Кіріспе
Цинхона (/sɪŋ/'k/oʊ/nə/ немесе /sɪ/n/'ch/oʊ/nə/) – Rubiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, кемінде 23 түрден тұрады. Бұлардың барлығы Оңтүстік Американың батысындағы Анд тауларының тропикалық ормандарында табиғи түрде өседі. Кейбір түрлері Орталық Америкада, Ямайкада, Француз Полинезиясында, Сулавесиде, Оңтүстік Атлантикадағы Сент-Хелена аралында, Африканың тропикалық жағалауындағы Сан-Томе және Принсипиде тамыр түбітіп, басқалары Үндістан мен Явада өсірілген, онда олардың будандары пайда болған. Цинхона тарихи тұрғыдан дәрілік қасиеттері үшін ізделіп келді, себебі бірнеше түрдің қабығынан хинин және басқа да алкалоидтар алынады. Бұл заттар еуропалық отаршылдық дәуірінде безгекке қарсы тиімді ем болғандықтан, үлкен экономикалық және саяси маңызға ие болды. Туыстағы ағаштар безгекке қарсы қасиеттеріне байланысты «қызба ағаштары» деп те аталады. 1944 жылы хининнің жасанды түрде синтезделуі, безгекке төзімді штаммдардың көбеюі және баламалы емдеулердің пайда болуы Цинхона өсіруге деген үлкен экономикалық қызығушылықты азайтты. Цинхона алкалоидтары синтетикалық препараттарға төзімділік дамытқан Plasmodium falciparum безгегін емдеуде үміт береді. Перудің ұлттық ағашы – Cinchona туысына жатады.
Cinchona (pronounced /s//ɪ//ŋ/'/k//oʊ//n//ə/ or /s//ɪ//n/'/ch//oʊ//n//ə/) is a genus of flowering plants in the family Rubiaceae containing at least 23 species of trees and shrubs. All are native to the tropical Andean forests of western South America. A few species are reportedly naturalized in Central America, Jamaica, French Polynesia, Sulawesi, Saint Helena in the South Atlantic, and São Tomé and Príncipe off the coast of tropical Africa, and others have been cultivated in India and Java, where they have formed hybrids. Cinchona has been historically sought after for its medicinal value, as the bark of several species yields quinine and other alkaloids. These were the only effective treatments against malaria during the height of European colonialism, which made them of great economic and political importance. Trees in the genus are also known as fever trees because of their antimalarial properties. The artificial synthesis of quinine in 1944, an increase in resistant forms of malaria, and the emergence of alternate therapies eventually ended large scale economic interest in Cinchona cultivation. Cinchona alkaloids show promise in treating Plasmodium falciparum malaria, which has evolved resistance to synthetic drugs. Cinchona plants continue to be revered for their historical legacy; the national tree of Peru is in the genus Cinchona.
Этимологиясы және жалпы атаулары
Карл Линней 1742 жылы бұл туысты атады, бұл Лимадағы испан вице-королі Чиншон графының әйелін 1630 жылдары емдеген деген мәлімдемеге негізделген, бірақ бұл оқиғаның растығы күмәнді. Линней итальянша Cinchona деп жазған, бірақ Chinchón атауы (испан тілінде tʃinˈtʃon деп айтылады) Клемент Маркхам және басқалардың атауды Chinchona деп түзетуді ұсынуына әкелді, ал кейбіреулер өсімдіктің жалпы атауы үшін /tʃ//ɪ//n/'/tʃ//oʊ//n//ə/ деп айтуды ұнатады. Оңтүстік Америкадағы дәстүрлі медицинада қолданылатын джизуит қабығы және джизуит ұнтағы Цинхонадан шыққан.
Сипаттама
Синхоналар – Rubiaceae тұқымдасына жататын, биіктігі өсетін, мәңгі жасыл жапырақты ірі бұталар немесе кіші ағаштар. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, дөңгелек немесе сүйірленген пішіндес, ұзындығы 10–40 см. Гүлдері ақ, қызғылт немесе қызыл түсті болып келеді және гүлшоғырларында (паникерде) гүлдейді. Жемісі – көптеген тұқымдары бар кішкентай қапшық. Бұл туыстың ерекше белгісі – гүлдерінің шеттерінде түк бар корулла жапырақтары. Cinchoneae тайпасына Cinchonopsis, Jossia, Ladenbergia, Remijia, Stilpnophyllum және Ciliosemina туыстары кіреді. Оңтүстік Америкада синхона түрлерінің табиғи популяциялары географиялық тұрғыдан ерекшеленеді. 19 ғасырда ағылшын және голланд Ост-Инд компаниялары Үндістан мен Яваның бірдей аймақтарында бірнеше түрді өсіруге енгізгені гибридтердің пайда болуына себеп болды. Линней бұл туысты Эквадордың шағын аймағында ғана өсетін және медициналық маңызы шамалы Cinchona officinalis түріне сүйене отырып сипаттаған. Кейіннен 300-ге жуық түр сипатталғанмен, 1998 жылы жасалған қайта қарау нәтижесінде тек 23 түр анықталды.
