Эрик Бенцелиус: Швецияның рухани және ғылыми қайраткері

Кіріспе

Швед епископы және архиепископы Эрик Бензелиус кіші (27 қаңтар 1675, Упсала – 23 қыркүйек 1743) – дін қызметкері, теолог, кітапханашы, Линчепинг епископы (1731–1742) және Упсала архиепископы, Швеция (1742–1743). Ол жоғары білімді адам және Швецияның Ағарту дәуіріндегі маңызды тұлғаларының бірі болды.

Өмірбаян

Ол Эрик Бензелиус ағаның ұлы еді. Эрик аға да архиепископ шеніне ие болған, ол Еуропаның көптеген университеттерінде білім алған, сондай-ақ Уппсала университетінде теология профессоры болған, өте білімді адам еді. Әкесі сияқты, жас Эрик алдымен Упсалада оқыды, ал 1697 жылы патшалық стипендиямен үш жылдық білім сапарына шықты. Академиялық әлемнің және ғылымның маңызы артты, ал Еуропа университеттерінде көптеген белгілі тұлғалар табылды. Эрик Лейбниц және Малебранш сияқты ғалымдармен кездесті. Ол сондай-ақ үлкен, көне кітапханалардағы кітаптар мен қолжазбаларды зерттеуге көп уақыт арнады. Олардың бірнешеуін сатып алды немесе көшірді. 1700 жылы Уппсалаға оралғаннан кейін Уппсала университетінің кітапханашысы болып тағайындалды. Ол кітаптарды жақсы көріп, кітапхана қорының молайтылуы үшін жұмыс істеді. Содан кейін дін қызметкері болу үшін оқып, 1709 жылы осы лауазымға бекітілді. Ол Еуропа мен Уппсаладағы білімді адамдармен үнемі байланыста болды. Олардың арасында ботаниктер, математиктер, тарихшылар және басқа да факультеттердің ғалымдары бар еді. Олардың хат алмасулары сақталған және оның өлімінен кейін жарияланды. Бензелиус 1703 жылы Анна Сведбергке үйленді. Ол швед дін қызметкері Йеспер Сведбергтің қызы және ғалым (кейін мистик) Эммануэль Сведенборгтың қарындасы еді. Эрик Эммануэльдің игілігі үшін күш жұмсады және, мүмкін, оның ғылыми жаңалықтарына лайықты құрмет көрсеткен жалғыз адам болды. Эрик барлық түрлі білім мен жаңалықтарды қолдады. Сондай-ақ, оның Йохан Кемпермен байланыста болғанын көрсететін дәлелдер де бар. Кемпер – Кабалист және христиан дініне ауысқан еврей, ол да Уппсала университетінде жұмыс істеген. Кейбір ғалымдар Кемперді Сведенборгтың ой-өрісіне каббалалық ықпалдың мүмкін көзі деп санайды. Бензелиус теологиясы әкесінің қатаң нанымдарымен сипатталды, ол теология және басқа да ғылымдар саласында бірнеше кітап жазып, жариялады. Мысалы, ол Швецияда 1720 жылдан 1739 жылға дейін шыққан Acta literaria Suecia атты алғашқы ғылыми журналдың негізін қалады. Ол 1723 жылдан өліміне дейін швед парламенті – Риксдагтың белсенді мүшесі болды. Ол, әдетте, еліне пайда келтіретін кез келген нәрсеге қызығушылық танытқан адам ретінде сипатталды. 1738 жылғы Риксдагта ол Фредерик I патшасына руханилар делегациясынан келген наразылық хатын тапсырды, онда монархтың Хедвиг Таубемен жасаған адалдықсыздығына қарсылық білдірілді: ол бұл мәселе 1741 жылғы Риксдагта қайта көтерілген кезде де қатысты. 1740 жылы Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, ал 1743 жылы академия президенті болды.

He was the son of Erik Benzelius the elder. The elder Erik also held the office of archbishop, he was a most learned man who had studied in universities around Europe and he was also a professor of theology at the University of Uppsala. Like his father, the young Erik first studied at Uppsala and in 1697 with a Royal scholarship undertook a three year long educational journey through Europe. The academic world had grown in importance as had the sciences, and many notable people were found at the universities in Europe. Erik met among others Leibniz and Malebranche. He also spent a great deal of time studying books and scripts from large, old libraries. He bought or copied several of them. Returning to Uppsala in 1700, he was appointed librarian at the University of Uppsala. He was fond of books and worked to expand the library's collection. Then he studied to be a priest and was ordained in 1709. He also constantly kept in contact with learned men from Europe and in Uppsala. These included botanists, mathematicians, historians and scientists of other faculties. The correspondence have been kept and were published after his death. Benzelius married Anna Svedberg in 1703. She was daughter of the Swedish clergyman Jesper Swedberg and sister of the scientist (and later mystic) Emanuel Swedenborg. Erik was a benefactor of Emanuel, and perhaps the only person to pay due respect to his scientific discoveries. Erik was a supporter of all kinds of knowledge and discoveries. There is also evidence to suggest that he had contact with Johan Kemper a Kabbalist and Jewish convert to Christianity who also worked at the University of Uppsala. Some scholars see Kemper as a possible source for apparent Kabbalistic influences on Swedenborg's thought. Benzelius' theology was marked by his father's orthodox beliefs and he wrote and published several books in theology, as well as in different sciences. For instance, he was the founder of the first scientific magazine in Sweden, Acta literaria Suecia, which existed from 1720 to 1739. He was also an active member of the Swedish parliament, the Riksdag of the Estates, from 1723 to his death. And he was generally described as being interested in anything that might benefit his country. In the Riksdag of 1738, he handed a letter of protest from the delegation from the Clergy Estate to Frederick I of Sweden, protesting of the monarch's adultery with Hedvig Taube: he was involved when the matter was raised again during the Riksdag of 1741. He was elected a member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1740, and was its president in 1743.