Кіріспе

Армян дворяндығы – Арменияның әртүрлі режимдерінің заңдары мен әдет-ғұрыптары бойынша қоғамның басқа мүшелеріне қарағанда белгілі бір жеңілдіктерге ие болған адамдар тобы еді. Дворяндықты мойындаған немесе берген үкіметтерге Ван Корольдігі (б.з.д. 860-590 жж.), Армения сатрапиясы (б.з.д. 570-331 жж.), Армения Корольдігі (б.з.д. 331 – 428 жж.), Багратидтер Армения Корольдігі (885–1045 жж.) және Армян Киликия Корольдігі (1198–1375 жж.) жатты. Вананд (963–1065 жж.), Сюник (987–1170 жж.) және Лори (978–1113 жж.) Армения королдіктерінде Киликия дворяндығына ұқсас дворяндық жүйесі болған.

Терминология

Ортағасырлық армян қоғамының жоғарғы санаттағы мүшелері нахарарлар және азаттар (сондай-ақ азнавактар) деп аталды. Армян дворяндығының тамыры ежелгі тайпалық қоғамға дейін жетеді, протоармян тайпалары бастапқы үнді-еуропалық қауымдастықтан бөлініп, қауымды басқару, аумақты қорғау және жауларына қарсы әскери науқандар жүргізу үшін басшыларды таңдаған кезде қалыптасқан. Бұл басшылар мен көшбасшылар әдетте ру-тайпалардың ең күшті мүшелері болды, олар өз күшімен, зиялылығымен және ерліктерімен танымал болған. Осылайша, біртіндеп армян қоғамының жоғарғы класы пайда болды, атап айтқанда, азаттар, сонымен қатар азнавактар немесе азнавурлар. Қазіргі армян тілінен аударғанда, "азат" сөзі сөзбе-сөз "еркін адам", "бостандыққа ие адам" дегенді білдіреді. Алайда, бұл термин көне үнді-еуропалық "язата" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол "құдай", "құдайлардың ұрпағы", "құрметке лайық" деген мағынаны білдіреді. Армян дворяндық рулары өз тегін ежелгі армян дінінің құдайларына, армян халқының батырлары мен патриархтарына немесе армян емес отбасыларға дейін жегізеді. Мысалы, Вахевуни және Мехнунидің асыл үйлері Ваган мен Михрдің ұрпақтары деп есептеледі, олар ежелгі армян от пен соғыс құдайлары, тиісінше аспан жарығы мен әділдік құдайлары. Арцруни әулеті өз тегін армян эпосы Сасна Црерден Мхердің ұлы Санасарға дейін жегізеді. Армян аристократиялық дәстүріне сәйкес, [Поляк] Хорхоруни, Бзнуни, Мандакуни, Рштуни, Манавазиан, Ангелеа (Ангехтун), Варажнуни, Востанкиян, Оханиан, Картозиан, Апахуни, Аррантун және басқа да князьдық үйлердің барлығы Нахапеттің (Патриарх) Хайқтың тікелей ұрпақтары деп саналады, оның лақабы Дзюнтуса, яғни жартылай құдай, немесе Хайқтың ұрпақтары. Әлемнің барлық аймақтарында дворяндардың өз тегін құдайларға немесе аңызға толы батырларға дейін жегізуі жиі кездеседі. Бұдан басқа, аңыз бойынша Багратуни әулетінің шығу тегі Иудеяда, М.Хорнацидің сөзіне сүйенсек, олар 6 ғасырда Арменияға көшіп келген. Мамиконян әулетінің Қытайдан келгендігі туралы да аңыздар бар.

