Кіріспе
Туллахома жорығы (немесе Орта Теннесси жорығы) – 1863 жылғы 24 маусымнан 3 шілдеге дейін генерал-майор Уильям Роузкранс басқарған Камберленд армиясы жүргізген әскери операция. Бұл Америка Азамат соғысының ең керемет маневрлерінің бірі саналады. Оның нәтижесінде Конфедерация әскерлері Орта Теннессиден ығыстырылып, стратегиялық маңызы бар Чаттануга қаласына қауіп туды. Теннессидегі Конфедерация армиясы генерал Бракстон Брэгг басшылығымен тауларда берік қорғаныс позициясын ұстады. Бірақ Роузкранс бірнеше дұрыс есептелген алдау амалдары арқылы маңызды өткелдерді басып алды, мұнда жаңа жеті оқ атқыш Спенсер мылтығының көмегі зор болды. Конфедерация әскерлері генералдар арасындағы келіспеушіліктерге және жабдықтың жетіспеушілігіне байланысты қиындыққа тап болды, сондықтан көп ұзамай Таллахомадағы штаб-пәтерлерін тастауға мәжбүр болды. Бұл жорық Гетисбург пен Виксбургтегі екі тарихи одақтық жеңіске қол жеткізген аптада аяқталды, ал Роузкранс өзінің жетістігі көлеңкеде қалғанын айтты. Дегенмен, Конфедерация әскерлерінен шығын аз болды, ал Брэгг армиясы тез күш алып, екі айдан кейін Чикамауга шайқасында Роузкрансты жеңді.
The Tullahoma campaign (or Middle Tennessee campaign) was a military operation conducted from June 24 to July 3, 1863, by the Union Army of the Cumberland under Maj. Gen. William Rosecrans, and is regarded as one of the most brilliant maneuvers of the American Civil War. Its effect was to drive the Confederates out of Middle Tennessee and to threaten the strategic city of Chattanooga. The Confederate Army of Tennessee under General Braxton Bragg occupied a strong defensive position in the mountains. But through a series of well rehearsed feints, Rosecrans captured the key passes, helped by the use of the new seven shot Spencer repeating rifle. The Confederates were handicapped by dissension between generals, as well as a lack of supplies, and soon had to abandon their headquarters at Tullahoma. The campaign ended in the same week as the two historic Union victories at Gettysburg and Vicksburg, and Rosecrans complained that his achievement was overshadowed. However, Confederate casualties had been few, and Bragg's army soon received reinforcements that enabled it to defeat Rosecrans at the Battle of Chickamauga two months later.
Өмірбаян
Стоунс-Ривер шайқасынан кейін (31 желтоқсан 1862 – 2 қаңтар 1863), Роузкранс пен Брэгг арасындағы Теннесси штатының Мурфрисборо қаласындағы қымбат, бірақ тактикалық тұрғыдан шешуші емес шайқастан кейін, Брэгг армиясын оңтүстікке қарай 30 шақырымға жуық, Дак өзені бойында және Нэшвилл алқабын қоршап тұрған Хайленд Рим жотасының артына көшірді. Кішкентай топтар жота арқылы өтетін жолдарды күзетті, ал атты әскер әр қанатты қорғады, алдыңғы шеп 70 шақырымға жуық созылды. Туллахомада штаб-пәтері орналасқан Брэгг стратегиялық маңызды Чаттануга қаласын басып алу үшін Роузкранстың алға жылжуынан алаңдады, себебі ол маңызды теміржол торабы және Солтүстік Джорджияға қақпа болды. Оның атты әскері кең аумаққа тараған, өйткені ол Роузкранстың позициясын айналып өтуі мүмкін екенінен де