Кіріспе
Пражапати, индуизмдегі Брахма құдайының ұлы. Индуизмде Дакша ( ,) – жаратылыстың агенттері, пражапатилердің бірі, сондай-ақ құдайлық патша риши. Оның иконографиясында ол қалың денелі, әдемі бет немесе ешкінің басы бар адам түрінде бейнеленеді. Ригведада Дакша – адитья және діни шеберлікпен байланысты. Эпостар мен Пураникалық жазбаларда ол жаратушы құдай Брахманың ұлы және көптеген балалардың әкесі, олар түрлі жаратылыстардың ата-бабалары болды. Бір аңыз бойынша, ашуланған Дакша яджня (отқа шалу) өткізіп, кіші қызы Сати мен оның күйеуі Шиваны қасақана шақырмады. Линга Пуранада осы оқиға кезінде Шиваны қорлағандықтан, Сати ашуға толы күйде өзін өртеді, ал Шиваның қызметшісі Вирабхадра оны басын кесті. Кейіннен ол ешкінің басымен қайта тірілді. Көптеген Пураналарда Дакшаның басқа Манвантарада (Ману дәуірінде) Прачетасқа қайта туғаны айтылады.
In Hinduism, Daksha ( ,) is one of the prajapati, the agents of creation, as well as a divine king rishi. His iconography depicts him as a man with a stocky body and a handsome face or the head of a goat. In the Rigveda, Daksha is an aditya and is associated with priestly skills. In the epics and Puranic scriptures, he is a son of the creator god Brahma and the father of many children, who became the progenitors of various creatures. According to one legend, a resentful Daksha conducted a yajna (fire sacrifice), and deliberately did not invite his youngest daughter Sati and her husband Shiva. In the Linga Purana, for insulting Shiva during this event, which caused Sati to self immolate in fury, he was beheaded by Virabhadra, an attendant of Shiva. He was later resurrected with the head of a goat. Many Puranas state that Daksha was reborn to Prachetas in another Manvantara (age of Manu).
Этимологиясы мен мәтіндік тарихы
"Дакша" сөзінің мағынасы "қабілетті", "шебер", "ұста", немесе "шындық". Бхагавата Пуранаға сәйкес, Дакша бала тудыруда шебер болғандықтан осы есімді алған. Бұл сөз сондай-ақ "сай", "энергиялы" және "от" деген мағыналарды да білдіреді. Кейіннен Брахманаларда (б.з.д. 900–700 жылдары) ол жаратушы құдай Праджапатимен теңестіріледі. Дакшаның яджнасы және қошқар басы – Пураналық бейнелеудің маңызды элементтері, алғаш рет Тайттария Самхитада кездеседі. Рамаяна және Махабхарата да Дакшаны еске алады. Дакша туралы көптеген әңгімелер Пураналарда (б.з. 3–10 ғасыры) табылады. Матся Пуранаға сәйкес, Дакша, Дхарма, Камадева және Агни Брахманың оң бас бармағынан, кеудесінен, жүрегінен және қабауларынан сәйкесінше туған. Бхагавата Пурананы қоса алғанда, көптеген мәтіндерде Дакша екі рет туған делінеді: біріншісі – Брахманың ойдан жаратылған ұлы (Манаспутра), ал екіншісі – Прачетас пен Маришаның ұлы. Кейінгі Пурана мифтерінен өзгеше, Риг Ведада Дакша мен Адити бір-бірінен пайда болғаны, яғни ол оның ұлы да, әкесі де екені айтылады. Прасути – Сваямбхува Манудың қызы, ол Дакшамен 16, 24 немесе 60 қыз тудырған (мәтін көзіне байланысты). Асикни (сондай-ақ Панчаджани және Вирани деп те аталады) – Вирана (немесе Панчаджана) атты тағы бір Пражапатидің қызы. Брахма Дакшаға әлемді мекендеуді тапсырды; ол ақылынан құдайлар, даналар, асуралар, якшалар және ракшастарды жаратты, бірақ одан әрі табысқа жете алмады.
Ұлдар
Пураналар бойынша, Дакша мен Асикни алғаш бес мың ұл тудырды, олар Харьяшвалар деп аталды. Олар Жерді адамдармен толықтыруға ниеттенген, бірақ Нараданың кеңесімен о дүниелік істерді зерттеуге бет бұрып, қайтып оралмады. Брахма осы жоғалтудан кейін қайғыға батқан Дакшаны жұбатқан екен. Дакша мен Асикни тағы да мың ұл (Шабалашвалар) тудырды, олардың да ниеттері осыған ұқсас болды, бірақ Нарада оларды сол нәтижеге жеткізді. Ашуға ішкен Дакша Нараданы мәңгілікке адасып жүруге қарғыды. Вишну Пуранаға сәйкес, осы қыздар мен олардың күйеулерінің аттары: Осы қыздармен бірге, махаббат құдайы Рати де Дакшаның ұрпағы саналады. Шива Пурана мен Калика Пуранада ол Брахма махаббат құдайы Камаға әйел іздеуді сұрағаннан кейін Дакшаның терiнен пайда болғаны айтылады.
