Ол христиандардың тек жандары, емес денелері құтқарылып, аспанға көтеріледі деп сенді. Апел Маркионның «Апостоликон» кітабын, он Пауыл хаттарының қысқартылған нұсқаларын қамтитын кітапты, қасиетті кітап ретінде қолдануын жалғастырды.

Мұра

Апелл бірнеше кітап жазды, олардың барлығы қазір сақталмаған. Олардың арасында «Аян» деп аталатын кітап та болды, ол өзінің серіктесі Филуменадан алған аяндарынан туындағанын мәлімдеді. Апелл сондай-ақ «Силлогизмдер» деп аталатын бірнеше кітап жазды, онда ол Ескі ғияраттың Құдайға қатысты әртүрлі тұстарындағы жалғандықты көрсетуге тырысты. «Силлогизмдер» деген сөздің өзі Апеллдің Маркионның «Антитезалар» деп аталатын кітабына, ол Ескі және Жаңа ғияратты бір-біріне қарсы қойған, қарсы тұруға ниеттенгенін көрсетеді. Ол туралы соңғы рет Римде біздің заманымыздың екінші ғасырының соңында естілген. Апеллдің ізбасарлары, Апеллиталар, Апеллиакостар немесе Апеллиасттар деп белгілі, олар да көбінесе беймәлім. Тертуллиан оларға қарсы трактат жазған, бірақ ол бізге жеткен жоқ. IV ғасырда Миландық Амвросий өзінің «Жаннат туралы» (De paradiso) еңбегінде осы сектаға қарсы пікірлерін білдіреді, бірақ секта әлі де активті болған, әлде Амвросий Тертуллианның осы тақырыптағы басқа бір жоғалған еңбегін көшірген бе – белгісіз.