алаңдады, бұл оны кері шегінуге немесе нашар жағдайда шайқасуға мәжбүр ететін еді. Брэгг сол қанатына шабуыл жасалатынын болжады, сондықтан генерал-лейтенант Леонидас Полк басқаратын үлкен жаяу әскер корпусын Шелбивиллдегі Гайдың ойысы арқылы орналастырды. Оның оң жағында, сегіз шақырым жерде генерал-лейтенант Уильям Дж. Харди корпусы Уортраста бекініп, Чаттанугаға апаратын басты жолды қорғады және басқа үш жолды нығайтуға дайын тұрды: (батыстан шығысқа қарай) Белл Бакл ойысы, Либерти ойысы және Гувер ойысы. Гувер ойысы жақсы қорғалмаған еді; ол Тастар мен Қазан өзендерін бөліп тұратын 1100 фут биіктіктегі жоталар арасындағы төрт шақырымдық өткел болатын. Өткел соншалықты тар болғандықтан, екі керуен бір-біріне жанынан өте алмайтын еді және айналасындағы жоталар бақылауда ұстады. Мықты бекіністер салынды, бірақ оларды тек бір атты полк қорғады. Науқаннан кейін Брэгг Таллахомадағы позициясының жеткіліксіздігі үшін сынға ұшырады. Харди оған оның позициясы майданнан да, қанаттан да шабуылға ұшырауы мүмкін екенін айтты. Роузкранс өзінің әскерін Мурфрисбороны алты айға жуық басып алып, уақытты қайта жабдықтауға, логистикалық база (Форт Роузкранс) салуға және жаттығуларға жұмсады, бірақ ол қыстың лайлы жолдарымен алға жылжуға дайын болмады. Ол президент Абрахам Линкольн, соғыс хатшысы Эдвин М. Стэнтон және бас қолбасшы Генри В. Галлектен Брэггке қарсы науқанды қайта бастауға көптеген өтініштер алды, бірақ қыс және көктем айларында оларға жауап бермеді. Үкіметтің басты уайымы, егер Роузкранс әрекетсіз отыра берсе, Конфедерация Брэгг армиясынан бөлімшелерді көшіріп, Виксбургке, Миссисипиге Одақтың генерал-майоры Улисс С. Грантқа жасап жатқан қысымды жеңілдетуге тырысуы мүмкін еді. Линкольн Роузкрансқа: "Мен сізді ешқандай асығыс әрекетке итермелеймін, бірақ сіз Брэггтің Грантқа қарсы Джонстонға көмектесу үшін жоғалып кетуіне жол бермеу үшін бар күшіңізді жұмсауыңызды өте қалаймын" деп жазды. Роузкранс егер ол Брэггке қарсы қозғалса, Брэгг бүкіл армиясын Миссисипиге көшіріп, Гранттың Виксбург науқанына одан да көп қауіп төндіретінін айтты. Осылайша, Брэггке шабуыл жасамай, Грантқа көмектесті. Роузкранстың сылтауларына ренжіген Галлек, егер ол қозғалмаса, оны жұмыстан босатумен қорқытты, бірақ ақырында ол тек "Роузкранстың телеграммаларға жұмсаған шығынына" наразылық білдірді. Брэггтің армиясы кешігулерден зардап шекті. Оның әскерлері орналасқан Баренс аймағы, өнімділігі төмен егістік жерлері бар аймақ болды, бұл Розекранс оған шабуыл жасағанша әскерін азықтандыруды қиындатты. Иронияға орай, Конфедерация әскерлері Чаттануга арқылы теміржолмен тасымалданған Оңтүстіктің ауыл шаруашылығына қажетті жабдықты қорғау үшін орналасқан болса да, олар аштыққа ұшырады, ал осы ауыл шаруашылығына қажетті жабдықтың үлкен бөлігі генерал Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясына жіберілді. Брэггтің бағынышты генералдары Кентуккидегі (Перивилл шайқасы) және Стоунс-Ривердегі шайқаста Брэггтің басшылығына наразылықтарын білдіруде қасқырлық жасады. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис шағымдарға жауап ретінде армияның жағдайын тексеру үшін генерал Джозеф Джонстонды жіберді. Дэвис Джонстонның, Брэггтің басшысының, жағдайды қажет деп тапқанын және даладағы армияның командасын алып, Брэггті бір жағына шығаратынын болжады. Алайда Джонстон оқиға орнына келді және Теннесси армиясының адамдарын салыстырмалы түрде жақсы жағдайда тапты. Ол Брэггке өзінің "Конфедерациядағы ең жақсы ұйымдастырылған, қаруланған, жабдықталған және тәртіпті армиясы" бар екенін айтты. Джонстон өзінің команданы қабылдау туралы кез келген ұсыныстан бас тартты, себебі адамдар оның жеке пайдасы үшін жағдайды пайдаланғанын ойлайды деп алаңдады. Дэвис Джонстонға Брэггті Ричмондқа жіберуді бұйырғанда, Джонстон Элиза Брэггтің ауруына байланысты кешіктірді. Оның денсаулығы жақсарғаннан кейін, Джонстон 1862 жылы жеті қырқа шайқасында алған жарақатынан туындаған денсаулық проблемаларына байланысты команданы қабылдай алмады. Қыс және көктем айларында екі тарап та сүйікті және көбінесе пайдасыз практикамен – атты әскерді шабуылдарға жіберумен айналысты. Брэггтің армиясының үштен біріне жуығы атты әскерден тұрды – 16 000 жауынгерге қарсы Одақтың шамамен 9 000 жауынгері. Ақпан айындағы Довер шайқасында (Форт Донельсонға шабуыл) генерал-майор Джозеф Уилер екі атты бригадасымен Довер, Теннессидегі гарнизонды басып алуға немесе Камберленд өзеніндегі Одақтың кемелерін бұзуға сәттілікке жете алмады. Наурыз айында Роузкранс Брэггтің байланысын үзу үшін жасаған топты жіберді, бірақ олар Томпсон станциясы шайқасында жеңіліп, тұтқынға алынды. Сондай-ақ наурыз айында генерал-майор Натан Бедфорд Форрест Брентвуд шайқасында Роузкранстың байланысын Брентвудта, Нэшвилл және Декатур теміржолындағы стансада шабуылдады. Атты әскер тарихшысы Стивен З. Старрдың айтуынша, генерал-майор Джон Хант Морган Индиана және Огайоға жасаған шабуылы "әскери түрғысынан ақылға сыймас" еді және Морганның тұтқынға алынуымен аяқталды. Джонстон генерал-майор Эрл Ван Дорнды Теннесси армиясының операциялық аймағына әкелгенде, Ван Дорн өзінің міндетіне, қайда орналасуы керек екеніне және кім оған бағынатынына қатысты күмәнді болды. Ол ақпаннан мамырға дейін Роузкранстың байланысын үзуге сәттілікке жете алмады, наурыз айында Спринг Хиллдің солтүстігіндегі екі шағын атты әскер шайқасы және сәуір айында Алабамадағы Стрейт шабуылында полковник Абель Стрейттің Форресттің ұстауы болды. Мамыр айында Ван Дорн өлтірілді және Форрест Брэггтің сол қанатындағы атты әскерге қолбасшылық етті; Ван Дорннің Миссисипи әскерінің көп бөлігі мамыр айында өздерінің штатына қайтарылды. Конфедерация осы кезеңде 4000 атты әскерін жоғалтты, бірақ Роузкранстың жабдықтау желісіне де алаңдаушылық тудырды. Одақ 3300 адамын жоғалтты және аз пайда алды. 2 маусымда Галлек Роузкранс қозғалғысы келмесе, оның әскерінің бір бөлігі Виксбургты қоршап тұрған Грантқа көмектесу үшін Миссисипиге жіберілетінін телеграмма арқылы хабарлады, бірақ оған генерал Джозеф Джонстон армиясының қауіп төндіруі мүмкін еді. Роузкранс өзінің корпусы мен дивизия командирлеріне сауалнама жіберіп, өзінің позициясын қолдайтынын растауға тырысты – Брэгг әзірге Джонстонға Миссисипиге маңызды күштерді жібермеген, Кумберленд армиясын жылжыту мұндай трансферттің алдын алмайды және кез келген дереу жылжу жақсы идея емес. Жиырма жеті жоғары шенді генералдың он бесi Роузкранстың көптеген позицияларын қолдады және жылжуға қарсы кеңес бірауыздан қабылданды. Қарсы шыққан жалғыз адам жаңа тағайындалған штаб бастығы, генерал-майор Джеймс А. Гарфилд болды, ол дереу жылжуды ұсынды. 