Кіріспе

Күн сферасының индуистік құдайлары Рибхус (санскрит: ऋभु, ṛbhu, сондай-ақ Арбху, Рбхус, Рибхуксан) – бұл ежелгі үнді сөзі, оның мағынасы уақыт өте келе өзгерген. Веда әдебиетінің ерте кезеңдерінде ол күн құдайына сіңірген. Олардың жеке есімдері Рибху (немесе Рибху), Ваджа және Вибхван (сонымен қатар Вибху деп аталған), бірақ олар жиынтығында Рибхус немесе Рибхус (ṛbhú, көпше түрі ṛbhava, сондай-ақ Рибхуксан деп те аталған) деп аталды. Олардың атының мағынасы – "ақылды, шебер, өнертапқыш, сақты", латын тіліндегі labor және гот тіліндегі arb aiþs "еңбек, қажырлы еңбек" сөздерімен туыс, және мүмкін ағылшын тіліндегі elf сөзімен де байланысты. Рибхус Веда әдебиетінің кейбір аңыздарында таңғы жарық құдайы Саранью мен индуист құдайы Индраның үш ұлы ретінде бейнеленген. Кейінгі индуист мифологиясында Рибхус адам түрінде дүниеге келіп, инновацияларын жерге әкеледі, сонымен қатар қарапайым және мейірімді болып қалады.

Шығуы мен мәні

Рибхулар алғаш рет ең көне индуистік жазбалар Ригведада еске алынады, онда оларға он бір гимн арналған (RV 1.20, 110, 111, 161, RV 3.60, RV 4.33 37, RV 7.48) және Атхарваведада да айтылады. Олар Ангираның ұрпағы Судханванның ұлдары екендігі айтылады. Кейінгі индуистік мифологияда (Вишну Пурана кітабы 2, 15-ші және 16-шы тараулары және Рибху жырлары) олардың басшысы саналатын Рибху Брахманың ұлы деп есептеледі. Алайда, "Пураникалық энциклопедияда" бұл Рибху Рибхулардың басшысы Рбхуксаннан өзгеше екендігі нақты айтылған. Олардың күн сферасында мекендейтіндігі туралы пікір бар; Аитарэя Брахмана III, 30 оларды "күннің көршілері немесе шәкірттері" деп сипаттайды.

Шығармалары

Рибхулар – Индраның жылқыларын, Ашвиндердің күймелерін және Брихаспатидің ғажайып сиырын жасаған, ата-аналарын жасартып, басқа да керемет жұмыстар атқарған шеберлер. RV 4.51.6 бойынша, олардың жасағандары "таңмен істелген" делінеді. Яска айтуынша, олар құрбандықтардың негізін де қалады. Олар жыл сайын Агохияның (Адитияның есімі, "жасырынбайтын", демек Күн) үйінде он екі күн демалып, еңбек етпейтін болған. Олардың шеберлігін естіген құдайлар (девалар) Агниді оларға жіберіп, тәңірлердің шебершісі Тваштардың бір тостағанынан төрт тостаған жасауды бұйырды. Рибхулар осы тапсырманы сәтті орындағаннан кейін, девалар оларды өздерінің қатарына қабылдап, оларға өлместік сыйлап, құрбандықтарына қатысуға рұқсат берді.

Үш маусым

Яска мен Саянаның айтуынша, Рибустар – күн сәулелерін көрсетеді. Дэвид Фроули бұл пікір туралы былай дейді: «Адитья, Марут, Васус және Рибхус сияқты Веда құдайлары көбінесе күн сәулелері, жұлдыздар немесе жұлдыздар шоқтары түрінде пайда болады». Бал Гангадар Тилак, Яска мен Саянаның түсіндірмесі олардың санын түсіндіре алмайтынын айтып, 1893 жылы «бірнеше еуропалық ғалымдарға» сілтеме жасай отырып, оларды ерте Веда кезеңіндегі жылдың үш маусымын білдіретіндей деп түсіндірді. «Сатапатха Брахмана XIV» I.1.28 жылдың «үш бөлігінен» айтады, ал RV 1.164.48-дегі «үш спица» осы үш маусымды білдіреді деп есептеледі. Бірақ Тилак олардың аты мен істерінің осы түсінікпен байланысты екенін көрсетпеді. Сондықтан 1925 жылы Артур Берридейл Кит «Рибустар шын мәнінде Ртустар (маусымдар) екен деген пікір «ешқандай дәрежеде де сенімді емес» деп атап өтті.