Тарихи шығу тегі

Ерте армян тарихшылары армян тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі армян ақсүйек үйлерінің сан алуан түрлерін еске алады. Кейде олардың саны тоқсанға дейін жетеді, ал кейде үш жүзге дейін. Әрине, армян ақсүйек үйлерінің саны уақыт өте келе өзгерді, себебі аристократиялық топтың өзі өзгеріске ұшырады. Арменияның алғашқы танымал патшалық әулеті – б.з.д. 4-ші ғасырда Парсы империясының сатрапы ретінде Арменияны билеген Оронтидтер (Ервандтунилер) болды. Олардан бұрын армян дәстүріндегі аңыз немесе жартылай аңыз патриархтар болған, олар алғаш рет 5-ші ғасырда жазылған Мұса Хоренскийге (Мовсес Хоренаци) жатқызылған тарихта тіркелген. Рштуни, Мокат, Арцруни және басқа да ақсүйек үйлер ежелгі замандағы тайпалық билеушілерден немесе рулардан пайда болды. Ал Мамикониялықтар мен Аравелиялықтар сияқты кейбіреулеріне, патша сарайына немесе ұлтқа көрсеткен қызметтері үшін ортағасырлық армян патшаларының арнайы жарлықтарымен ақсүйек атақтары және/немесе лауазымдар, мысалы, аспет – «тажды кигізуші» және спарпет – «бас қолбасшы» берілді. Кейбір армян христиан тарихшылары белгілі бір армян ақсүйек үйлерін Месопотамия немесе басқа да түбірлерден шығарғанды жөн көреді. Мысалы, Армения тарихында Мовсес Хоренаци өзінің демеушісі, ханзада Сахак Багратунидің әулеттік тегін армян емес түбірлерге дейін жегізеді. Алайда, тарихи дереккөздер Багратуни әулетінің армян тарихының ең көне кезеңінде болғанын дәлелдейді және оларды түпкілікті армян деп сипаттайды. Тілдік талдау да Багарат есімінің үнді-еуропалық текті болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ханзада Багратунидің өзі Хоренацидің әулетінің шығу тегі туралы нұсқасын қабылдамағаны қызық. Ерте ортағасырлық армян аристократиялық отбасылары арасында экзотикалық тегін жариялау кең таралған. Дегенмен, мұндай тегі туралы ешқандай дәлел жоқ.

Институттар мен құрылым

Асылзаттар әрқашан армян қоғамында маңызды рөл атқарған. Бұл «нахарар» терминінің эволюциясы арқылы дәлелденеді. Бастапқыда бұл термин Армения провинцияларының мұрагерлік губернаторларына қатысты және «әмірші» мен «губернатор» мағынасында қолданылған. Осы атақ Армения патша сарайындағы ерекше құрметті қызметті (нахарарутюн, нахарард) білдіруі мүмкін. Мұндай мұрагерлік қызметтердің немесе нахарардмдардың мысалдары – aspetutyun (тажды кигізу, дәстүрлі түрде Багратуни әулетіне тиесілі), sparapetutyun (әдетте Мамиконян әулетіне тиесілі Армения армиясының бас қолбасшысы), hazarapetutyun (Гнуни мен Аматуни әулеттері мұрагерлікпен басқарған кеңсе және салық жинау) және malhazutyun (дәстүрлі түрде ұйымдастырылған және Хорхоруни әулеті басқарған патша гвардиясы). Алайда, гаварлардың (облыстардың) немесе патша сарайындағы қызметтердің асыл үйлерге мұрагерлікке өтуі барысында «нахарар» термині өзінің бастапқы мағынасын өзгертті және біртіндеп «аристократ», «ақсүйек» деген жалпылама мағынаға айналды. Осыған байланысты аристократиялық отбасылар «нахарар үйлері» немесе «нахарардмдар» деп аталды. Бұл талдаумен қатар, «нахарар» терминінің тағы бір түсіндірмесі бар, ол армян тіліндегі «нах» және «арар» сөздеріне негізделген, яғни «алғашқы жаратылған» немесе «алғашқы туған». «Нахарар» терминінің мағынасы Ұлы Арменияның аймақтарына асыл үйлердің мұрагерлік құқықтары бекітілуімен бірге дамыды. Мысалы, Ұлы Албақ аймағын дәстүрлі түрде Арцзуни әулеті, Тарон аймағын Слкуни әулеті, ал Рштуник аймағын Рштуни әулеті мұра еткен. Осы бекітілуге дейін де дәстүрлі аристократиялық эмблемалар мен гербтер пайда болды. Бұл эмблемалар көбінесе армян тайпаларының ежелгі туыстық байланыстары мен тайпалық сенімдеріне және тотемдеріне терең байланысты. Армян геральдикасы туралы мәліметтер шектеулі болғанымен, ең көп таралған символдар – бүркіт, арыстан және тау қошқары екені белгілі. Мысалы, Арташесиан әулетінің гербінде ортасында күн символы бейнеленген екі бүркіт суреттелген. Багратуни нахарардығының символы – қой ұстаған бүркіт. Киликиялық армян патшалық үйі Люсиньянның (Лузиньян) әулеттік эмблемасы Батыс Еуропа геральдикасының ықпалымен жасалған және қалқанның сары және көк түсіндегі қызыл арыстар мен айқыштардан тұрды. Ежелгі Арменияның нахарар отбасылары «Гахнамактар» және «Зоранамактар» деп аталатын ресми тізімдерде тіркелген, олар отбасыларды құрмет, ізгілік және бедел критерийлері бойынша орналастырған. «Гахнамак» пен «Зоранамак» арасындағы айырмашылық – асыл үйлердің беделін анықтаған өлшемдерде болды. «Зоранамак» әулеттердің әскери күшіне, яғни иеленген атты және жаяу әскердің санына, Арменияның солтүстік, шығыс, оңтүстік және батыс шекараларын қорғау жауапкершілігіне, сондай-ақ әскери науқандар кезінде Армения патшасының қолбасшылығына берілген әскерлердің мөлшеріне негізделген. «Зоранамактан» айырмашылығы, «Гахнамак» ақсүйек үйлерді олардың саяси және экономикалық маңыздылығы, иеліктерінің көлемі, байлығы, сондай-ақ патша сарайындағы байланыстары мен ықпалы бойынша тізімдеген. «Гахнамак» пен «Зоранамакқа» байланысты армян аристократиясының тағы екі ұғымы – «бардз» және «патив». «Бардз» сөзбе-сөз «жастық» дегенді білдіреді. Бұл патша дастарқанына отырғанда немесе тойларда асыл үйдің басшысы отырған орын. «Бардз» сөзі осы жастықтардан шыққан, оларда үй иелері арнайы жағдайларда отырған. «Бардз» – патша дастарқанындағы жастықтар, бірақ кең мағынада патша сарайындағы мәртебе – «патив» негізінде, яғни асыл үйлердің құрметі мен беделі бойынша бөлінген. Соңғысы, әдетте, «Гахнамактар» мен «Зоранамактарда» бекітілген.