Алғашқы сілтемелер
Қазіргі кезде Синхона туысына жататын ағаштардың қабығының қызбаға қарсы қасиеттері еуропалық байланысқа дейін көптеген Оңтүстік Америка мәдениеттерінде қолданылған. Иезуиттер Жаңа әлемнен емдік заттарды жеткізуде маңызды рөл атқарды. Синхона түрлерін безгекті емдеумен байланыстыратын дәстүрлі әңгімені алғаш рет 1663 жылы итальяндық дәрігер Себастьяно Бадо жазған. Онда Лима қаласында терциандық қызбамен ауырған Перу вице-королі және Чинчон графы Луис Жеронимо де Кабрераның әйелі туралы айтылады. Испан губернаторы дәстүрлі емді ұсынған, нәтижесінде ол керемет түрде жазылған. Содан кейін графша көп мөлшерде қабыққа тапсырыс беріп, оны Еуропаға алып кеткен. Бадо бұл ақпаратты Перудегі саудагер Антониус Боллус есімді итальяндықтан алғанын мәлімдеді. Клемент Маркхэм графшаны Ана де Озорио деп атады, бірақ Хаггис бұл дұрыс емес екенін көрсетті. Ана де Озорио 1621 жылдың тамызында Чинчон графына үйленді және 1625 жылы, граф 1628 жылы Перу вице-королі болып тағайындалғанға дейін қайтыс болды. Оның екінші әйелі Франсиска Энрикес де Рибера онымен бірге Перуға барды. Хаггис графтың күнделіктерін зерттеп, графтың өзінің қызбаға шалдыққандығы туралы ешқандай жазба таппады, бірақ графтың көп рет безгекке шалдыққанын анықтады. Осы және басқа да көптеген қарама-қайшылықтарға байланысты Бадоның әңгімесі көбінесе аңыз ретінде қарастырылады. 1638 жылы Фрай Антонио де Ла Каланча квина қабығының Лоха (Локса) ағашынан алынғанын айтқан. Ол екі тиын салмақтағы қабық ұнтағын суға салып, қызба мен "терциан" ауруларын емдеу үшін ішкенін жазды. Иезуит әкесі Бернабе Кобо (1582–1657) 1653 жылы "қызба ағашы" туралы да жазған. Аңызды ағылшын әдебиетінде Маркхэм танымал етті, ал 1874 жылы ол "Чинхона туысының дұрыс жазылуы үшін үндеу" жариялады. Испан дәрігері және ботанигі Николас Монардес 1574 жылы Испанияда қолданылған Жаңа әлемнің қабық ұнтағы туралы жазды, ал басқа дәрігер Хуан Фрагосо 1600 жылы белгісіз ағаштан алынған қабық ұнтағын әртүрлі ауруларды емдеу үшін қолданғанын жазды. Екеуі де оның жеміс бермейтін және жүрек пішіндес жапырақтары бар ағаш екенін айтады; олардың Синхона түрлеріне қатысты болған болуы мүмкін. Квина-квина немесе квинкина есімі Еуропада қолданылған және кечуа халқы қолданған жергілікті атауға негізделген Синхонаның ежелгі атауы ретінде ұсынылды. Италиялық дереккөздер квинаны "чина" деп жазды, бұл Қытайдан келген Смилакспен шатасуға себеп болды. Хаггис кина мен иезуит қабығының шын мәнінде Myroxylon peruiferum, яғни Перу бальзамына қатысты екенін, және бұл 1500 жылдары испан саудасында маңызды тауар болғанын дәлелдеді. Уақыт өте келе, Мироксилон қабығы қазіргі Синхона қабығына ұқсас болған болуы мүмкін. Бірте-бірте, қоспаның үлесі артты және безгекті емдеуде қолданылатын негізгі терапиялық құрауышқа айналды. 1677 жылы қабық Лондон фармакопеясына Cortex Peruanus деп енгізілді.