Сипаттама

Бал Гангадар Тилак RV 1.161.13-ке сілтеме жасауы бойынша, Рибус Агохияның үйінде демалыспен өткізген он екі күн "жылдың соңында" болған. Ол бұл күндерді қазіргі үндістердің ата-бабаларының сенуіне сәйкес, құдайлардың көктен адамдардың үйіне келіп, оларды аралайтын ең қасиетті күндері деп сипаттайды. Дэвид Фроули жаз маусымдары туралы айта келіп, RV 7.103.7-8 бойынша Соманың ұзақ Атиратра обряды да осы уақытта өткізілген. Бал Гангадар Тилак RV 1.161.13 бойынша Рибусты оятқан итті немесе қасқырды "питриянаның соңында" көктемгі күн мен түннің теңелуі кезінде пайда болатын "жұлдыз иті" Сириус деп түсіндірді. Тилак оларды "Ямалоканың мәңгілік сулары" деп те атады. Майтраяни Упанишада VI, 1-де жыл екі бөлікке бөлінеді делінеді, олардың бірі Агниге (От), екіншісі Варунаға (Су) тиесілі. Осылайша, Бал Гангадар Тилак 1893 жылы Ригведа дәуірінде жылдың көктемгі күн мен түннің теңелуімен басталатынын, ал Рибхустар жаңа жылдың басында оянғаннан кейін жұмыстарын қайта бастағанын айтқан. Уильям Дуайт Уитни 1895 жылы Тилақтың бұл түсіндірмесімен келіспеді. Бұл контексте Тилак RV 1.161.13-тің күн жылды емес, күн мен түннің теңелуінің прецессиясының сағат тіліне қарсы қозғалысын білдіретінін көрсетті, оны "теңелу жылы" деп атады, бірақ бұл туралы кейінгі түсіндірмелерінде еске салған жоқ.

Интерпретация

Бал Гангадар Тилак 1893 жылы он екі күндік кезеңді он екі қосымша күн деп түсіндірді, бұл 354 күндік ай жылы мен 366 күндік күн жылы арасындағы айырманы бекітуге арналған. Ол жылдың басталуын көктемгі күн мен түн теңелуімен байланыстырғанда, Артур Энтони Макдоннелл 1917 жылы он екі қосымша күннің "әбден мүмкін" қысқы күн тоқырауы кезінде енгізілгенін айтты. А. Б. Кит 1925 жылы Тилақтың түсіндірмесін сынға алып, "360 күн мен 12 айдан тұратын жыл – Веда әдебиетінің кейінгі сутраларға дейінгі кезеңдегі жалғыз белгілі жылы" екенін көрсетті. Ол сондай-ақ, "ежелгі үндістердің қосымша күн енгізу туралы білімі болған" және осы тұстағы оның пікірлері "дұрыс емес" деп есептеледі. Бірақ 1895 жылы Жорж Тибоут пен У. Д. Уитни «Indian Antiquity» еңбегінде жылдың ұзындығына қатысты ұқсас көзқарас білдірген. 1960 жылы Нарендра Натх Лоу «Indian Antiquity Quarterly» журналында былай деп жазды: "Егер 7-ші маусым немесе 13-ші ай (демек, қосымша күн үшін) еске алынбаса, Уитнидің пікірі дұрыс болар еді". Алайда, Ральф Томас Хотчкиннің аудармасы бойынша Гриффит RV 1.164.15 жеті ришиді білдіреді, ал Дэвид Фроулидің сөзіне сүйенсек, бұл шын мәнінде Ұлы Аюды бейнелейтін сегіз көруші. Үлкен Аюдың сегізінші жұлдызы, оның RV 3.56.2 нұсқасына сілтеме жасап, RV 1.164.15-ке сәйкес, тұтқа құрайтын көрінбейтін төртінші жұлдыздан тұратын қос жұлдыздық жүйе емес, Ұлы Аюдың айналасында айналатын Полюс жұлдызы. Мориц Винтерниц 1907 жылы "Веда мәтіндерінде әртүрлі интерпретацияларға мүмкіндік беретін белгілі бір бөлімдер бар екендігіне" назар салды. Сондықтан А. Б. Кит пен А. А. Макдоннеллдің 1912 жылғы мәлімдемесі әлі де қолданыста: 12 күн – жылдың «көрінісі» (samvatsarasya pratima) ғана, олар он екі айды көрсетеді және хронологиямен ешқандай қатысы жоқ.