Кіріспе

Еуропалық Одақтың патент құқығы саласындағы директивасы – Еуропалық Парламент пен Кеңестің 1998 жылғы 6 шілдедегі 98/44/ЕҚ директивасы биотехнологиялық өнертабыстарды құқықтық қорғау туралы, Рим шартының ішкі нарық ережелеріне сәйкес қабылданған Еуропалық Одақтың патент құқығы саласындағы директивасы болып табылады. Оның мақсаты – биотехнологиялық өнертабыстарды, оның ішінде заңмен белгіленген өсімдік сорттарын және адам гендерін патенттеуге қабілеттілігі тұрғысынан мүше мемлекеттердің заңдарын үйлестіру еді.

Уақыт шкаласы

Бастапқы ұсынысты Еуропалық комиссия 1988 жылы қабылдады. Оның қабылдану процедурасы ең алдымен тірі материяның патенттелуіне қатысты этикалық мәселелерге байланысты баяулады. Еуропалық Парламент ақырында 1995 жылдың 1 наурызында үшінші оқылымда келісудің соңғы отырысынан бірлескен мәтінді қабылдамады, сондықтан бірінші директивалық процесс директиваға әкелмеді. 1995 жылдың 13 желтоқсанында Комиссия жаңа ұсынысты қабылдады, ол қабылданбаған нұсқаға дерлік толық сәйкес келді, бірақ қайтадан өзгертілді. Алайда Парламент 1998 жылдың 12 шілдесінде екінші оқылымда адам гендерін патенттеуге қатысты этикалық алаңдаушылықтарын екінші орынға қойып, Кеңестің ортақ ұстанымын қабылдады, сондықтан екінші заңнамалық процесте директива қабылданды. Парламенттің екінші процедурасының жобасын жасаған Вилли Ротли болды. Ең көп дауыс жинаған түзету – Жасылдардың 9-түзетуі, ол 532 мүше дауыс бергенде 294 дауысқа қарсы 221 дауыс алды, 17 мүше дауыс беруден бас тартты, бірақ қабылдау үшін қажетті абсолютті көпшілік – 314 дауыс керек болды. 1998 жылдың 6 шілдесінде соңғы нұсқасы қабылданды. Оның коды – 98/44/ЕО. Нидерланд Корольдігі директиваның қабылдануына қарсы Еуропалық сотқа C 377/98 ісін алты негіз бойынша ашты, бірақ сот олардың ешқайсысын қанағаттандырмады. Дегенмен, ЕО сотының шешімі интеллектуалдық меншік құқығының саудаға қатысты аспектілері туралы келісімге (TRIPS) қайшы келетіндігіне байланысты директиваның жарамдылығын одан әрі тексеруге кедергі келтірмейді. TRIPS-тің 27.1-бабында патенттер тек «өнертабыстарға» ғана беріледі делінген. Алайда директивада «табиғи ортадан оқшауланған биологиялық материал, тіпті ол бұрын табиғатта кездескен болса да, өнертабыстың нысаны бола алады» делінген. Адам генін немесе ақуызын табиғи ортадан оқшаулау «өнертабыс» сөзінің мағынасына кіретін әрекет емес екені анық. Даниялық биоэтика кеңесі «Адам гендерін және жасушаларын патенттеу» есебінде: «Мүшелердің пікірінше, геннің тізбегінің немесе оның бір бөлігінің адам денесінен оқшауланған немесе адам денесінен тыс жерде жасалған кезде адам денесінің бөлігі болмай қалуына ақылға қонымды себептер жоқ» деп атап өтті. TRIPS Еуропалық қауымдастыққа қатысты, өйткені ол Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) дербес мүшесі болып табылады және тиісінше «өзінің заңдарының, ережелерінің және әкімшілік процедураларының ДСҰ-ның міндеттемелеріне сәйкестігін» қамтамасыз етуі керек. 2002 жылдың 14 қаңтарында Комиссия осы директиваның 16(b) бабында талап етілгендей патентке жататын тақырыптар бойынша еңбектерді жарияламаудың немесе кешіктіріп жариялаудың генетикалық инженерияның негізгі зерттеулеріне тигізетін әсерін бағалау туралы ұсыныс енгізді.

Үгіт-насихат және лоббилік қызмет

Саймон Джентридің мәлімдемесінше, SmithKline Beecham компаниясы директиваны қолдау науқанына 30 миллион ЭКУ қаражат бөлген. Осы науқанның бір бөлігі – пациенттерге көмек көрсетуші қайырымдылық қоры мен ұйымдарға тікелей қолдау көрсету болды. 1997 жылғы шілдедегі дауыс беру күні осы ұйымдардан келген мүгедектер Страсбургтағы бас залдың алдында жиналды. Олар фармацевтикалық индустрияның «Патент болмаса, ем болмайды» деген ұранын айтып, парламент депутаттарынан директиваны қолдауға шақырып, эмоционалды үгіл жасады.

Іске асыру

2007 жылдың 15 қаңтарына қарай, Еуроодақтың барлық 27 мүше мемлекеті Директиваны іске қосты.