Экономикалық маңызы
Ақырында, "бозым ағашын" 1735 жылы меридиан доғасын өлшеу үшін Китоға келген астроном Чарльз Мари де ла Кондамин мұқият сипаттады. Бірақ оның сипаттаған Cinchona officinalis түрінің емдік қасиеттері шамалы екені анықталды. Еуропада алғаш рет тірі өсімдіктер 1846 жылы Боливиядан Хью Алгернон Уэдделл жинаған тұқымнан Жасыл желектер бағында өсірілген C. calisaya болды. Нуэва Гранаданың вице-королі Педро Мессия де ла Серданың дәрігері Хосе Селестино Мутис 1760 жылдан бастап Колумбиядағы цинхона туралы мәліметтер жинады және суреттерімен бірге El Arcano de la Quina (1793) атты қолжазба жазды. Ол 1783 жылы коммерциялық құнды өсімдіктерді іздеу үшін испан экспедициясын ұсынды, ол мақұлданды және оның немере інісі Синфорозо Мутис 1808 жылы қайтыс болғаннан кейін жалғасты. Қабыққа деген сұраныс артуымен ормандардағы ағаштар жойыла бастады. Перу және айналасындағы елдер цинхона қабығына монополияны сақтап қалу үшін 19 ғасырдың басында цинхона тұқымдарын және көшеттерін экспорттауға тыйым салды. Еуропаның отарлық державалары ақырында бұл өсімдікті тропиктің басқа аймақтарында өсіруді қарастырды. 1743 жылғы француз миссиясы, оның құрамында де ла Кондамин де болды, цинхона өсімдіктерін жоғалтты, себебі толқын оларды кемеден алып кетті. Голландтар 1854 жылдан бастап Явада өсірілген өсімдіктерді әкелген Юстус Хаскарлды жіберді. 1860 жылы ағылшын саяхатшысы Клементс Маркхэм Шри-Ланка мен Оңтүстік Үндістанның Нилгири аймақтарына әкелінген өсімдіктерді жинауға барды. Ең көп қолданылған түрлер C. succirubra немесе қызыл қабық (қазір C. pubescens) болды, себебі оның шырыны ауамен жанасқанда қызыл түске енеді, сондай-ақ Cinchona calisaya. Пьер Жозеф Пельтье және Жозеф Биенаимэ Кавенту 1820 жылы хинин мен цинхонин алкалоидтарын бөліп алды. Кейін хинидин мен цинхонидин сияқты тағы екі маңызды алкалоид анықталды және осы компоненттердің құрамын зерттеу кинологияда стандартты процедураға айналды. Өсірілген ағаштардан хининнің өнімділігі төмен болды және қабық алудың тұрақты әдістерін әзірлеу үшін уақыт қажет болды. Осы уақытта Чарльз Леджер және оның туған жерлік көмекшісі Мануэль Инкра Мамани Боливиядан тағы бір түрді жинады. Мамани боливиялық шенеуніктер ұстап алып, қинап, өлімге ұшыратты, бірақ Леджер жоғары сапалы тұқымдарды алды. Бұл тұқымдар ағылшыздарға ұсынылды, бірақ олар қызығушылық танытпады, ал қалғаны голландтарға сатылды. Голландтар олардың құндылығын байқап, көбейтіп өсірді. Кейін Cinchona ledgeriana деп аталған түр Голланд Индонезиясында өсірілген қабықта 8-13% хинин берді, бұл британдық үнді өндірісін басып өтті. Кейін ғана ағылшыздар оның құндылығын түсініп, C. ledgeriana тұқымдарын голландтардан алуға тырысты. Франческо Торти цинхонамен емдегенде қызбаның реакциясын қызбаларды жіктеу жүйесі немесе диагностика құралы ретінде пайдаланды. Малярияны тиімді емдеуде қолданылуы Галеннің юморизм идеялары мен қан құю арқылы емдеуді тоқтатты. Клементс Маркхэм Индонезияда Cinchona түрлерін орнатудағы рөлі үшін рыцарь атағын алды. Хаскарл Голландтың Арыстан орденінің рыцары атанды.
Экология
Синхона түрлері кейбір көбелектердің (лепидоптералардың) дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, оның ішінде engrailed, commander және Endoclita туысының өкілдері, соның ішінде E. damor, E. purpurescens және E. sericeus. C. pubescens кейбір аралдарда, мысалы Галапагос аралдарында бақылаусыз өсіп, жергілікті өсімдік түрлерін ығыстырып тастау қаупін тудырды.
