Кіріспе
Аватара (, ; ) – индуизмдегі ұғым, санскрит тілінде сөзбе-сөз "төмен түсу, пайда болу" деген мағынаны білдіреді. Ол құдіретті құдайдың немесе рухтың жер бетіндегі материалдық көрінісін немесе инкарнациясын көрсетеді. "Төмен түсу, пайда болу" деген сөз тіркесі кейде кез келген гуру немесе құрметті адамды сипаттау үшін қолданылады. Дегенмен, бұл ұғым Ведадан кейінгі әдебиетте дамыған формада, әсіресе 6-шы ғасырдан кейінгі Пурана әдебиетінде зат есім ретінде кездеседі. Оған қарамастан, аватар тұжырымы Веда әдебиетінің мазмұнымен үйлесімді, себебі ол индуизм философиясындағы Сагуна Брахман тұжырымының символдық бейнесі болып табылады. Ригведада Индраның қалауынша кез келген түрге айнала алатын құдіреті бар екені айтылады. "Бхагавад-гита" Аватара ілімін баяндайды, бірақ "аватар" терминін қолданбайды. Теологиялық тұрғыдан алғанда, бұл термин көбінесе индуизм құдайы Вишнумен байланысты, бірақ бұл идея басқа құдайларға да қолданылады. Индуизм жазбаларында Вишнудың кейіпкерлерінің әртүрлі тізімі бар, соның ішінде Гаруда Пуранадағы он Дашаватара және Бхагавата Пуранадағы жиырма екі аватар бар. Соңғысы Вишнудың сансыз көп инкарнациялары бар екенін қосады. Вишнудың аватары Вайшнавизм теологиясында маңызды орын алады. Индуизмнің құдай-анаға негізделген Шактизм дәстүрінде Девидің Трипура Сундари, Дурга, Чанди, Чамунда, Махакали және Кали сияқты түрлі бейнелеріндегі аватары жиі кездеседі. Ортағасырлық индуистік мәтіндерде Ганеша мен Шива сияқты басқа құдайлардың аватары да айтылады, бірақ бұл сирек және эпизодтық жағдайлар. Инкарнация ілімі – индуизмнің Вайшнавизм және Шайвизм дәстүрлері арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі.
the concept in Hinduism
Avatar (, ; ) is a concept within Hinduism that in Sanskrit literally means It signifies the material appearance or incarnation of a powerful deity, or spirit on Earth. The relative verb to "alight, to make one's appearance" is sometimes used to refer to any guru or revered human being. however, it appears in developed forms in post Vedic literature, and as a noun particularly in the Puranic literature after the 6th century CE. Despite that, the concept of an avatar is compatible with the content of the Vedic literature like the Upanishads as it is symbolic imagery of the Saguna Brahman concept in the philosophy of Hinduism. The Rigveda describes Indra as endowed with a mysterious power of assuming any form at will. The Bhagavad Gita expounds the doctrine of Avatara but with terms other than avatar. Theologically, the term is most often associated with the Hindu god Vishnu, though the idea has been applied to other deities. Varying lists of avatars of Vishnu appear in Hindu scriptures, including the ten Dashavatara of the Garuda Purana and the twenty two avatars in the Bhagavata Purana, though the latter adds that the incarnations of Vishnu are innumerable. The avatars of Vishnu are important in Vaishnavism theology. In the goddess based Shaktism tradition of Hinduism, avatars of the Devi in different appearances such as Tripura Sundari, Durga, Chandi, Chamunda, Mahakali, and Kali are commonly found. While avatars of other deities such as Ganesha and Shiva are also mentioned in medieval Hindu texts, this is minor and occasional. The incarnation doctrine is one of the important differences between Vaishnavism and Shaivism traditions of Hinduism.
Қарыз сөз ретінде
19 ғасырдағы Батыс елдерінің Үнді мәдениеті мен индуизмге деген қызығушылығынан кейін "Аватар" сөзі ағылшын тіліне және басқа Батыс тілдеріне қарыз сөз ретінде енді, онда ол әртүрлі контексттерде және мағыналарда қолданылады, көбінесе индуизмдегі бастапқы мағынасынан едәуір өзгеше болады. (Аватар (айқындау) қараңыз).
