Кіріспе

1930 жылғы неміс музыкалық комедиялық драмалық фильм. 1930 жылғы "Көк періште" (Der blaue Engel) – Йозеф фон Штернбергтің режиссерлік жұмысы, Марлен Дитрих, Эмиль Яннингс және Курт Геррон қатысқан 1930 жылғы неміс музыкалық комедиялық драмалық фильм. Карл Цукмайер, Карл Фоллмёлер және Роберт Либманн жазған, ал Штернбергтің авторлық үлесі көрсетілмеген. Бұл фильм Генрих Маннның 1905 жылғы "Профессор Унрат" (Профессор Лас) романы негізінде жасалған және Германияның белгісіз солтүстік портындағы қаласында өтеді. "Көк періште" фильмi әдепті профессордың кабаре клоунына айналуы мен оның есінен шығуының трагедиясын көрсетеді. Бұл фильм – Германияның толық метражды дыбысты фильмдердің алғашқысы болды және Дитрихке халықаралық даңқ әкелді. Сонымен қатар, ол Фридрих Холландер мен Роберт Либманнның "Қайта-қайта ғашық боламын (көмектесе алмаймын)" әнін таныстырды – ол Дитрихтің визиттік карточкасына айналды. Фильм неміс киносының классикасы саналады. Фильм бір уақытта неміс және ағылшын тілдерінде түсірілді. Ағылшын нұсқасы бұрын жоғалған фильм деп есептелгенімен, бір данасы неміс киноархивінен табылып, қалпына келтірілді және 2009 жылдың 19 қаңтарында Сан-Францискодағы "Берлин және одан тыс" кинофестивалінде көрсетілді. Неміс нұсқасы "көзге түріп тұрғандай жақсырақ" деп есептеледі, себебі ол ұзағырақ және актерлердің ағылшын тілінде дұрыс айтудағы қиындықтарымен бұзылмаған.

Сюжет

Иммануэль Рат – Веймар қаласындағы жергілікті гимназияның (университетке түсуге дайындалған оқушылар оқитын орта мектептің) профессоры. Оқушылар оны құрметтемей, ойнап-оқыс әрекеттер жасайды. Рат бірнеше оқушысын әдемі Лола Лоланың суреттерін таратқаны үшін жазалайды, ол жергілікті "Көк періште" аталған кабаредегі басты жұлдыз. Оқушыларды клубта ұстап алу ниетімен Рат сол күні кешке барады. Ол онда бірнеше оқушыны табады, бірақ оларды қуалай келе, сахна артында Лоламен кездеседі және оған ғашық болады. Келесі күні кешке кабареге барып, бір оқушысының пальтосына жасырыннан тығып жіберген іш киімдерін қайтарады. Келесі күні таңертең, құмарлық түннен кейін, Рат мектепке кешігіп келіп, сыныбының тәртіпсіз екенін көреді; директор ашуланып, Раттың отставкасын талап етеді. Рат мектептегі лауазымынан кетіп, Лолаға үйленеді. Бірақ олардың бақыты ұзаққа соқпайды, себебі Рат Лолаға тәуелді болып қалады. Бірнеше жыл бойы ол күннен-күнге төмендеп, алдымен лас суреттер сатады, содан кейін Лола труппасының клоуны болып жұмыс істейді, есептерін төлеу үшін. Лоланың "бірнешеуге тиесілі әйел" деген мамандығына қатысты күмәні ақырында оны құштарлық пен қызғанышпен жейді. Труппа "Көк періштеге" қайта оралады, онда бәрі бұрынғы профессордың клоун рөлін көруге жиналады. Сахнада Ратты сиқыршы Киперт қорлайды, оның басына жұмыртқа лақтырады, сондай-ақ Лоланың күшті Мазеппаны құшақтап, сүйгенін көреді. Раттың ашуы шегіне жетіп, ақылдан асып кетеді. Ол Лоланы тұншықтыруға тырысады, бірақ Мазеппа мен басқалар оны тоқтатып, түзеткіш көйлекке кіргізеді. Сол түні Рат босатылып, бұрынғы сыныпқа қайта оралады. Құрметсіздікке ұшыраған, қорланған және кедейлікте қалған ол, бір кезде сабақ берген үстелге құлап, көз жұмады.

