Кіріспе

Нацистік Германиядағы экономикалық шаралар сериясы
Төрт жылдық жоспар – 1936 жылы нацистік Германияда Адольф Гитлер бастаған экономикалық шаралардың сериясы болды. Гитлер Герман Герингті осы шараларға жауапты етіп тағайындады, оны Рейхсбефолльмехтигер (Reichsbevollmächtigter) етіп, оның құзыреті әртүрлі кабинет министрліктерінің, оның ішінде Экономика министрінің, Қорғаныс министрінің және Ауыл шаруашылығы министрінің міндеттерін қамтыды. Төрт жылдық жоспар Гитлер мен нацистік партия құрған балама үкіметтік құрылымның бір бөлігі болды, оған Тодт ұйымы және Генрих Гиммлер басшылығымен Шутцштаффель (СС) мен Гестапоны қоса алғанда, неміс полиция күштерінің біріктірілуі кірді. Төрт жылдық жоспардың басты мақсаты – Германияны қайта қаруландыру және 1936 жылдан 1940 жылға дейін төрт жыл ішінде елді өзін-өзі қамтамасыз етуге дайындау болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін Версаль келісімімен Германияға таңылған шектеулерді ескермей, елдің әскери қорғанысын қайта құруға баса назар аударғаннан басқа, Төрт жылдық жоспар жұмыссыздықты азайтуға, синтетикалық талшық өндірісін ұлғайтуға, Фриц Тодт басшылығымен қоғамдық жұмыстар жобаларын іске асыруға, автомобиль өндірісін арттыруға, көптеген құрылыс және сәулеттік жобаларды бастауға және Автобан жүйесін одан әрі дамытуға бағытталды.

Шығу тегі

1933 жылы Гитлер өзінің сыртқы саясатының басымдықтарын Кеңес Одағына деген "табиғи қарсылық" деп белгіледі. 1935 жылдың күзінде түрлі кәсіпкерлер Гитлерге қаруланудың тым жоғары құны туралы шағымданды, бірақ Герман Геринг Кеңес Одағына қарсы жақын арада болатын соғысқа дайындалу қажеттігі туралы айтты.

Төрт жылдық жоспар туралы ескерту

1936 жылдың тамызында, қайта қаруланудың тудырған күшінсіздігінен пайда болған неміс экономикасындағы өршу дағдарысына жауап ретінде Гитлер «Төрт жылдық жоспар туралы меморандумды» жариялады, онда Гёрингке Төрт жылдық жоспарды жүзеге асыруды бұйырды. Осылайша, неміс экономикасы келесі төрт жылдың ішінде соғысқа дайын болуы керек еді. 1936 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде Германия үкіметі екі топқа бөлінді: бірі (соқталған «еркін нарық» тобы) Рейхсбанк президенті Хьяльмар Шахт және баға комиссары доктор Карл Фридрих Гёрдлерді қамтыды, олар әскери шығындарды азайтуды және өзін-өзі қамтамасыз ету саясатынан бас тартуды талап етті. Екінші топ Гёрингтің айналасында бірікті, олар мүлдем керісін талап етті. Гитлер 1936 жылдың бірінші жартысында күмәнмен қарады, бірақ тамыздағы «Төрт жылдық жоспар» меморандумында радикалды топтың жағына қосылды. Ричард Овери сияқты тарихшылар, Гитлердің жеке өзі жазған бұл құжаттың маңыздылығын, оның жазуға деген фобиясы ескерілгенде, оның өте сирек жазба қалдырғанымен түсіндіреді. Бұл Гитлердің айтуға тым маңызды нәрсесі болғанын көрсетеді. «Төрт жылдық жоспар меморандумы» «Жудей-большевизмі» мен неміс ұлттық социализмі арасындағы жақын арада болатын, апаттық күресті болжады, бұл экономикалық құнына қарамастан, қайта қарулануға толыққанды күш салуды талап етті. Меморандумның негізгі қағидасы – «Ресеймен болатын қақтығыс сөзсіз» еді. Гитлер Германияның келесі төрт жылдың ішінде жауынгерлік қабілеті жағынан әлемдегі «бірінші армияға» ие болуын қалады, сондай-ақ «ресурстарымыздың әскери даму деңгейі тым жоғары болмауы мүмкін емес, ал қарқыны да тым жылдам болмауы керек» (түпнұсқадағы баса назар) деді. Экономиканың міндеті – «Германияның өзін-өзі көрсетуіне және оның Lebensraum кеңейтуіне» қолдау көрсету ғана еді. Гитлер алдағы күрес ауқымын ескере отырып, «еркін нарық» тобының мүшелері Шахт пен Гёрдлер сияқты, қазіргі әскери шығындар Германияны банкротқа тікелей жеткізеді деген алаңдаушылықтарының маңызсыз екенін жазды. Гитлер былай деп жазды: «Бір ұлттың өмірінің жалпы үлгісі қаншалықты теңгерімді болса да, белгілі бір уақытта басқа, аса маңызды емес міндеттердің есебінен теңгерімнің белгілі бір бұзылуы болуы керек. Егер біз неміс армиясын әлемдегі ең үздік армияның қатарына мүмкіндігінше тез жеткізе алмасақ, Германия жоғалады!» Осыған байланысты, Гитлер меморандумында былай деп жазды: «Ұлт экономика үшін, экономикалық көшбасшылар үшін немесе экономикалық немесе қаржылық теориялар үшін өмір сүрмейді; керісінше, қаржы және экономика, экономикалық көшбасшылар мен теориялар – олардың барлығы біздің ұлтымыздың өзін-өзі көрсетуі үшін осы күресте толыққанды қызмет етуге міндетті».

Әдістер

Төрт жылдық жоспар ауыл шаруашылығын қорғаумен қатар Германияның автоархиясын (экономикалық тәуелсіздігін) дамытуға басымдық берді. Гёринг жоспардың бастапқы кезеңінде оған жауапкершілік жүктелді және толық өкілеттіктер берілді. Ол экономиканы, оның ішінде жеке секторды толық бақылауға алды, әсіресе Экономика министрі Хьяльмар Шахт азаматтық экономикалық өсімнің есебінен әскери шығындардың артуына қарсы шыққандықтан Гитлердің ықыласын жоғалта бастады. Келесі жылдары мемлекет, Reichswerke өнеркәсіптік конгломераты арқылы, мұнай өңдеу зауыттарын, алюминий заводтарын және синтетикалық материалдарды жасауға арналған фабрикаларды салуға кірісті. Төрт жылдық жоспар техникалық тұрғыдан 1940 жылы аяқталды, бірақ "Төрт жылдық жоспар кеңсесі" – министрлік деңгейіндегі мекеме – орасан зор билікке ие болғандықтан жоспар мерзімі шексізге дейін ұзартылды.