Вишнудың аватары
Индуизмдегі аватар ұғымы көбінесе Вишнумен байланысты, ол индуистік Үштік немесе Тримурти – Брахма, Вишну және Шива ішіндегі Құдайдың сақтаушы немесе қолдаушы рөлін атқарады. Вишнудың аватары жақсылықты күшейту және жамандықпен күресу үшін түседі, соның арқасында Дхарма қайта жаңартылады. Дәстүрлі индуистер өздерін "индуистер" деп емес, Вайшнава (Вишнуға табынушылар), Шайва (Шиваға табынушылар) немесе Шакта (Шактиге табынушылар) деп санайды. Әрбір құдайдың өзіндік бейнесі мен мифологиясы бар, бірақ олардың барлығына ортақ – құдайлық шындықтың нақты бейнесі бар, оны табынушы көре алады. "Бхагавад-гитадан" жиі цитата келтірілетін бір үзіндіде Вишну аватарының міндеті сипатталған:
Дашаватара
Бхагавата Пуранада Вишнудың сансыз аватары сипатталған, бірақ оның он инкарнациясы, Дашаватара, оның маңызды көріністері ретінде ерекше аталады. Вишнудың ең танымал он аватары жиынтығы Дашаватара (санскрит тілінен алынған, "он аватар" деген мағынаны білдіреді) деп белгіленеді. Бхагавата Пуранада бес түрлі тізім келтірілген, олардың айырмашылығы атаулардың ретінде. Фреда Мачетт былай мәлімдейді: композиторлардың мұндай қайта реттеуі мақсатты болуы мүмкін, абстрактілі нәрсені шектеуден немесе біреуіне басымдық беруден сақтану үшін. + Вишнудың Аватары Аты Сипаттамасы Мацья Балық аватары. Ол Ману мен жеті ғалымды ғаламдық су тасқынынан құтқарады, ал кейбір дәстүрлерде Ведаларды Хаягрива есімді асурадан сақтайды. Құрма Тасбақа аватары. Девалар мен асуралар сүт теңізін араластырып, өлместік нектарын алу үшін Мандара тауын тіреп тұрады. Вараха Шошқа аватары. Асура Хираньякша оны ұрлап кеткенде, Жер анасы Бхумиді құтқарып, оның ғаламдағы лайықты орнын қалпына келтіреді. Нарасимха Арыстан аватары. Ол өзінің адал құлы Прахладты құтқарып, үш әлемді Хираньякашипу есімді асураның зорлық-зомбылығынан босатады. Вамана Кербұға аватары. Әлемге үш қадам басып, асура патшасы Махабалиді жан түршігерлік әлемге жеңіп, Индраның үстемдігін қайта орнатады. Парашурама Батыр-абыз аватары. Ол әскери топтың зұлым патшаларын жойып, жаңа әлеуметтік тәртіп орнатады. Рама Ханзада аватары. Равана ракшаса патшасы әйелі Ситаны ұрлап кеткеннен кейін, оны құтқарып, әлемге әділдікті қайта орнатады. Баларама (тартыс тудыратын) Кришнаның үлкен інісі және егіс шаруашылығының құдайы. Ол Вишнудың тау-жыланы Шешаның және Вишнудың өзінің аватары ретінде әртүрлі сипатталады. Кришна Вишнудың сегізінші аватары, ол әлемде туралықты қайта орнату үшін дүниеге келеді. Ол Матураның тираны Камсаны және оның туысын өлтіріп, Арджунаның керуеншісі ретінде Курукшетра соғысына қатысады. Будда (тартыс тудыратын) Асураларды Веда жолынан жаңылыстыру және девалардың жеңісін қамтамасыз ету үшін инкарнацияланған тарихи Будда. Кейбір дәстүрлерде ол Вишнудың аватары деп есептеледі. Калки Вишнудың болжамдалған оныншы аватары. Ол қазіргі сыбайлас жемқорлық дәуірі, Кали-юганың соңына әкеліп, әлемде төрт топты және заңдылықты қайта орнатады.
Түрлері
Аватар ұғымы кейінгі индуистік мәтіндерде одан әрі дамытылып, жетілдірілді. Бір тәсіл – толық және жартылай аватарларды ажырату. Кришна, Рама және Нарасимха толық аватарлар (пурна аватарлар), ал қалғандары жартылай аватарлар (анша аватарлар) болды. Ноэль Шетт айтуынша, кейбіреулер әрбір тірі жанда Вишнудың аватары екенін жариялады. Вайшнавизмнің Панчаратра мәтіні Вишнудың аватарына тікелей және толық (сакшад), жанама және құдіретті (авеша), ғаламдық және құтқарушы (вьюха), ішкі және шабыттандырғыш (антариамин), қасиетті және бейнеленген (арча) түрлері кіретінін мәлімдейді. Кришна мектептерінде жасалған тағы бір жіктеме Гуна аватарлары, Пуруша аватарлары және Лила аватарлары, сондай-ақ олардың кіші түрлерін қамтиды. Аватарлардың Гуна аватары жіктемесі индуистік философияның Самкхья мектебінің Гунас тұжырымдамасына негізделген, яғни Раджас (Брахма), Саттва (Вишну) және Тамас (Шива). Лилаватаралар Вишнудың ішінара немесе толық көрінісі болып табылады, онда оның кейбір күштері (Шакти) немесе материалдық бөліктері бар. Вишнудың Мацья, Курма және Вамана аватарлары – Лилаватаралар.