Қанамат

Гахнамак (сөзбе-сөз: "тақ тіркеушісі") – Армения патшалығының ресми мемлекеттік құжаты, армян князьдері мен нахарарларының патша сарайындағы орындары мен тақтарының (бардз) тізімі. Князьдың немесе нахарардың тағы оның экономикалық немесе әскери күшімен (Зоранамаққа сәйкес, сөзбе-сөз: "күшті тіркеушісі"), сондай-ақ ежелгі дәстүрге сәйкес анықталды. Гахнамақты Армения патшасы жасап, мөрмен бекітетін, өйткені нахарарлар (әмірлер) оның вассалдары саналды. Нахарар тақтары (гаһтар, яғни патша сарайындағы лауазымдар) сирек өзгеріп, әкеден балаға мұра болып кешеді. Тек ерекше жағдайларда – мысалы, мемлекетке қарсы көтеріліс, әулеттің тоқтауы сияқты жағдайларда ғана патша Гахнамаққа өзгерістер енгізуге құқылы болды. Армян әмірлерінің тақтарының реті мен жіктелуі ежелгі заманнан бері белгіленіп, сақталып келді. Хоренацидің айтуынша, Гахнамак түріндегі әмірлердің алғашқы нақты тізімін Армения патшасы Вологез I (Вагарш I) жасаған. Жазба деректерге сәйкес, Аршакуни (Арсакид) әулетінің тұсында (1-5 ғасырлар) әрмен әмірлерінің тақтары Гахнамак түрінде жіктелген. Армения тарихындағы Марзпандық кезеңде (5-7 ғасырлар), яғни Персияның Сасанид патшаларының үстемдігі кезінде де осы жүйе жалғасты. Әр түрлі ғасырлардағы Гахнамақтардың деректеріндегі княздық үйлердің саны мен олардың тақтарының дәрежесі туралы маңызды айырмашылықтар мен қателіктер бар. "Нерсе істері" еңбегінде сақталған 4-ғасырға қатысты Гахнамаққа сәйкес, патша Арсак II (Аршак II) (шамамен 350-368 жылдар) тұсында армян аристократиялық үйлердің саны 400-ге жеткен. Алайда, еңбектің авторы тек 167 әмірдің есімдерін атады, олардың 13-і таққа отырмаған. Автор өзінің барлығын тізімдеуге шамасы келмейтінін түсіндіреді. 13-ғасырға қатысты армян тарихшысы Степанос Орбелиан да 400 нахарар тағын атап өтеді, олар патша сарайында "тақ пен құрметке" ие болған. Паустос Бузанд патша сарайында құрметті қызмет атқарған және арнайы тақта (га) немесе төсеніште (бардз) отырған 900 әмірші туралы айтады. Гахнамақтың авторы армян католигі Саак Партев (387-439) деп есептеледі, оның тегі Партхав немесе Партиялық руынан шыққан алыс парсы тегін көрсетеді. Саак Партев тіркеушіні Сасанид Персиясының сотына қолжетімді етіп, 70 армян нахарарын атады. 4-ғасырға қатысты тағы бір дереккөзде 86 нахарар тізімделген. Араб хронологы Якубидің (9-ғасыр) мәліметінше, Армения әкімшілік провинциясында 113 әмір болған, ал тағы бір араб тарихшысы Якут әл-Хамавидің (12-13 ғасырлар) мәліметінше, армян княздықтарының саны 118 болған. Армян тарихшылары Агатангелос, Паустос Бузанд, Еғише, Лазар Парбеци, Мовсес Хоренаци, Себеос және басқалар да армян княздық үйлері мен әмірлері туралы көптеген деректер мен ақпараттар берді. Алайда, осы деректер мен ақпаратқа негізделген Гахнамақтар мен нахарарлар (княздық үйлер) тізімдері толық емес болып қала береді.

