Шотландияның қолмен тоқылған «Харрис твид» матасы

Кіріспе

Қолдан тоқылған матаның түрі Харрис твиді (Clò mór немесе Clò hearach) – Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы тұрғындар өз үйлерінде қолмен тоқылған, Сыртқы Гебрид аралдарында аяқталған және Сыртқы Гебрид аралдарында боялған және иірілген таза биік сапалы жүннен жасалған твид мата. Осы анықтама, сапа стандарттары және Харрис твиді атауын қорғау 1993 жылғы Харрис твиді заңында бекітілген.

Этимология

Твид матасының түпнұсқа атауы "tweel" болған, бұл шотланд тіліндегі "twill" сөзі, себебі мата жай (немесе "tabby") тоқудың орнына "twill" тоқу арқылы тоқылған. "Tweel" сөзінің "tweed" сөзіне қалай және неліктен бұзылғаны туралы бірнеше теория бар; солардың бірінде 1830 жылдары лондондық саудагер Хавик фирмасынан "tweels" туралы сұрау келген хат алғанда, оны Твид өзенінен алынған тауар атауы деп жаңылыс түсінген. Өзен Шотландия шекарасынан ағып өтеді. Содан кейін тауарлар "tweed" деп жарнамаланды және осы атау қазірге дейін қолданылып келеді.

Тарих

Ғасырлар бойы Льюис пен Харрис аралдарының, сондай-ақ Уист, Бенбекула және Барра аралдарының тұрғындары кло-мор (шотланд гаэлінде) деп аталатын матаны қолмен тоқып келді. Бұл матаны бастапқыда шаруалар тоқыған, ол жеке және тұрмыстық қажеттерге арналған, сонымен қатар Солтүстік Шотландияның суық климатынан қорғауға өте ыңғайлы болды. Мата сондай-ақ сауда немесе айырбас үшін де қолданылды, ақырында арал тұрғындары арасында ақшаның бір түріне айналды; жалдау ақысын жамылғылармен немесе кло-мордың белгілі бір ұзындығымен төлеу жиі кездесетін жағдай болды. 18-шы ғасырдың соңына қарай, жергілікті шикізаттан жүн иіру шаруалар үшін маңызды өнеркәсіпке айналды. Дайын, қолмен тоқылған мата Шотландияның құрлығына экспортталып, ешкі және бұғы терілері сияқты аралдықтар өндірген басқа да тауарлармен сауда жасалатын. Шотландияға Өнеркәсіптік революция жеткенде, құрлықтағы өндірушілер механикаландырылған тоқу әдістерін жасады, ал Сыртқы Гебридтердегі тоқымашылар дәстүрлі әдістерін сақтап қалды. Льюис пен Харрис аралдарының тұрғындары қолмен тоқылған маталарының сапасымен ұзақ уақыттан бері танымал болды, бірақ 19-шы ғасырдың ортасына дейін бұл мата негізінен үй шаруашылығына немесе жергілікті нарықта сауда үшін өндірілді. 1836 жылы Александр Мюррей, 6-шы Данмор графы, әкесінен Солтүстік Харрис иелігін мұраға алғанда, Сыртқы Гебридтердегі твид өндірісі әлі де толығымен қолмен жүргізілді. Жүн жергілікті өсімдіктер мен лишайниктерден алынған бояғыштармен бояудан бұрын жұмсақ, лайлы сумен жуылды. Содан кейін ол өңделді, иірілді, және шаруалар өз коттедждерінде қолмен тоқылды. Дәстүрлі аралдық твид табиғи бояғыштарды пайдалану арқылы алынған түстің дақтарымен ерекшеленеді, соның ішінде "crottle" деп аталатын лишай (Parmelia saxatilis және Parmelia omphalodes), ол матаға тиісінше терең қызыл немесе күлгін қоңыр және қызыл қоңыр түстерін берді. Бұл лишайларды қолданудың нәтижесінде матаның оңай анықталатын ерекше иісі пайда болды. 1843 жылы 6-шы Данмор графының қайтыс болуымен, Харрис аралындағы оның иелігіне жауапкершілік оның әйелі, Леди Кэтрин Гербертке өтті. Леди Кэтрин Стронд ауылынан екі әйел бауырластар өндірген твид матасының жоғары сапасы мен сауда әлеуетін байқады. Олар өздері білім алған қаланың атымен Пейсли бауырлары деп аталды. 1846 жылы графша бауырластарға Мюррей отбасының тартанымен твид тоқуды тапсырды. Ол дайын матадан өзінің иелігіндегі аңшылар мен гиллилерге жакет тіктірді. Жаңа киімдер берік және су өткізбейтін болғандықтан, Данморлардың иелігіндегі өмірге өте қолайлы болды. Оның идеяларын "Фанни" Бекеттің жұмысы толықтырды. Ол тоқымашыларды ұйымдастырды, оқыту және сапаны бақылау процедураларын жасады және Харрис твидін тұрақты және жергілікті өнеркәсіп ретінде насихаттады. Графша жергілікті матаны аң ауру және спорттық киімдер үшін сәнді мата ретінде насихаттауды бастады. Көп ұзамай бұл мата сол кездегі жер иелері мен аристократияның, соның ішінде Виктория патшайымының жақын айналымының таңдауы болды. Осы жоғары сапалы "Харрис твидіне" сұраныс туғаннан кейін, леди Кэтрин Шотландияның құрлықтарына тағы да қыздарды оқыту үшін жіберді. Ол жүн өндірісін жақсартты, нәтижесінде тоқыма материалды біркелкі және жұмыс істеуге ыңғайлы етіп жасады. 1840-шы жылдардың соңына қарай Эдинбургтен Лондонға дейінгі саудагерлер артықшылықты таптарды қолмен тоқылған Харрис твидімен қамтамасыз етті. "Фанни" Бекет 1888 жылы Лондонға көшіп барды және жаңа өнімді басқарған "Шотландиялық үй өнеркәсібі" 1896 жылы шектеулі серіктестікке айналды. Бүгінде Харрис твидінің әрбір 50 метрі Гаррис твиді басқармасының инспекторымен тексеріліп, оған қолмен "Orb белгісі" қойылады. Harris Tweed Authority - 1993 жылғы Harris Tweed Act-қа сәйкес Harris Tweed-тің тұтастығын сақтауға жауапты заңды түрде тағайындалған басқарушы орган. Олар сот процестерін қозғауға, Orb штампын шығаруға, диірмендер мен тоқымашылар үйлерін тексеруге, өнеркәсіпті дамытуға және Сыртқы Гебридтер аралдарының тұрғындары атынан Харрис твидін қорғауға қатысады. Басты кеңсесі Сторноуэйде орналасқан, орган бас атқарушыдан, хатшыдан және екі инспектор мен штампшыдан тұрады. Сонымен қатар, жалақысы төленбеген мүшелерден тұратын бақылаушы кеңес және қолдау көрсететін заңгерлер тобы бар.