Исмаилизмде
Гүпті исмаилилері, индустар сияқты сақтық танытып, діни ұстанымдарды сақтайды. Олар алғашқы шиит имамы Әли ибн Әби Талибті, сондай-ақ оның Исмаил арқылы келген ұрпақтарын Вишнудың оныншы және соңғы аватарасы – Калки ретінде біртұтас қарастырады. Осы түсінік бойынша, бұл тұлғалар Құдайдың адамзатқа берген нұрын үздіксіз жалғастырып келеді. Кейбір гүптілердің пікірінше, бұл Құранның 14:4 аятында Құдайдың әр елге елші жібергені туралы мәлімдемесімен дәлелденеді. Олар аватараларды Құдайдың Үнді субконтинентіндегі халқына жіберген елшілері деп түсіндіреді.
Шиваның аватары
Пураникалық жазбаларда Шиваның аватарына сирек нұсқаулар келгенімен, аватар ілімі Шивизмде кеңінен қабылданбайды және жиі қолданылмайды. Инкарнация доктринасы туралы пікірлер, рухани босату үшін үй иесінің өмірі мен шраманикалық өмірдің рөліндегі айырмашылықтармен қатар, Вайшнавизм мен Шивизм арасындағы маңызды доктриналық айырмашылықтардың бірі болды. Шивизм – трансценденттік теология, онда адам Гурудың көмегімен өзінің құтқарушысы болады. Шива Пуранада дәстүрлі аватар туралы мифтің ерекше Шивалық нұсқасы бар: Шива Вишнудың аватары Нарасимханы тыныштандыру үшін өзінің қорқынышты формаларының бірі – Вирабхадраны жаратады. Бұл сәтсіз аяқталса, Шива адам-арыстан-құс түріндегі Шарабха ретінде көрінеді, ол Вишнудың Нарасимха аватарын тыныштандырады, содан кейін Шива Вишнуға чакра (Сударшана чакрасы емес) сыйлайды. Ұқсас оқиға орта ғасырдың соңында жазылған Шарабха Упанишадасында да айтылады. Дегенмен, Вайшнава Двайта мектебі бұл Шивалық көзқарасты жоққа шығарады. Шива Пуранаға сәйкес, Шиваның 19 аватары бар. Курма Пуранаға сәйкес, оның 28 аватары бар. Рамаға (Вишнудың аватары) көмектескен ванара құдайы Хануманды кейбіреулер Рудраның (Шиваның) он бірінші аватары деп санайды. Хандоба сияқты кейбір жергілікті құдайлар да Шиваның аватары деп есептеледі. Дронаның ұлы Ашваттама да Шиваның аватары саналады. Шеша және оның аватары (Баларама және Лакшмана) кейде Шивамен байланыстырылады. Адвайта Ведантаның негізін қалаушы Ади Шанкара да кейде Шиваның аватары ретінде қарастырылады. Дасам Грантхада Гуру Гобинд Сингх Рудраның екі аватарын атады: Даттатрея аватары және Параснат аватары.
Девис аватары
Аватарлар Шактизмде де кездеседі, бұл Құдайға (Деви) табынуға арналған ағым, бірақ олар ағымда барлыққа бірдей қабылданбайды. Деви Бхагавата Пуранада Деви аватарының зұлымдарды жазалау және адалдарды қорғау үшін түсуі – Вишну аватарымен Бхагавата Пуранада сипатталғандай дәл солай сипатталады. Деви Гитасын да қамтитын Деви Бхагавата Пурананың 18 ғасырлық түсіндірушісі Нилаканта, Құдайдың әртүрлі аватарының ішінде Шакамбариді және тіпті еркек Кришна мен Раманы да қамтиды дейді – олар әдетте Вишнудың аватары саналады. Парвати, Лакшми және Сарасвати – Деви аватары ретінде құлшылық ететін басты қасиетті әйелдер.
Варунаның аватары
Синдхи индустарының Ышта-деватасы (ең қадірлі құдайы) Джулелал Варунаның жаны деп есептеледі.
Жалпы әдебиеттер
Аватара туралы қысқаша кіріспе және дереккөздер тізімі.