Кіріспе
Полинезиялық оқшаулар – Полинезиялық ықпалдың негізгі аймағынан, яғни Полинезия үшбұрышы деп аталатын аймақтан тыс географиялық орналасқан бірнеше мәдени Полинезиялық қоғамдар. Олар Тынық мұхитының басқа екі аймағына – Меланезия мен Микронезияға шашырап орналасқан. Археологиялық және тіл білімі талдауларына сәйкес, бұл аралдар негізінен Тонга, Самоа және Тувалу аймақтарынан келген теңіз саяхатшылары Полинезиялықтармен мекенделген. Полинезиялық оқшаулардың ең жақын жерлері – Соломон аралдарындағы Анута мен Тикопия аралдары 10-13 ғасырлар аралығында қоныстандырылып, содан кейін Полинезиялық көші-қонның бірнеше толқындарын қабылдады. Ал ең алыс шеткері – Микронезия Федеративтік Штатындағы Нукуоро аралы тек 18 ғасырда мекенделген.
Polynesian outliers are a number of culturally Polynesian societies that geographically lie outside the main region of Polynesian influence, known as the Polynesian Triangle; instead, Polynesian outliers are scattered in the two other Pacific subregions: Melanesia and Micronesia. Based on archaeological and linguistic analysis, these islands are considered to have been colonized by seafaring Polynesians, mostly from the area of Tonga, Samoa and Tuvalu. The closest Polynesian outliers, Anuta and Tikopia in Solomon Islands, were settled some time between the 10th and 13th centuries and subsequently received multiple waves of Polynesian immigration, while the farthest outlier, Nukuoro in the Federated States of Micronesia, was only settled in the 18th century.
Жалпы анықтама
"Полинезия" деп аталатын аймаққа мыңдаған аралдар кіреді, олардың көпшілігі Гавай, Пасха аралы және Жаңа Зеландиямен шектелген жуан үшбұрыш тәрізді орналасқан. Полинезия үшбұрышынан тыс, Микронезия және Меланезия деп аталатын аймақтарда, шамамен жиырмадай арал бар, олардың көпшілігі кішкентай және қашық орналасқан, ал тұрғындары полинезия тілдерінде сөйлейді. Бұл аралдар жиынтығы полинезиялық "шеткерлік аралдар" деп аталады. Олардың тұрғындары, әдетте, Полинезияның өзінде кездесетін нәсілдік белгілерге ие. Полинезиялықтардың дене бітімі көбінесе қоңыр түсті, қараңғы, толқынды шашты және әдетте денелі, бұлшық еттері жақсы дамыған болып келеді. Полинезияның барлық шеткерлік аралдарындағы адамдардың полинезия тілдерінде сөйлейтіні олардың ата-бабаларының Полинезияның орталық аймағынан салыстырмалы түрде жақында көшіп келгенін көрсетеді. Дегенмен, әлеуметтік жағынан көптеген айырмашылықтар бар. Кейбір жерлерде шеткерлік аралдардың халқы Меланезиялықтар немесе Микронезиялықтарға жақын қоныстанған және олардың ықпалында болған сияқты. Ал басқа жерлерде географиялық жағдай, экологиялық орта немесе өздерінің таңдауымен оқшауланып, классикалық полинезиялықтарға ұқсас болып сақталған.
География
Полинезиялық ерекше мәдениеттер Тынық мұхитының бес елінде кездеседі: Микронезия Федеративтік Штаттарында, Папуа-Жаңа Гвинеяда, Соломон аралдарында, Вануатуда және Жаңа Каледонияда. Микронезия Федеративтік Штаттарында екі ерекше мәдениет бар: Капингамаранги және Нукуоро. Папуа-Жаңа Гвинеяда үш: Нугурия, Нукуману және Такуу. Ең көп ерекше мәдениетке ие ел – Соломон аралдары, онда жеті мәдениет бар (солтүстіктен оңтүстікке қарай тізімделген): Онтонг Ява (Луангиуа), Сикаяна (Стьюарт аралдары), Ваэакуа Таумако (Дафф аралдары мен Риф аралдары), оңтүстік-батыстағы Реннелл және Беллона, оңтүстік-шығыстағы Анута және Тикопия. Вануатуда үш мәдениет кездеседі: Эме, Меле (қазір Ифира Меле деп белгілі) және Футуна Анива (Футуна және Анива аралдарында). Футуна Тонгамен байланысын мойындайды. Жаңа Каледонияда Лояльті аралдарындағы Оувеада Фагавеа тілінде сөйлейтін бір полинезиялық ерекше мәдениет бар.
Тіл
Микронезия, Папуа-Жаңа Гвинея және Соломон аралдарының солтүстігіндегі шеткі топтар эллис тілдерінде сөйлейді (олардың ішінде тувалу тілі де бар), ал Соломон аралдарының оңтүстігінде, Вануату мен Жаңа Каледонияда футуни тілдерінде сөйлейді (олардың ішінде Валлис және Футуна тілдері де бар). Бұл – самоя тілдер отбасының екі тармағы, сондықтан оны кейде самоялық шеткі тілдер отбасысы деп атайды. Бұл Ядролық Полинезия тілдерінің бір тармағы. Осы аралдардың кейбіреулерінде шеткі халық жергілікті меланезиялық немесе микронезиялық тілде де сөйлей алады.
Генетика
1983 жылы Соломон аралдары мен Вануатуда 2400 адамның ДНК-сын талдаған зерттеу, топтың полинезиялық шеткі аралдарын нақты ажырататын маркерлерді анықтады. Қарастырылған төрт полинезиялық шеткі аралдың ішінде Анута генетикалық тұрғыдан ең ерекше болды, одан кейін Реннелл және Беллона келді. Тикопияға жақын жердегі Меланезия халқының ықпалы зор болды. Барлығы аралдар арасындағы халық қозғалысының іздерін көрсетіп, тіпті еуропалықтар, африкалықтар және азиялықтардан да тегі бар екенін аңғартады, бірақ соңғыларының үлесі төмен болды.