16 маусымда Галлек тікелей хабарлама жіберді: "Сіз дереу алға жылжуға ниеттісіз бе? Жауап, иә немесе жоқ, қажет." Роузкранс осы ультиматумға жауап берді: "Егер дереу дегені бүгін немесе ертең болса, жоқ. Егер барлық дайын болғанда, бес күндей болса, иә." Жеті күннен кейін, 24 маусымның таңында Роузкранс Кумберленд армиясының жылжуын басталғанын хабарлады...
Қазақстан Республикасы
Роузкранс басқарған Камберленд армиясы 50–60 000 адаммен жорық бастады. Көрсетілген әскер саны әртүрлі есептерде кең ауқымда өзгереді. Хэллок, 15-бет: 82 000; Эйхер, 496-бет: 56 000; Эспозито, карта 108: 64 000; Корн, 21-бет: 70 000; Ламерс, 275-бет: 50 017. Армия келесі негізгі құралымдардан тұрды:
XIV корпус, генерал-майор Джордж Х. Томас басқарады, дивизия командирлері генерал-майор Ловелл Х. Руссо, генерал-майор Джеймс С. Негли, бригада генералы Джон М. Бреннан және генерал-майор Джозеф Ж. Рейнольдспен бірге 26 058 адам қызметке келді. XX корпус, генерал-майор Александр МакД. МакКук басқарады, дивизия командирлері бригада генералы Джефферсон С. Дэвис, бригада генералы Ричард В. Джонсон және генерал-майор Филип Х. Шериданмен бірге 16 047 адам болды. XXI корпус, генерал-майор Томас Л. Криттенден басқарады, дивизия командирлері бригада генералы Томас Дж. Вуд, генерал-майор Джон М. Палмер және бригада генералы Хорацио П. Ван Кливпен бірге 17 023 адам болды. Резерв корпусы, генерал-майор Гордон Грейнджер басқарады, дивизия командирлері бригада генералы Абсалом Бэйрд, бригада генералы Джеймс Д. Морган және бригада генералы Роберт С. Грейнджермен бірге 20 615 адам болды. Кавалерия корпусы, генерал-майор Дэвид С. Стэнли басқарады, дивизия командирлері бригада генералы Роберт Б. Митчелл және бригада генералы Джон Б. Турчинмен бірге 12 281 адам болды.
XIV Corps, commanded by Maj. Gen. George H. Thomas, 26,058 present for duty with division commanders Maj. Gen. Lovell H. Rousseau, Maj. Gen. James S. Negley, Brig. Gen. John M. Brannan, and Maj. Gen. Joseph J. Reynolds. XX Corps, commanded by Maj. Gen. Alexander McD. McCook, 16,047 present with division commanders Brig. Gen. Jefferson C. Davis, Brig. Gen. Richard W. Johnson, and Maj. Gen. Philip H. Sheridan. XXI Corps, commanded by Maj. Gen. Thomas L. Crittenden, 17,023 present with division commanders Brig. Gen. Thomas J. Wood, Maj. Gen. John M. Palmer, and Brig. Gen. Horatio P. Van Cleve. Reserve Corps, commanded by Maj. Gen. Gordon Granger, 20,615 present with division commanders Brig. Gen. Absalom Baird, Brig. Gen. James D. Morgan, and Brig. Gen. Robert S. Granger. Cavalry Corps, commanded by Maj. Gen. David S. Stanley, 12,281 present with division commanders Brig. Gen. Robert B. Mitchell, and Brig. Gen. John B. Turchin.
