Кіріспе

Қазіргі Сенегалдағы серер патшалығы

Салум патшалығы (Серер тілінде: Saluum немесе Saalum) қазіргі Сенегалдағы және Гамбияның бір бөлігінде, бұрын Төменгі Салум деп аталған жерлерде орналасқан серер патшалығы болды. Салумның отарлауға дейінгі астанасы Кахоне қаласы еді. Ол Сине патшалығымен туыс болды. Олардың тарихы, географиясы және мәдениеті тығыз байланысты болғандықтан, оларды жиі Сине-Салум және Сине мен Салумның серер патшалықтары деп атаған.

Типонимиясы

Серер ауызша дәстүрлерінде айтылуынша, аймақ Маад Салум Мбеган Ндуур таққа отырған кезде Салуум/Салум деп аталған, бұл 15 ғасырдың соңында (шамамен 1493/4 жылдары) болған. Ол Мбеган Ндуурдың маработы Саалум Суварехтің құрметіне аталған.

Тарих

Салум, Сине патшалығындай, көптеген ежелгі қабірлер немесе "тумулилермен" – патшалар мен басқа да көрнекті тұлғалардың зираттарымен белгілі. Патшалықта көптеген құпиялы тас шеңберлер сақталған. Салум патшалығы бұрын Мбей (серер тілінде) деп аталып, 15 ғасырдың соңында (шамамен 1494 жылы) Маад Салум Мбеган Ндур оны Салум деп қайта атаған. Атауы өзгергенге дейін бірнеше ғасыр бұрын оның астанасы Нгап қаласы болған. Серер халқының ауызша дәстүріне сәйкес, Мбегане Ндур патшалықты өзінің марабуы Саалум Суарехтің құрметіне атаған. Сине патшалығы сияқты, Салум халқы да серерлермен толып, олардың билігінде болған. Екеуі де көбінесе Серер патшалықтары деп аталады. Қазіргі Гамбияның көптеген аймақтары бұрын Салум патшалығының отарлары болған. Бастапқыда Салум Гамбия өзенінің солтүстік жағалауына дейін созылған. Қазіргі Гамбияны Төменгі Салум деп атаған, ал Жоғарғы Салум Сенегалдағы қазіргі Салум орналасқан жерде болған. Сабах және Сандиал мемлекеттерін Фара Сабах және Фара Сандиал (басшылардың сәйкес атақтары) басқарған, олар екеуі де Кахонеде тұратын Салум патшасына салық төлеген. 1862 жылы Маба Диакоу Баның шәкірті Самбу Оуманнех Турай (кейіннен қарсылас) Сабах және Сандиалда джихад жариялаған. Фара Сабах пен Фара Сандиалды жеңгеннен кейін, ол екі елді біріктіріп (сондықтан Сабах-Сандиал) билік жүргізген. Патшалар соттарын Кахонеде өткізе берген, бірақ Каолак қаласы коммерциялық жағынан оны басып озған. 15 ғасырда португал саяхатшылары Салумды «Борчало патшалығы» деп атаған, бұл «Салум патшасы» деген сөздің (волоф тіліндегі «Maad Saloum» сөзінің бұрмалануы) – «Bor ba Saloum» деген сөзден шыққан. Патшалық француз билігіне қарсы бірнеше маңызды шайқастарда жеңіске жеткенімен, кейін жеңілген. Алайда, Сине патшалығы сияқты, Салум патшалық әулеті де 1969 жылға дейін сақталды, ол кезде Салумның соңғы абсолюттік монархы Маад Салум Фоде Н'Гуйе Джуф қайтыс болды. Оның қайтыс болған жылы Синенің соңғы абсолюттік монархы Маад а Синиг Махекор Джуфтың қайтыс болған жылымен сәйкес келді. Бұл екі патша да абсолютті билікке ие болған соңғы серер және сенагамбиялық патшалар болды. Олардың қайтысынан кейін екі патшалық та 1960 жылы тәуелсіздік алған жаңа Сенегал Республикасының құрамына енді. Осылайша, Сине және Салум патшалықтары Сенегамбияның отарлық кезеңге дейінгі соңғы патшалықтары болып, 20 ғасырға дейін сақталды. 2017 жылы Салумның серер халқы монархияны қайта орнатуға шешім қабылдады және таққа ие болу үшін Геловар аналық желісінен Теерно Кумба Дага Ндао таңдалды. Қарсыластың болғанына қарамастан, ол 2017 жылдың 21 мамырында Кахонеде патша болып жарияланды. 2024 жылдың қазіргі таңдатына дейін ол Салумның қазіргі королі, ал қазіргі Сине королі Ниохобае Фату Диен Диуфтың анасының ағасы, Сему Нжекех Джуфтың патшалық үйінен шыққан. Сине 2019 жылы монархияны қайта орнатып, Сему Нжекех патшалық үйі мен Геловар аналық желісінен шыққан Ниохобае Фату Диен Диуф 2019 жылдың 8 ақпанында Синенің отарлық кезеңдегі астанасы Диакаода таққа отырды. Қазіргі Сине мен Салум патшалары өздерінің алдыңғылары сияқты абсолюттік монархтар емес. Олардың рөлі тек рәсімдік және дипломатиялық. Олардың ықпалы болғанымен, әсіресе Сине королі, олардың ресми өкілеттіктері жоқ, өйткені Сине және Салум енді тәуелсіз Сенегалдың бір бөлігі. Олар ресми билігі жоқ конституциялық монархия нысанымен билік жүргізеді. Өкілеттіктерінің жоқтығына қарамастан, әсіресе Сине королі өте ықпалды және Сенегал президентіне (әсіресе Маки Саллға) және серерлер мен жола халқы арасындағы жағымды туыстық қарым-қатынас арқылы Осууе королімен (Маан Сибилумбай Диедиу) байланысқа түсіп, Сенегамбия аймағындағы экономикалық және мәдени дамуға, сондай-ақ 1982 жылдан бері Гамбияны, Сенегалды және Гвинея-Бисауды мазалап келген Касамансе жанжалында бейбітшілікті орнатуға ықпал ете алды. Бұл аймақ өте көпұлтты болғанымен, этникалық тұрғыдан серер халқы басым, ал басқа этникалық топтар көшіп келгендер. Салумда серер және волоф тілдері кеңінен қолданылады. Кангин тілдері де қолданылады.

Сауда және география

Салумға Салум өзенінің дельтасынан ішке қарай жазық, батпақты жағажай аймақтары кіреді. Соңғы жылдары мангр есімінің кең аумағы жойылды. Дельта бойындағы тұзды далаларда тұз өндірудің дамыған саласы болған. Оның экономикалық негізі – жер жаңғағы саудасы, Еуропаға көп мөлшерде жаңғақ экспорттаған.