Дәстүрлі медицина
Еуропалықтар оны алғаш байқаған кезде, Анд тауларының жергілікті халықтарының дәстүрлі медицинасында цинхона қабығы қолданылған-қолданылмағаны белгісіз. Цинхона – фалципарум безгегін емдеу үшін әлі де ұсынылатын хининнің экономикалық тұрғыдан пайдалы жалғыз көзі.
Еуропа
Италиялық ботаник Пьетро Кастелли Синхона түрін атаған алғашқы итальяндық жарияланым ретінде ерекшеленетін памфлет жазды. 1630-шы жылдары (немесе 1640-шы жылдары, дереккөздерге байланысты) қабық Еуропаға экспорттала бастады. 1640-шы жылдардың соңында қабықты қолдану тәсілі Schedula Romana еңбегінде көрсетілген. Лондон Корольдік қоғамы алғашқы жылында (1666) «Д-р Сиденхэмнің «Methodus curandi febres» атты кітабы туралы есеп…» дегенді жариялады. Англия королі Чарльз II малярияны керемет түрде емдегендігімен танымал Роберт Талборды шақырды. Сол кезде қабық діни пікір таластарына себеп болғандықтан, Талбор патшаға ащы қабықтан жасалған қайнатылманы үлкен құпияда берді. Бұл ем патшаны малярия қызуынан толық құтқартты. Қарсылығында Талборға беделді Корольдік дәрігерлер колледжіне қабылдану ұсынылды. 1679 жылы Талбор Франция королі Людовик XIV-ке шақырылды, оның ұлы малярия қызуынан зардап шегіп жатқан еді. Сәтті емдеуден кейін патша оған 3000 алтын тәж және өмір бойына зейнетақы тағайындады. Талбордан осы оқиғаның барлығын құпия сақтау сұралды. Талбор қайтыс болғаннан кейін француз королі мынадай рецептті жариялады: жеті грамм гүл жапырақтары, екі унция лимон шырыны және шараппен берілетін цинхона қабығының күшті қайнатылмасы. Шарап қолданылуының себебі – цинхона қабығының кейбір алкалоидтары суда ерімейді, бірақ шараптағы этанолда ерітеді. 1738 жылы Шарль Мари де Ла Кондаминнің «Sur l'arbre du quinquina» атты еңбегі, экспедицияның жетекші мүшесі, Пьер Годен және Луи Бугермен бірге Экватор маңындағы меридиан доғасының 1/4 бөлігінің ұзындығын анықтау үшін Эквадорға жіберілген экспедицияның нәтижесі, Француз ғылым академиясы тарапынан жарияланды. Онда ол үш түрлі цинхонаны анықтады.
Гомеопатия
Гомеопатияның пайда болуы цинхона қабығын сынауға негізделген. Гомеопатияның негізін қалаушы Сэмюэл Ганеман Уильям Калленнің "Медициналық материалы" еңбегін аудару кезінде Калленнің перу қабығының үдемелі қызбадан емдейтінін жазғанын байқады. Ганеман перу қабығын гомеопатиялық емес, үлкен дозада күнделікті қабылдады. Екі аптадан кейін ол малярияға ұқсас белгілерді сезінді. Осы "ұқсас ұқсасқа емдейді" деген ой оның гомеопатия туралы жазған еңбектерінің бастапқы нүктесі болды. Зерттеушілер, гомеопаттар да, скептиктер де Ганеманның симптомдарын хининге жоғары сезімталдығының белгісі деп санайды.
Басқа химиялық заттар
Алкалоидтармен қатар, көптеген цинхона қабығында цинхотан қышқылы болады, ол белгілі бір танин. Ол тотығу арқылы тез арада қара түсті флобафенді – қызыл цинхоналық, цинхоналық фулвин қышқылы немесе цинхоналық қызыл түрін шығарады. 1934 жылы, дәрілерді барлық елде қолдану үшін арзан және тиімді ету мақсатында Ұлттар Лигасының Малярия комиссиясы "тотаквина" деп аталатын стандартты ұсынды. "Тотаквинаға" кемінде 70% кристалданатын алкалоидтар қажет болды, оның ішінде кемінде 15% -ы хинин, ал аморфты алкалоидтар 20% -дан аспауы керек.
Мақалалар
"Әлем картасын өзгерткен ағаш", Виттория Траверсо, 28 мамыр 2020 ж., BBC.com.