Конфедерация
Теннесси штатының Конфедеративтік армиясы, Брэггтің басқаруында, шамамен 45 000 адамнан тұрды. Көрсетілген әскер саны әртүрлі есептерде әрқалай. Халлок, 15-бет: 55 000; Коннелли, 116-бет: 38 000; Айхер, 496-бет: 44 000; Эспозито, карта 108: 44 000; Корн, 21-бет: 40 000; Ламерс, 275-бет: 46 665; Ресми жазбалар, І серия, XXIII том, 1-бөлім, 585-бет: 43 089 "барлық қатысушылар". Армияның құрамына келесі ірі бөлімдер кірді:
Полк корпусы, генерал-лейтенант Леонидас Полк басқаруында, барлығы 14 260 адам. Харди корпусы, генерал-лейтенант Уильям Дж. Харди басқаруында, барлығы 14 949 адам. Уилер кавалерия корпусы, генерал-майор Джозеф Уилер басқаруында, барлығы 8 967 адам. Форрест кавалерия дивизиясы, бригада командирі генерал Нейтан Б. Форрест басқаруында, барлығы 4 107 адам.
Polk's Corps, commanded by Lt. Gen. Leonidas Polk, 14,260 effective total present. Hardee's Corps, commanded by Lt. Gen. William J. Hardee, 14,949 effective total present. Wheeler's Cavalry Corps, commanded by Maj. Gen. Joseph Wheeler, 8967 effective total present. Forrest's Cavalry Division, commanded by Brig. Gen. Nathan B. Forrest, 4107 effective total present.
Науқан
Кампанияның алғашқы қимылдары 23 маусымда басталды, ол кезде Грейнджердің басшылығымен Резерв корпусының бөлімдері, Митчеллдің басшылығымен атты әскер дивизиясымен бірге, Мерфрисбородан Триунға батысқа қарай жылжып, күрделі алдау амалын бастады. Кампанияның масштабы әртүрлі дереккөздерде әртүрлі сипатталады. Фрисби, 1980 ж., 1863 жылдың қаңтар-тамыз айларын көрсетеді, ал 1981 ж., 24 маусым – 9 қыркүйек айларын көрсетеді. Айхер, 496-бетте, 23 маусымда басталатын «бір апталық» науқанды сипаттайды. Эспозито, 108-картаның мәтіні, 24 маусымда басталатын тоғыз күндік науқанды сипаттайды, бірақ Таллахоманы жалпы Чикамауга науқанының бір бөлігі ретінде көрсетеді. Ұлттық саябақтар қызметі Гувердің саңылауындағы шайқасты Туллахома немесе Орта Теннесси науқанымен теңестіреді, сонымен қатар Гувердің саңылауына дейінгі ақпаннан сәуірге дейінгі бес шайқасты Орта Теннесси операциялары науқаны деп анықтайды. Вудворт, 42-бетте, 24 маусым мен 3 шілде аралығындағы кезеңді сипаттайды, бірақ Роузкранстың сөздерін келтіріп, оны тоғыз күндік науқан деп атайды. Халлок, 7-бетте, 23 маусым мен 3 шілде аралығындағы кезеңді көрсетеді. Бұл Брэггтің негізгі шабуыл оның сол қанатынан Шелбивилл бағытында болады деген болжамына сәйкес жасалды. Сонымен қатар, Джон Палмердің XXI корпус дивизиясы Брэдвильге көшті, ол Конфедерацияның оң жақ қанатынан жоғарырақ, онда ол Конфедерацияның атты әскерін кері итеріп, Манчестер бағытына қарай жылжып, Конфедерацияның артқы жағына кіре алды. Осы қимылдар басталғаннан кейін ғана Роузкранс өзінің корпус командирлерін жинап, алдағы науқанға арналған егжей-тегжейлі бұйрықтарды тыңдады. Роузкранстың алты ай бойы жүргізген жаттығу бағдарламасын сынап көретін күрделі жоспары – Грейнджер корпусын сол жаққа