Тағдыр мен қазіргі жағдай

Көптеген армян аристократиялық отбасылары шетелдік басқыншылармен, әсіресе арабтар мен түріктермен болған соғыстар кезінде қырылды. Соңғылары армян мемлекетінің ұлттық аристократияға негізделгенін біліп, армян ақсүйектерін жою саясатын қабылдады. Мысалы, 705 жылы Арменияның остикан (араб халифатының басқарушысы) 800-ге жуық армян ақсүйектерін және олардың күзетшілерін Нахичеванға келіссөздерге шақырып, олардың барлығын таңқы басқан. Дегенмен, кейбір армян ақсүйек әулеттері осы қайғыдан аман қалды және елді азат ету үшін күш-жігерін жалғастырды. Армения ақсүйектерінің кейбір ұрпақтары шетелдік патшалық сарайларда жоғары лауазымдарға ие болды. Мысалы, Арцруни әулетінің ұрпақтары Грузия сарайында ықпалды ақсақалдар болды. Арменияның Багратуни әулетінің грузин тармағы Багратиони атымен таққа отырғызылып, Грузияның билеуші әулетіне айналды. Византияда армян тегінен шыққан ақсүйектер билік жүргізді. Династиялық некелердің нәтижесінде, крест жорықтары кезінде Таяу Шығысқа келген франк әулеті – Лузиньян, Киликия мен Кипрді билеген, Италияның бір бөлігін билеген Савойяның батыс еуропалық патшалық әулетінің өкілдерімен бірікті. Кейбір нахарар әулеттерінің ұрпақтары жаңа ортағасырлық армян аристократиялық әулеттерін құрды, мысалы, Картозиандар, Прошиандар, Кюрикандар, Орбелиандар, Хасан Джалаляндар, Арцруни және Торникандар. Бұл әулеттер Арменияны азат ету және армян мемлекетін қайта құру үшін күресте маңызды рөл атқарды. XIII ғасырда ерекше көзге түскендері – Мхаргрдзели князьдері, ағайындылары Закаре мен Иване болды. Олардың әскери күші мен біріккен армян-грузин мемлекетіндегі саяси ықпалы соншалықты зор болғандықтан, олар армян территорияларының де-факто толыққанды билеушілері болды. Армян мемлекеттілігінің соңғы бекіністерін Қарабақ Арцахтың жартылай тәуелді князьдері (меликтер) сақтады, олар Хамса меликтері деп те аталады (араб сөзінен – «бес княздық»). Бұл княздықтар Шығыс Армения Ресей империясына қосылғанға дейін мәртебесін сақтады. Ресей императорлары армян аристократиясының асыл атақтарын қабылдады немесе армян ақсүйектерінің әлеуетін пайдалану үшін армян тегінен шыққан көрнекті өкілдерді жоғарылатты. Осы кезеңде Мадатовтар, Лазаревтер, Бейбутовтар, Пирумовтар, Лорис Меликовтер сияқты ақсүйек әулеттері пайда болды. Армениядағы аристократиялық дәстүр большевиктер режимі кезінде тағы бір соққыға ұшырады, онда ақсүйектер әлеуметтік класс ретінде таратылды және ақсүйектер жүйелі түрде қысымға ұшырады. Армения аристократиясының көптеген өкілдері қуғын-сүргінге ұшырады, түрмеге және еңбек лагерлеріне қамалды немесе жай ғана өлім жазасына кесілді. Барлық қиындықтарға қарамастан аман қалғандар аристократиялық тегін жасыруға мәжбүр болды, отбасылық атын өзгертіп, отбасы тарихын жойды. Тек аз ғана адамдар коммунистік режимнен шығып, басқа елдерге көшіп, отбасылық дәстүрлерін сақтап қалды.