Өмірбаян

1929 жылға қарай Стернберг Paramount үшін бірнеше фильм аяқтаған болатын, бірақ ешқайсысы кассада сәттілікке жете қоймады. Дегенмен, Paramount-тың Германиядағы серіктес студиясы UFA оны өзінің алғашқы дыбысты фильмінде Эмиль Дженнингсті түсіруге шақырды. Дженнингс 1928 жылы Стернбергтің "Соңғы бұйрық" фильмінде Оскар жүлдесіне ие болған жұлдыз еді және түсірілім алаңында "мізгілдескен темпераменттердің ерте қақтығысына" қарамастан, Стернбергтің қатысуын арнайы өтінген. "Көк періште" және "Марокко" фильмдері, екеуі де 1930 жылы түсірілген, көбінесе оның алғашқы дыбысты фильмдері ретінде айтылса да, Стернберг 1929 жылы түсірген "Жылдамдық" фильмімен асинхронды дыбыс техникасында "таңғаларлық тәжірибе" жасаған еді.

Лола Лоланың актерлік құрамы

Әнші Люси Маннхаймді Лола рөліне UFA продюсері Эрих Поммер ұсынғанмен, Эмил Яннингс оны ірі өндіріс үшін жеткіліксіз деп санады. Стернберг автор Генрих Маннның актриса әріптесі Труда Хестербергті де қабылдамады. Стернберг мұқият қарастырған Бриджит Хелм рөлге қол жетімді болмады. Стернберг пен Поммер сахна және кино актрисасы Кэт Хаакқа 25 000 рейхсмарка төлеуге келісті. Стернберг 29 жастағы Мари Магдалена "Марлен" Дитрихті драматург Георг Кайзердің "Екі мойынтірек" атты музыкалық қойылымында алғаш көрді. Стернберг Дитрихті "оның болашақта қалай болатынын көріп" оны дайындауға бірден кірісті. Сынаушы Эндрю Саррис осы қарым-қатынастың ирониясына назар салып: "Жозеф фон Стернберг көбінесе Марлен Дитрихтің мистикасына бағынышты. "Көк періште" және тағы алты Стернберг-Дитрих фильмдеріндегі серіктестіктің Швенгали-Трилби имиджі осы туындылардың және Стернбергтің бүкіл мансабының маңызды жетістіктерін жасырды" деді.

Өндіріс

Берлиндегі UFA студиясына келгеннен кейін, Штернберг патша Николай II отбасының бұрынғы орыс рухани кеңесшісі Распутин туралы фильм түсіру ұсынысынан бас тартты. Бірақ, ол социалистік реформатор Генрих Маннның 1905 жылғы «Профессор Унрат» («Профессор Пысқыр») атты әңгімесіне қызығушылық танытты. Бұл әңгіме «неміс орта сыныбының жалған моралі мен бұзылған құндылықтарын» сынап, оны бейімдеуге келісті. Штернберг Маннның әңгімесінен көп бөлігін бас тартты (Маннның келісімімен), тек жоғары моральды колледж профессорының, еркіндікке құмар кабаре әншісіне ғашық болуын көрсететін сахналарды сақтап қалды. Фильм түсірілімі кезінде Штернберг диалогтарды өзгертті, жаңа сахналар қосты және актерлердің мінез-құлқын өзгертіп, сценарийге «мүлдем жаңа мағына берді». Профессордың сексуалдық құштарлықтан қызғанышқа, ашуға және ес-ақылдан безіп қалуы – Штернбергтің туындысы болды. Фильмнің табысын арттыру мақсатында «Көк періште» неміс және ағылшын тілдерінде, тиімділік үшін бірдей түсірілді. Суретке түсіру 1929 жылдың 4 қарашасынан 1930 жылдың 22 қаңтарына дейін 11 аптаға созылды. Бұл UFA өндірісі үшін сол кездегі өте қымбат – 500 000 долларлық бюджетпен жасалды. Фильм түсірілімі кезінде Яннингс, формальды түрде фильмнің жұлдызы болғанымен (басты рөлде), Штернберг пен Дитрихтің жақындасуына қызғанып, истерикаға беріліп, өндірістен кетумен қорқытты. «Көк періште» оның соңғы үлкен жетістігі болды, сонымен қатар UFA-ның соңғы табысты фильмдерінің бірі еді. Саррис бұл екі жақты ирония туралы былай деді:

«Көк періштенің соңғы трагикалық ирониясы Стернберг жобаны қолға алғанда күтпегендей екі қыры бар. Лола-Лоланың өрлеуі мен профессор Иммануэль Раттың құлдырауы шын өмірде Марлен Дитрихтің өрлеуімен және Эмиль Яннингстің құлдырауымен паралель жүреді».

Шығару

"Көк періште" 1930 жылғы 1 сәуірде Берлинде көрсетілімге шығуы жоспарланған, бірақ UFA иесі және өнеркәсіпші Альфред Гугенберг социалист Генрих Маннның туындыға қатысқанына наразы болып, оның шығарылуын тоқтатты. Туындыны басқарушы Поммер фильмді қорғады, ал Манн профессор Иммануэль Ратты Стернбергтің кино нұсқасында көбірек жақсы көретіндей бейнелеуінен өзінің буржуазияға қарсы сын-пікірін бөліп, мәлімдеме жасады. Өзін саяси көзқарасы жоқ деп жариялаған Стернберг фильм аяқталғаннан кейін ақпан айында елден кетіп қалды, осыдан кейін дау туды. Гугенберг ақырында қаржылық тиімділік үшін келісімге келді, бірақ Стернберг "Көк періштеде" "неміс буржуазиясының пародиясын" жасырғанына сенімді болды. Фильм "бірден халықаралық сәттілікке" ие болды. Стернбергтің талабы бойынша Дитрих Paramount компаниясымен келісімшартқа отырып Голливудқа шақырылды, онда студия 1930 жылы "Марокко" фильмін түсіріп, шығарды, ал "Көк періште" 1931 жылы американдық кинотеатрларда көрсетілді.

Қайта жасау, бейімдеу және пародиялар

"Көк періште" (1959), режиссер Эдвард Дмитріктің Курд Юргенспен қайта түсірген фильмі. Pousse Cafe, 1966 жылғы Бродвей мюзиклі, Дьюк Эллингтонның музыкасымен. Ол сәтсіз аяқталып, үш қойылымнан кейін жабылды. Пинджра (1972), режиссер В. Шантарамның Сандия мен Шрерам Лагумен бірге түсірген маратхи/хинди бейімдемесі. Лола (1981), режиссер Райнер Вернер Фассбиндердің фильмді және оның түпнұсқа романын еркін бейімдеуі. Корольдік Шекспир компаниясы Пэм Жемс жазған және Тревор Нанн қойған сахналық бейімдемені жасады, ол 1991-1992 жылдары Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарда болды. 1998 жылы Жемс бейімдемесі жапон тіліне аударылды. Акордеоншы Ясухиро Кобаяши жазған қосымша әндермен жапондық нұсқасы Токиодағы Бункамурада Кенжи Саваданың қатысуымен мюзикл ретінде қойылды. Румын драматургы Разван Мазилудың сахналық бейімдемесі 2001 жылы Бухаресттегі Одеон театрында тұңғыш рет көрсетілді, онда профессор рөлін Флорин Замфиреску, ал Лола Лола рөлін Майя Моргенстерн сомдады. 2010 жылдың сәуір айында Playbill Дэвид Томпсонның "Көк періште" мюзиклінің либреттосын жазып жатқанын хабарлады, ал Стью мен Хайди Родвальд музыкасын, ал Скотт Эллис режиссурасын жүзеге асырды. Лола Лоланың түнгі клубтағы қойылымын Дэнни Кей "Дабл" фильмінде (1961) Фраулейн Лили рөлінде, ал Хельмут Бергер Лучино Висконтидің "Күнәлілер" (1969) фильмінде пародиралады.