Along with these daughters, the goddess of love, Rati, is also considered an offspring of Daksha. The Shiva Purana and Kalika Purana narrate that she emerged from the sweat of Daksha after he was asked by Brahma to present a wife to the love god Kama.
Чандраны қарғау
Пурандарда Дакша Айдың толуы мен кемілуіне жауапты деп суреттелген. Ай құдайы Чандра, жиырма жеті Накшатраны (немесе жұлдыздар шоқтарын) бейнелейтін Дакшаның жиырма жеті қызына үйленді. Олардың ішінде Чандра Рохиниге көбірек мән берді және көп уақытын онымен өткізді. Қалған 26 қарындасы қызғанып, әкесіне шағымданды. Дакша бастапқыда Чандраны көндіруге тырысты, бірақ оның әрекеттері нәтиже бермегенін көрген соң, ай құдайына ауруға шалдығып, жарқырауын жоғалтуын тіледі. Чандра өсімдіктердің де құдайы болғандықтан, өсімдіктер құру бастады. Девалар Дакшаны жұбатты, олардың тілегі бойынша ол Чандраға әр екі апта сайын ауруға шалдығатынын және одан біртіндеп жазылатынын айтты. Осыдан Айдың әр айда толып-кемитіні пайда болды.
Дақша-яғна
Дакша-ягья индуизмдегі бірқатар ағымдардың құрылуы мен дамуындағы маңызды бетбұрыс ретінде қарастырылады. Оқиға Шиваның жұбайы Сатидің орнына Парватиді алмастыруға әкелген жағдайларды және кейіннен Ганеша мен Картикея туралы әңгімелерге бастаған жайттарды сипаттайды. Дакшаның қыздарының бірі, көбінесе ең кішісі болған Сати, әрқашан Шиваға үйленгісі келген. Дакша оған тыйым салған, бірақ кейін ол оған рұқсат берді және Сати Шиваға үйленді. Бір күні Дакша Брихаспатистава ягьясын ұйымдастырып, қасақана Шива мен Сатиді шақырмады. Шива оған күйеуі мен өзі шақырылмаған Дакшаның рәсіміне бармауға кеңес бергенімен, туғандық сезімі Сатиді әлеуметтік тәртіп пен күйеуінің тілегін елемеуге итермеледі. Сати рәсімге жалғыз барды. Дакша оны құрметтемеді және қонақтардың алдында оны қорлады. Сати одан әрі қорлық көтере алмай, құрбандық отына секіріп, өзін өртеді. Шива осы қайғылы жаңалықты естігенде, ашуланып, шашының бір торын жұлып алып, жерге тигізіп, Вирабхадра мен Бхадракалиді шақырды. Вирабхадра мен бхутаганалар оңтүстікке қарай жорықтап, барлық ғимараттарды қиратты. Дакшаның басы кесілді, ал рәсім өткен орын шабуыл кезінде қиратылды. Ягьяның бас жұбысы Бхригу, Ганалармен күресу үшін Рибхуларды шақырды, бірақ ол бағанға байланды және оның сақалы күшпен жұлынды. Горац Хейман Уилсонның сөзінше, Вахнидің қолы кесілді, Бхаганың көзі тілінді, Пушаның тісі сынды, Яманың жебесі сынды, Құдайлардың мұрындары кесілді, Сома сапырылды, ал Сваямбхува Манвантараның Индрасы Яджнешвара бұғы түрінде қашуға тырысты, бірақ оның басы кесілді. Дакша да қашуға тырысты, бірақ Вирабхадра оны ұстап, басын кесті (кейбір аңыздарда ол Дакшаның басын өзінің қолымен кесіп тастады). Басы отқа лақтырылды, ал Вирабхадра әскерімен бірге Кайласаға қайтты. Кейін Шиваның ашуы басылды. Ол Дакшаны кешіріп, қайта тірілтті, бірақ ешкінің басымен. Бхригу мен басқаларға олардың бөліктері қайта берілді. Бас жұбысы Вишну болғандықтан, Дакша Шиваға құрбандықтардың бір бөлігін ұсынды және құрбандық сәтті аяқталды.