Кіріспе

Кейбір тілдердегі фонетикалық дыбыс – r түсті немесе ротикалық дауысты (осыны ретрофлекстік дауысты, вокалды r немесе ротацияланған дауысты деп те атайды) – үшінші форманттың жиілігін төмендететіндей өзгертілген дауысты. R түсті дауыстылар әртүрлі тәсілдермен артикуляциялануы мүмкін: дауыстыны артикуляциялау кезінде тіл ұшы немесе жағы кем дегенде бір бөлігімен жоғары көтерілуі мүмкін (ретрофлекстік артикуляция) немесе тілдің артқы бөлігі жиырылуы мүмкін. Бұған қоса, дауыстық жол көбінесе көмекей аймағында тарылуы мүмкін. Бұл дыбыс Данияның кейбір Ютланд диалектілерінде, сондай-ақ Америка және Азияның бірнеше түпкі тілдерінде кездеседі, оның ішінде АҚШ-тағы Серрано және Юрок, Қытайдағы Луобохэ Мяо және Мандарин қытай тілі, ал Үндістанда Бадага тілінде.

Нөмірлік

IPA-да r түстес дауысты, дауыстының оң жағына қойылған ілгек диакритикалық белгісімен көрсетіледі. Мысалы, IPA-ның шва символы – , ал r түстес шва символы – . Сол сияқты, IPA-ның ашық ортаңғы дөңгеленбеген дауысты символы – , ал r түстес ашық ортаңғы дөңгеленбеген дауысты символы – . Бұл диакритикалық белгі – Джон Сэмюэл Кенион жасаған немесе , символдарына ретрофлекстік ілгек (оң ілгек) қосу арқылы құрастырылған. Екеуі де 1939 жылы «American Speech» журналының редакторлары тарапынан IPA символы ретінде ұсынылды, осылайша оны басқа дауыстылардан ажыратуға болады. IPA 1947 жылғы кестесінде r түстес дауыстыларды транскрипциялаудың бірнеше тәсілін қабылдады: айналған r; жоғарғы индекстегі айналған r, , , , т.б.; ретрофлекстік ілгек , , , , т.б.; және 1951 жылғы кестеде нұсқа ретінде қосылды. 1976 жылы ретрофлекстік ілгек жеткіліксіз қолданылғандықтан қолданудан тоқтатылды. 1989 жылы Киль конвенциясында r түстес дауыстылар үшін дауысты символының оң жағына қойылған ілгек диакритикалық белгісі қабылданды, мысалы, . Ротикалық емес акценттер үшін және символдарын кезектестіру дәстүріне сәйкес, және сәйкесінше, басылған және басылмаған дауыстыларды білдіреді, олардың фонетикалық айырмашылығын емес. Айналған r жоғарғы индекстегі түрінің қолданылуы әлі де жиі кездеседі.

Квебек француз тілі

Квебек француз тілінде дауыстылар әдетте жақсы естіледі, ал «r» дыбыстық дауыстылар қарыз сөздерде де айтылады. Мысалы, «гамбургер» сөзі , ал «футбол» сөзі сияқты айтылуы мүмкін.

Басқа мысалдар

1930 жылдары дравид тіліндегі Бадага тілінің барлық бес дауыстысы екі деңгейлі ротикалық белгіге ие болды, бірақ қазіргі таңда аз ғана сөйлеушілер осы айырмашылықты сақтап қалды, және де тек бір немесе екі дауыстыда ғана. Мысалы, ротикалық белгісі жоқ "ауыз", жеңіл ротацизденген ("жартылай керілген") "білезік", және толық ротацизденген ("толық керілген") "егін". Алгик тілі Юрок ротикалық дауыстылар үйлесімділігін көрсетті. Жоғары емес дауыстылар , және сөз ішінде өзгеріп , болуы мүмкін. Мысалы, "үш" түбірі "үш (жануарлар немесе құстар)" сөзінде болып өтеді. Лубохе Миао тілінде де осы белгі бар.