For centuries, the islanders of Lewis and Harris, the Uists, Benbecula and Barra wove cloth known as clò mòr ( in Scottish Gaelic) by hand. Originally woven by crofters, this cloth was woven for personal and practical uses and was ideal protection against the often cold climate of northern Scotland. The cloth was also used for trade or barter, eventually becoming a form of currency amongst islanders; it was not unusual for rents to be paid in blankets or lengths of clò mòr. By the end of the 18th century, the spinning of wool yarn from local raw materials had become a staple industry for crofters. Finished handmade cloth was exported to the Scottish mainland and traded, along with other commodities produced by the Islanders, such as goat and deer skins. As the Industrial Revolution reached Scotland, mainland manufacturers developed mechanised weaving methods, with weavers in the Outer Hebrides retaining their traditional processes. The islanders of Lewis and Harris had long been known for the quality of their handwoven fabrics, but up to the middle of the nineteenth century, this fabric was produced mainly for either home use or for trade and barter at the local market. When Alexander Murray, 6th Earl of Dunmore, inherited the North Harris Estate from his father in 1836, production of tweed in Outer Hebrides was still entirely manual. Wool was washed in soft, peaty water before being dyed using dyestuffs derived from local plants and lichens. It was then processed and spun, before being hand woven by the crofters in their cottages. Traditional island tweed was characterised by the flecks of colour achieved through the use of natural dyes, including the lichen known as "crottle" (Parmelia saxatilis and Parmelia omphalodes), which gave the fabric deep red or purple brown and rusty orange colours respectively. The use of these lichens also resulted in a distinctive scent that made older Harris tweed fabrics easily identifiable. Upon the death of the 6th Earl of Dunmore in 1843, responsibility for his estate on the Isle of Harris passed to his wife, Lady Catherine Herbert. Lady Catherine noticed the marketing potential and high quality of the tweed cloth produced locally by two sisters from the village of Strond. Known as the Paisley Sisters after the town where they had trained, the fabric woven by them was of a remarkably higher quality than that produced by untrained crofters. In 1846, the Countess commissioned the sisters to weave lengths of tweed with the Murray family tartan. She sent the finished fabric to be made up into jackets for the gamekeepers and ghillies on her estate. Being hardwearing and water resistant, the new clothing was highly suited to life on the Dunmores' estate. Her ideas were complemented by the work of "Fanny" Beckett. She organised the weavers, created training and quality control procedures, and promoted Harris tweed as a sustainable and local industry. The Countess began to promote the local textile as a fashionable cloth for hunting and sporting wear. It soon became the fabric of choice for the landed gentry and aristocracy of the time, including members of Queen Victoria’s inner circle. With demand established for this high quality "Harris tweed", Lady Catherine sent more girls to the Scottish mainland for training. She improved the yarn production process to create a more consistent, workable cloth and by the late 1840s, merchants from Edinburgh to London were supplying the privileged classes with hand woven Harris tweed. "Fanny" Beckett moved to London in 1888 and the "Scottish Home Industries", which managed the new product, became a limited company in 1896. Today, every 50 metres of Harris tweed are checked by an inspector from the Harris tweed Authority before being stamped, by hand, with the Orb Mark. The Harris Tweed Authority is the legally appointed governing body responsible for upholding the integrity of Harris tweed in accordance with the Harris Tweed Act 1993. They are involved in instigating litigation, issuing of the Orb Stamp, inspection of mills and weavers sheds, promotion of the industry and safeguarding Harris tweed on behalf of the islanders of the Outer Hebrides. Based in the island capital of Stornoway the Authority consists of a chief executive, secretary and two inspectors and stampers. There is also an overseeing board of unpaid members and a legal team in support.