жылжытып, Шелбивиллге жақындауды қорғап, армияның оң жақ дөңгелегін жасау болды. Брэггтің назары қатты бекіністі Шелбивиллге аударылса, Томас корпусы Манчестер жолымен оңтүстік-шығысқа қарай, Хардидің оң жақ қанатындағы Гувердің саңылауына қарай жорық жасады. Саңылауда адам аз болғандықтан, Роузкранстың жоспары үшін жылдамдық маңызды болды. Көктемде Роузкранс бірнеше рет кавалерия ресурстарын сұраған, бірақ Вашингтон рұқсат бермеді, бірақ ол жаяу әскер бригадасын атты бөлім ретінде жабдықтауға рұқсат алды. Полковник Джон Т. Уайлдердің Рейнольдс дивизиясының бригадасы – 17 және 72-Индиана полктерінің, 98 және 123-Иллинойс полктерінің 1500 адамы – ауылдарда жылқылар мен қашырларды тауып, қолға-қол соғыс үшін ұзын сапты балталармен қаруланды, бұл олардың бөлімін «Балта бригадасы» деп атауға себеп болды. Олардың ең қауіпті қаруы – жеті ұңғылы Спенсер қайталайтын мылтықтары болды. Уайлдер бригадасының жылдамдығы мен атыс күші, сонымен қатар жоғары моральдық жағдайы Гувердің саңылауына күтпеген шабуылды бастау үшін қажет болды. Уайлдер бригадасы Гувердің саңылауына қарай шапқанда, оны соғыстың бірінші күні басып алды, бұл олардың бөліміне кейіннен «Жылдам бригадасы» деген лақап атын әкелді. Олардың қарсыластары, 1-ші Кентукки кавалериясы, қысқаша шайқасып, қысымға ұшырап, кері шегінді, бірақ «Жылдам бригадасының» жақсы тамақтанған аттарынан бұрын саңылауға жете алмады. Кентуккиліктер бөлініп кетті және Одақтың қозғалысы туралы ақпаратты жоғары штабқа жеткізуге атты әскерлік миссияны орындай алмады. Уайлдердің негізгі жаяу әскері оның атты бригадасының артында болса да, ол саңылау арқылы жылжуды жалғастырып, Конфедерация күшейткіштері келгенге дейін оны ұстап тұруға бел буды. Конфедерация бригадасы, Бриг. Генерал Уильям Б. Бейт, Бриг. Генерал Бушрод Джонсон бригадасының және бірнеше артиллерияның қолдауымен, Уайлдердің позициясына шабуыл жасады, бірақ Спенсерлердің шоғырланған атысымен кері қайтарылды, 146 адам қаза тауып, жараланған (оның күшінің төрттен бірі) Уайлдердің 61 адамына қарсы. Уайлдер бригадасы саңылауды XIV корпустың негізгі жаяу әскерлері келгенге дейін ұстады, олар осы позицияны одан әрі шабуылдардан қорғады. Корпус командирі, генерал Томас, Уайлдердің қолын қысып: «Сен бүгін ерлікпен мыңдаған адамның өмірін сақтап қалдың. Мен осы саңылауға үш күн ішінде жетемін деп ойламаған едім», – деді. Осыған ұқсас шайқас батысқа қарай 6 миль қашықтықтағы Либерти Гэп деген жерде де болды. МакКуктың алға жылжуының алдыңғы бөлімдері полковник Томас Дж. Харрисон басқарған 39-Индиана болды, ол да Спенсер мылтықтарымен қаруланды. Конфедерация пикеттеріне қарсы тұтқындарды ұстағаннан кейін, олар саңылауда тек екі Конфедерация полкі бар екенін анықтады. Негізгі жаяу әскерінің қолдауы келгенше күтпей, МакКук Бриг. Генерал Август Виллих бригадасына мүмкіндігінше жылдам жылжуға бұйрық берді. Виллихтің әскері жолдың екі жағына бір полкпен орналасып, төбеге қарай жылжыды. Конфедерацияның бекіністеріне тікелей шабуыл мүмкін болмағандықтан, Бриг. Генералдар Сент-Джон Р. Лидделл мен С. А. М. Вудтың Конфедерация бригадаларына қарсы қанаттық маневрлердің қатыгез шайқасы болды. Кешке Виллихті қолдау үшін екінші Одақ бригадасы келгенде, Одақ әскері саңылаудың оңтүстік кіреберісінен жарты мильден астам жылжыды. Науқанның бірінші күні ауыр жаңбырда өтті, бұл ауа райы 17 күнге созылды. (Одақ әскерлері науқан барысында Таллахома атауының грек сөздерінен – «tulla» («палшық») және «homa» («көбік») құралғанын күлдіргіш қаңқу айтты.) Бұл Одақтың жылжуын баяулатты, бірақ күні Роузкранстың жоспарының «абсолютті түрде мінсіз орындалуымен» белгіленді. Одақ әскері Жоғарғы жазықта екі маңызды өткелге ие болды және Брэггтің оң қанатын бұруға дайын болды. 25 маусымда Бейт және Джонсон Гувердің саңылауынан Одақ әскерін шығарып алуға тырысты, ал Клерберн Либерти Гэпте де солай жасады. Екеуі де сәттілікке жетпеді, бірақ Клерберн Виллихті кері итерді, 77-Паенсильваниядағы 20% шығынға дейін, күшейту келгенге дейін. Роузкранс жолдар батпаққа айналғандықтан Армияның жылжуын тоқтатты. Бірақ осы үзілісте Брэгг Роузкранстың әрекетіне қарсы тиімді шаралар қабылдамады, өйткені оның кавалерия командирлері оған сенімді түрде ақпарат жеткізбеді – Форрест Одақтың оң қанатына жасалған әлсіз шабуыл туралы хабарламады, ал Уилер Критенден корпусының Брэдвиль арқылы және Брэггтің артқы жағына жылжуы туралы хабарламады. Брэгг 26 маусымда оң қанатындағы маңызды шайқас туралы және сол қанатындағы әрекеттердің алдау екенін білді. Ол Полкке түнгі уақытта Гайз Гэпі арқылы Мерфрисбороға қарай корпусын жылжытып, Либерти Гэптегі Одақ күштеріне артынан шабуыл жасауға бұйрық берді, ал Харди оларға қарсы басты. Полк бұл тапсырманың қиындығына қарсылық көрсетті және Брэгг Томасқа төнген қауапты түсінгеннен кейін шабуылды тоқтатты. Сонымен қатар, Роузкранс МакКукке Либерти Гэптен солтүстікке қарай шығып, Жоғарғы жазықтың жоғарғы бөлігінен айналып өтіп, Гувердің саңылауындағы Томас өте басып кіруіне көмектесуге бұйрық берді. Харди де Брэггтің қиындықтарына үлес қосты. Теннесси армиясының генералдары арасындағы айтысқандықтар стратегия туралы тікелей байланысқа кедерілді және Полк немесе Харди Брэггтің жоспарларын толық түсінбеді. Харди Таллахома позициясының қолайсыздығы туралы шағымданып, Брэгг пен Джозеф Е. Джонстон стратегиялық жағдайды түсінеді және оның жоспарлары туралы жеткілікті білімі жоқ деп есептемей, «жағдай оның Брэггтің ақымақ екенін ұзақ уақыттан бері ұстап келген пікірінің тағы бір дәлелі» деп қабылдады және «ақымақ командирі бар армияны сақтау үшін оның ойынша ең жақсы» бағытты ұстанды. Бұл бағыт – Гувердің саңылауындағы күштерін Уортрейске кері шегіндіруге бұйрық беру болды. Егер ол Манчестер бағытына шегініп кеткен болса, ол Роузкранстың жылдамдауына жеткілікті уақыт беру үшін осы бағыттағы қорғаныс позицияларын пайдалана алған болар еді.