Харрис твидті өңдеу зауыттары

Аралдарда үш диірмен жұмыс істейді, олардың әрқайсысының алдында клиенттерге бет бұрған компания бар. Компаниялар маркетинг, сату, клиенттерге қызмет көрсету және Харрис твидін клиенттерге таратумен айналысады, ал диірмендер өндіріс процесінің белгілі бір аспектілерін жүзеге асырады. Сторноуэйде орналасқан Кеннет Маккензи ЛТД диірмені Сыртқы Гебридтердегі қазіргі өндірушілердің ең ескісі болып табылады және 1906 жылдан бері Харрис твидін шығарып келеді. 2019 жылдан бері диірмен бұрын оны басқарған Александр Локербиге тиесілі. Карловей диірмені – Карловей ауылында орналасқан Харрис твидін көтерме саудамен өндіретін тәуелсіз кәсіпорын және қазіргі үш Харрис твиді тоқыма диірменінің ең кішісі. Ол дәстүрлі қолөнер машиналарын қолданып, бірегей, жеке және тапсырыс бойынша жасалған Харрис твиді матасын шығарады. Диірмен иелері 2016 жылдың қаңтар айында бизнеске сатып алушы іздеп жатқанын және диірменнің болашағы белгісіз екенін жариялады. Harris Tweed Hebrides 2007 жылдың қараша айында Шоубостта қолданыстан шыққан диірменді қайта ашты. Компанияның негізгі акционері – мұнай өнеркәсібінде отыз жыл жұмыс істеген шотланд бизнесмен Иэн Тейлор.

Тоқымашылар

Барлық тоқымашылар өз бетінше жұмыс істейді және үш тоқыма фабрикасының кез келгенінен тапсырыс алған "фабрика тоқымашысы" немесе жеке тапсырыс бойынша өз маталарын жасап сататын "тәуелсіз тоқымашы" ретінде жұмыс істей алады. Фабрика тоқымашыларына фабрикалардан тікелей дайындалған жіп және жіп беріледі, сонымен қатар матаны қалай тоқу керектігі туралы нұсқаулар қоса беріледі. Твид тоқылғаннан кейін, оны аяқтау және мөрлеу үшін фабрика жинап алады, содан кейін фабрика оны сатады. Ал тәуелсіз тоқымашылар жіпті фабрикалардан сатып алып, өздері дайындап, көбінесе өздерінің дизайны бойынша тоқиды. Тәуелсіз тоқымашылар тоқыған маталарын аяқтау және мөрлеу үшін (олар бұл қызмет үшін төлейді) фабрикаға жібереді, содан кейін оны өздері сату үшін тоқымашыға қайтарады. Тоқымашы фабрика тоқымашысы ретінде де, тәуелсіз тоқымашы ретінде де жұмыс істей алады. Harris Tweed Industry Liaison Group индустрияға қатысты мәселелерді талқылау үшін үнемі жиналады және оған фабрика иелері, тоқымашылар өкілдері, HTA қызметкерлері, қаржыландыру ұйымдары, жергілікті кеңес мүшелері, сатып алушылар және басқа да салалық тұлғалар сияқты мүдделі тараптар кіреді.

Өндіріс процестері

Харрис твидінің жасалуы таза биік жүннен басталады, ол шевиот және шотланд қара жүзді қойларынан қырқылады. Жүннің көп бөлігі Ұлыбританияның материгінде өседі, бірақ шілде айының басында аралдық қауымдастықтар жергілікті қойларды жинап, қырқып, қоспаны молайту үшін бірігеді. Жүннің екі түрі біріктіріледі, осылайша олардың бірегей қасиеттері мен ерекшеліктерінен пайда көріледі.

Жүн қырқылып болғаннан кейін, ірі твид өндірушілердің фабрикаларына жеткізілгенге дейін тазартады, содан кейін түрлі-түрлі түстерге боялады. Жаңа боялған түрлі және ақ жүн алдын ала белгіленген пропорцияда өлшеніп, содан кейін дұрыс түс алу үшін нақты рецептуралар бойынша қолмен мұқият араластырылады. Содан кейін жіпке айналдыру үшін механикалық тісті роликтердің арасынан өткізіледі, бұл талшықтарды жақсы араластырып, жұмсартады. Бұл жұмсақ жіп тоқымаға беріктік беру үшін бұрылады. Жіп бұралғаннан кейін, тоқымашыларға жіп беру үшін матаның негізгі (солдан оңға) және тік (жоғарыдан төменге) жіптеріне арналған маталарға оралады. Бұл маңызды процесте мыңдаған тік жіптер нақты ретпен ұзын орамдарға жиналып, тоқымашыларға жіберуге дайын үлкен дорбаларға оралады. Барлық Харрис твиді тоқымашылардың үйінде, фабрика тоқымашылары үшін «қос енді» Bonas Griffith рапир тоқыма станогында немесе тәуелсіз тоқымашылар үшін әдетте ескі «бір енді» Hattersley тоқыма станогында қолмен тоқылады. Тоқымашы тік жіптің әр жібін тоқыма станогының тізбегінің тесіктерінен белгілі бір ретпен өткізіп, тоқыманы «байлайды», содан кейін тоқып бастайды, кез келген қателіктерді немесе үзілістерді жөндеп, толық аяқтайды. Твид «майлы күйінде» фабрикаға қайтарылады, мұнда ол кемшіліктерді түзету үшін даярлаушылардың қолынан өтеді. Дайын болғаннан кейін мата аяқталады. Кір, май және басқа да қоспалар сода және сабынды сумен жуып, соғып, кептіріп, бумен өңдеп, сығымдап, кесіп алынады. Соңғы кезең – тәуелсіз Харрис Твид Орталығының фабрикаларды апта сайын тексеруі, содан кейін матаға шынайылық белгісі ретінде темірмен басылатын Orb Mark таңбасы қойылады.

Harris tweed бүгін

2012 жылы Харрис твиді өндірісімен айналысатын тоқымашылар мен фабрикалар 1 миллион метр Харрис твиді өндірді, 2009 жылы 450 000 метрден кейін. Бұл 17 жыл ішіндегі ең жоғары өндіріс көрсеткіші болды. Соңғы үш жылда Харрис твиді «модада» қалып, High Street дүкендерінде де, жоғары сән коллекцияларының подиумдарында да жиі кездеседі. Оның танымалдылығының артуы өндіріс талаптарын қанағаттандыру үшін тоқымашылардың жаңа буынын даярлауға әкелді. Tommy Bahama, Topman, Barutti, Brooks Brothers, Nordstrom, Thomas Pink, J. Crew, Nigel Cabourn, Hugo Boss, Paul Smith, Primark және Prince of Scots сияқты ерлер киім брендтері матадан жакеттер, сырт киім және костюмдер тігуге қолданады. Аяқ киім брендтері де Харрис твидін пайдаланады, ең белгілілері – Nike, Dr Martens, Aigle, Red Wing Shoes және Clarks. 2008 жылы Глазгодағы 5 жұлдызды Blythswood Square қонақүйінде 90 000 метрден астам Харрис твиді қолданылғаннан кейін, сәнді интерьерлер нарығы да кеңейіп келеді. BRIC елдерінде жаңа нарықтар пайда болып, АҚШ және Еуропа, сондай-ақ Оңтүстік Кореяны қоса алғандағы Шығыс Азия елдерінде дәстүрлі нарықтар жаңарып жатыр. Матаға деген сату болжамдары оңтайлы.