Салдары
Туллахоманы көптеген тарихшылар "ұлы" науқан деп санайды. Мысалы: Lamers, 290-бет; Woodworth, 42-бет; Korn, 30-бет, "жоспарлау және орындаудың үлгісі". Авраам Линкольн: "Шелбивилл, Туллахома және Чаттанугадағы Брэггтің қанатын айналып өту – мен білетін стратегияның ең кереметі" деп жазды. Одақтың атты әскерлерінің командирі Дэвид Стэнли былай деп жазды: "Егер әскери өнерді зерттеуге ниеттенген студент болса, олар өз карталарын және генерал Роузкранстың науқанының күнделікті қозғалыстарына қатысты бұйрықтарын алсын. Туллахома науқанынан гөрі сәтті стратегияның жақсырақ үлгісі соғыс барысында кездеспеді". Одақ әскері Конфедерация әскерін Теннесси штатының орталық бөлігінен минимал шығындармен ығыстырды. Одақтың жоғалғандары 569 адамды құрады (83 қаза тапты, 473 жараланды және 13 тұтқындалды немесе хабарсыз жоғалып кетті). Брэгг жоғалғандар туралы есеп бермеді; оның айтуынша, оның жоғалғандары "мардымсыз" болды. Бірақ Одақ әскері негізінен Харди корпусынан 1634 конфедерациялық әскерді тұтқындады. Брэгг Теннесси тауларына аттанғанда 1-ші Теннесси полкінің капелланы, епископ Чарльз Квинтардқа "толыққанды түрде күйрегенін" және науқанның "үлкен апат" екенін айтты. Роузкранс, басқа жағдайларда науқаны үшін көпшіліктің құрметіне ие бола алмады. Науқан аяқталған күні Роберт Ли Пикеттің шабуылын бастады және Геттисбург шайқасында жеңілді. Келесі күні Виксбург Грантка берілді. Соғыс министрі Стэнтон Роузкрансқа телеграмма жіберді: "Ли әскері жеңілді, Грант жеңіске жетті. Сіз бен сіздің абыройлы армияңыз енді көтеріліске соңғы соққы беруге мүмкіндік алды. Сіз бұл мүмкіндікті пайдаланбайсыз ба?". Роузкранс бұл көзқарасқа ашуланып, "Виксбургтің құлауын және Лидің жеңілісін растайтын сіздің құттықтау телеграммаңызды алдым. Сіздердің бұл абыройлы армия Теннесси штатының орталық бөлігінен бүлікшілерді ығыстырғанын ескермегендейсіздер. Осы армия атынан Соғыс министрлігіне осы үлкен оқиғаны қанмен жазылмағандықтан елеусіз қалдырмауды өтінемін". Роузкранс Брэггты дереу қумай, Стэнтонның шақыруынша "көтеріліске соңғы соққы беруге" асықпады. Ол таулы аймақтарға қуып жетудің қиындықтарын зерттеу үшін тоқтап, қайта топтасты. Жауынгерлік әрекеттер қайта басталғанда, Брэгг әскері тек уақытша жеңілгенін көрсетті. Лидің Вирджиния армиясынан қосымша күштермен нығайтылған Брэгг қыркүйек айында Чикамауга шайқасында Роузкрансқа шабуыл жасап, соғыстың Батыс майданында Конфедерацияның жалғыз маңызды жеңісін одда, Роузкрансты Чаттанугаға кері шегіндіріп, оны қоршауға алды.